Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2023, Page 133

guage“ (Chomsky o.fl. 2023). Ólíkt ChatGPT, sem höfundar kalla „a
lumbering statistical engine for pattern matching“, er mannshugurinn „a
surprisingly efficient and even elegant system that operates with small
amounts of information“ (sama heimild). Þetta er aðalmunurinn á milli
manna og véla; vélar vinna með tungumálið með því að nýta gríðarlegt
magn gagna ásamt skilvirkri mynstursamsvörun en menn ná dýpri skiln-
ingi með minni gögnum en skilvirkara kerfi. Samkvæmt Chomsky (1965:15)
felur málhæfni í sér skapandi og í raun ótakmarkað málkerfi. Skilningur
manna á tungumáli „involves the implicit ability to understand indefini-
tely many sentences“ (s.st.). Ef það er rétt hjá Chomsky o.fl. að ChatGPT
skorti þessa málhæfni, hvernig getum við komist að því? Mál fræðingar
eru farnir að varpa fram þessum spurningum eftir að ChatGPT kom til
sögunnar (sjá The language instinct 2023:79). Ég mun skoða dæmi um
þetta nánar í næsta kafla með áherslu á það sem ég kalla hér staðarvensl
(e. locatives).1

3. Staðarvensl og orsakatengsl
Í frægri tilraun Loftus og Palmer (1974) er gott dæmi um það hvernig
sagn liðir endurspegla ákveðið orsakasamband í raunheiminum. Í tilraun-
inni fengu þrír hópar að sjá stutt myndband af bílslysi. Hóparnir voru
síðan spurðir hvað þeir sáu. Í ljós kom að sögnin sem notuð var til að lýsa
bílslysinu hafði áhrif á minningu fólks um það. Ef sögnin crash var notuð
til að lýsa slysinu fremur en collide, bump, contact eða hit voru meiri líkur
á að hópurinn sem átti að lýsa atburðinum segðist hafa séð glerbrot á
slysstaðnum, þó svo að það hafi ekki verið nein glerbrot í myndbandinu
(sama heimild). Við getum dregið þá ályktun af þessari rannsókn að við
tengjum sagnir við ákveðinn skilning á orsakasamböndum í heiminum.
Mállíkön búa ekki yfir slíkri tengingu heldur reyna í staðinn að spá fyrir
um hvað næsta orð gæti verið, alveg óvitandi um umheiminn. Þetta er
tvennt ólíkt, eins og Gary Marcus bendir á: „Reference is about much
more than predicting the next word; it’s about connecting words with
(internal representations) of the external world“ (Marcus 2022). Setn -
ingar ChatGPT geta verið sannfærandi einmitt vegna þess að málið sem
við notum til að lýsa heiminum er ekki tilviljunarkennt og við erum fær í
að finna merkingu í orðum spjallmennisins (sama heimild). Chomsky o.fl.
Gervigreind og málhæfni 133
1 Það er ekki alveg ljóst hvernig best eigi að þýða locative á íslensku en staðarvensl lýsa
merkingunni ágætlega.