Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Page 116

Glensið í kveðskapnum snýst ekki síst um að orðið tittlingur hefur margs
konar merkingu í íslensku. Fyrir 1960 er það afar sjaldgæft á prenti í
þeirri merkingu sem þykir greinilega of dónaleg fyrir opinbera birtingu
þó að ég hafi fundið það í Íslenzkri fyndni (1954:11, brandari 19). Er þar
m.a. gamansaga um Pálma Pálsson menntaskólakennara (1857–1920) sem
hafði yndi af því að hrella kvenkyns nemendur reykvíska menntaskólans,
sem þá voru sárafáir, með klámfengnum orðum. Snýst þessi gamansaga á
kostnað fyrstu stúlknanna sem stunduðu formlegt menntaskólanám um
helstu merkingar orðsins sem eru vitaskuld ‘fugl’ og ‘getn aðar limur karl-
kynsins’. Sama tvíræðni gekk raunar aftur í áramótaskaupi Ríkisútvarps-
ins árið 1985 þar sem var spaugað með fræðsluþætti Árna Böðvarssonar
málfarsráðunautar (1924–1992) um íslenskt mál og að stoðar konunni „Ingi-
björgu“ var falið að bera fram orðið snjótittlingur. Hvort heldur sagan í
Íslenzkri fyndni er sönn eða ekki er hún nær örugglega raunsönn og orðið
í seinni merkingunni þannig eflaust vel þekkt á Íslandi í upphafi 20. aldar
þó að dæmi á prenti séu fá.
Velta má fyrir sér hvort orðið tittlingur notað um kynfæri karla taki
ekki upphaflega mið af fuglinum sem ber heitið og sé því ef til vill í fyrstu
hálfgert veigrunarorð eða jafnvel barnamál sem síðan verður dónalegt og
er orðið óprenthæft á þeim tíma sem vísan um Ólaf Thorarensen verður
til, um 1940. Elsta dæmi í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans (nú Stofn unar
Árna Magnússonar í íslenskum fræðum) um tittling sem kynfæri er úr
Rökkuróperunni (1958) eftir sjálfan Þórberg Þórðarson sem vitaskuld er
mikill nýjungamaður í málnotkun á prenti. Í Íslenskri orðsifjabók (1989:
1045) telur Ásgeir Blöndal Magnússon orðið í þessari merkingu vera frá
19. öld, en hún hefur ekki ratað á prent fyrr en allnokkru síðar. Í Mánu-
dagsblaðinu (1953:7) er orðið í þessari merkingu nefnt en þar er einmitt
minnst á prenti (í fyrsta sinn svo að ég hafi rekist á) á vísuna um frí-
stundabóndann sem leist ekki á bæjarheitið Tittling.
Ef til vill er eðli svona rímfalls og úrfellingar í skáldskap ekki ósvipað
veigrunarorðum því að hvorttveggja snýst um það sem ekki má segja. Úr -
fellingargrín í kveðskap sýnir hvernig rímreglurnar sjálfar geta kallað
fram hið hulda dónalega orð sem ekki þykir rétt að nefna og grínið verður
tvöfalt í vísunni um Ólaf á Hlíðarenda vegna þess að það beinist líka að
hégóma góðborgarans sem vill ekki eiga bæ með nafni sem minnir á óprent-
hæft orð. Þegar Gylfi Ægisson notaði sama stílbragð nokkrum áratugum
síðar beindist glensið ekki að neinu öðru en tungumálinu sjálfu og við -
leitni hins vinsæla höfundar til að komast upp með að nota óprenthæf orð
í vinsælu dægurlagi.
Ármann Jakobsson116