Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Blaðsíða 56

2.4 Áhrif stafsetningar Rasks og aðferðir við útbreiðslu hennar
Áhrifamikið verkfæri til að koma á breytingum á stafsetningu var Hið
íslenska bókmenntafélag sem Rask stofnaði ásamt öðrum 1816. Bók mennta -
félagið var sérstaklega mikilvægt við að festa í sessi notkun táknsins ⟨ð⟩
(Stefán Pálsson o.fl. 2012:109) (sjá 3.3.1) en einnig ýmislegt annað í staf-
setningu sem Rask lagði til. Útgáfa félagsins á Lestrarkverinu (Rask 1830)
sinnti svo mikilvægu hlutverki við að festa stafsetningu hans í sessi.9 Út -
gáfur Rasks á miðaldatextum höfðu einnig óbein áhrif á stöðlun nútíma -
málsins þar sem þar var að mestu notuð sama stafsetning og í nútímabók-
um og -tímaritum sem Rask kom að.
Áhrif Rasks á íslenska menntamenn á þessum tíma sjást til dæmis á
bréfaskiptum hans við Sveinbjörn Egilsson. Rask (1941(2):260–261) segir
í bréfi til Sveinbjarnar 24. maí 1832 að hann sé glaður með að Sveinbjörn
hafi tekið upp ýmsar stafsetningarnýjungar sínar í útgáfu Ólafsdrápu (Svein -
björn Egilsson 1832).10 Sveinbjörn hafði áður í óútgefnu bréfi til Rasks
28. febrúar 1832, sem varðveitt er í ÍB 94 4to, harmað það að vegna skorts
á leturtáknum í prentsmiðju hefði hann hvorki getað notað ⟨ð⟩ né alltaf
yfirsettu stafmerkin ⟨^⟩ og ⟨`⟩ í útgáfu sinni (Rask 1968:263).11
Það er einnig athyglisvert að skoða hvaða móttökur og gagnrýni staf-
setningartillögur Rasks fengu. Harðasta gagnrýnin á þær var í Fjölni. Í
ítarlegri grein í öðrum árgangi ritsins árið 1836 ([Konráð Gíslason] 1836)
voru settar fram róttækar tillögur um framburðarstafsetningu sem var fylgt
í stafsetningu tímaritsins fyrstu ár þess.12 Talið er að Konráð Gíslason
hafi átt mestan þátt í að semja greinina (Gunnlaugur Ingólfsson 2017:
xxiii) og í henni er einnig hörð gagnrýni á stafsetningu Rasks sem þá var
ríkjandi. Gamlir vinir Rasks vörðu hann: Árnabjörn (sem talið er að hafi
verið Árni Helgason (1777–1869), einn af nánustu vinum Rasks hér á landi)
og Sveinbjörn Egilsson sömdu greinar til að verja stafsetningu Rasks og
Jóhannes B. Sigtryggsson56
9 Sumir töldu áhrif Rasks á íslenska stafsetningu þó ofmetin, sbr. [Aðsent] (1887:23):
„Hið alkunna „lestrarkver“ hans var ágætt á sinni tíð, og er líklega enn; stafsetning á því
var kend við hann. En ef menn skyldu ætla, að þessi stafsetning sè eitthvað alveg nýtt eða
gjörsamleg umbreyting og endurbót á hinu eldra, þá skjátlast mönnum stórlega […] breyt-
ing Rasks er ekki innifalin í öðru en smámunum, og það er þá ýmist tekið eptir fornritun-
um eða Eggert Ólafssyni.“
10 Rask (1941(2):260): „Det fornöjer mig også, at De har gjort Brug af adskillige af
mine Påfund i Retskrivningen […]“.
11 Áhrif Rasks eru einnig greinileg á óútgefin málfræðiskrif Sveinbjarnar í handritinu
Lbs 456 4to (Wolf 1977).
12 Einnig birt af Gunnlaugi Ingólfssyni (2017:3–40).