Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Page 114

Akureyrar vífum vænum
verður margt að bitlingi
þegar ekur upp úr bænum
Ólafur á Hlíðarenda.
Síðan hef ég munað þessa vísu þannig en hef raunar bæði heyrt og séð
ýmsar gerðir hennar; sumar hafa komist á prent en aðrar sennilega ekki.
Talsvert hefur verið fjallað um vísuna opinberlega og ýmsar gerðir eru
til prentaðar. Tilbrigði í vísunni eru einkum í upphafi vísu og í þriðju línu.
Fyrsta orðið er iðulega Akureyrar en stundum Lögmannshlíðar og fellur
hvorttveggja ágætlega að hrynjandinni en Lögmannshlíð er ofan og vestan
frá Akureyri og benda bæði örnefni því til höfuðstaðar Norðurlands.
Virðist manni heldur líklegra að hlíðin sé upphafleg þar sem hún er ekki
jafn kunn og Akureyri. Eins fellur hún betur að merkingunni ef gert er
ráð fyrir að vífunum sem um ræðir hugnist koma Ólafs því að ferð hans
liggur væntanlega úr bænum í átt að hlíðinni. Eins hef ég séð gerðir af vís-
unni þar sem út úr kemur í stað upp úr og þá eru til afbrigði með ofan að
á sama stað. Allt gengur þetta vel upp bragfræðilega og merkingarlega
(um þetta sjá m.a. Benedikt Jónsson 2021). Enn hef ég ekki rekist á önnur
nöfn á prenti en Ólaf en hef hins vegar heyrt afbrigði þar sem bóndinn
heitir „Eiríkur á Hlíðarenda“ eða „Eyjólfur á Hlíðarenda“ og má ætla að
slíkum tilbrigðum fjölgi ef úrfellingin þykir áfram hnyttin um ókomna
tíð því að hér koma mörg nöfn til greina stuðlasetningarinnar vegna.
Oftast þegar sagt er frá vísunni á prenti er staðarákvörðun óviss en
stundum er þessi Hlíðarendi sagður í Kræklingahlíð og kallaður Tyllingur
eða Tillingur upphaflega. Bóndinn á Tyllingi hafi verið Sigfús Axfjörð
Einarsson (1866–1942) en síðar hafi Ólafur Thorarensen (1892–1966),
bankastjóri á Akureyri, keypt bæinn og hann sé sá Ólafur sem vísan snú-
ist um. Ólafur var útibússtjóri Landsbankans á Akureyri í 30 ár og var
þekktur fyrir áhuga á ræktunarmálum en einnig sat hann í bæjarstjórn eitt
kjörtímabil. Á þessum tíma hefur maður sem gegndi slíkri stöðu augljós-
lega þótt vera broddborgari og því verið kjörinn skotspónn fyrir niðursall-
andi háð í anda karnivals og grótesku. Sá er þetta ritar man vel eftir þegar
öskudagurinn í Reykjavík snerist um að festa öskupoka í grunlausa og
helstu fórnarlömbin voru þá „fínir karlar“ eða „fínar frúr“ sem voru frakka-
klædd og ólíkleg til að taka eftir neinu. Því fínni, þeim mun betra.
Hagyrðingurinn er iðulega ónefndur en þó má finna dæmi þess að
höf undur vísunnar sé sagður Friðjón Axfjörð (1903–1953), sonur fyrri
eig anda bæjarins, sem hæðist þá að hinum nýja hégómlega frístundabónda
frá Akureyri. Aðrir eigna vísuna hinum þekkta háðfugli og rithöfundi
Ármann Jakobsson114