Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Qupperneq 53

Lestrarkverið (Rask 1830) hafði greinilega vísandi hlutverk og miðaði að
stöðlun stafsetningar eins og fjallað er um í næsta kafla.

2.2 Lestrarkver handa heldri manna börnum
Lestrarkver handa heldri manna börnum með stuttum skíringargreinum um
stafrofið og annað þartil heyrandi, sem kom út 1830, er mikilvægasta heim-
ildin um stafsetningartillögur Rasks og það rit þar sem þær eru settar
fram með skýrustum hætti.
Fyrsta stafrófskverið á Íslandi kom út 1695 og frá þeim tíma og fram
á nítjándu öld voru allnokkur slík kver gefin út (Hróðmar Sigurðsson
1957:42). Það þeirra sem hafði mest áhrif var Lijtid wngt Støfunar Barn
(1982 [1782]) eftir Gunnar Pálsson (1714–1791) rektor Hólaskóla (Hróð -
mar Sigurðsson 1957:46–49). Gunnar bryddaði upp á nýjungum eins og
flokkun hljóða eftir myndunarstað og var undir áhrifum frá hugmyndum
Eggerts Ólafssonar um stafsetningu. Rask virðist hafa notað lestrarkver
Gunnars sem fyrirmynd og vísar oft í það (sbr. til að mynda Rask 1830:
19, 32, 34).
Lestrarkverið var gefið út í Kaupmannahöfn af Hinu íslenska bókmennta -
félagi. Upplagið er talið hafa verið 1000 eintök sem var mikið á Íslandi á
þeim tíma (Hróðmar Sigurðsson 1957:53). Ég hef ekki getað fundið heim -
ildir um dreifingu þess. Bruni varð í geymsluhúsnæði Bókmennta félags -
ins í Kaupmannahöfn 24.–25. september 1847 og stór hluti lagers félags-
ins brann og þar af 50 eintök af Lestrarkverinu: „Rasks lestrarkver, 50 exx.
à 16. sk.“ (Skýrsla 1848:12). Á því sést að hluti upplagsins hefur ekki bor-
ist til Íslands. Í auglýsingu í Skírni 1852 (Auglýsing 1852:219) stendur
svo: „Þessar eru uppseldar: Lestrarkver Rasks; Lýsíng landsins
helga og Tvær æfisögur“.
Rask (1830:4) segir í inngangi að þessar réttritareglur séu „ekki úng-
börnum ætlaðar, heldr kennendum eðr eldri gáfuðum únglíngum, sem
girnast kunna, og skilið geta“. Það er hugsanlegt að Lestrarkverið hafi verið
notað við kennslu í Bessastaðaskóla en þó eru ekki beinar heimildir um
það.3 Með útgáfu ritsins virðist Rask hafa verið að reyna að gera það sem
Haugen (1966:933) kallaði codification of form og Ari Páll Kristinsson
(2017:114) nefnir málstöðlun,4 það er að skrá stafsetningarhugmyndir sínar
og samræma og festa þær þannig í sessi. Þetta virðist að miklu leyti hafa
Rasmus Rask og íslensk stafsetning 53
3 Ekki er minnst á það í ritgerð Öldu Bryndísar Möller (2014).
4 Sjá einnig Deumert og Vandenbussche (2003:4).