Vísir - 23.12.1945, Blaðsíða 15

Vísir - 23.12.1945, Blaðsíða 15
JÓLABLAÐ VfSIS 15 f-^étur Aón-áion Ud -^tökhum Jólin fyrr ocj „í heiðnum og í helgum sið, á horfnri og nýrri öld, ítar hafa halchð heilagt jólakvöld." Gr. Th. _________ r Forfeður vorir, sem komu hingað „austan um hyldýpis haf", og námu hér lönd fyrir -meira en þúsund árum, voru' nefndir Asatrúarmenn, því guðir þeir, sem þeir tignuðu og tilbáðu voru nefndir Æs- ir. Landnemar þessir reistu sérstök hús, sem þeir nefndu „hof", þar geymdu þeir líkn- eski af guðum sínum, sem þeir nefndu goð. Á vissum tinium fóru fram helgiat- liafnir i hofunum, nefndust það blót. Athöfnum þessum stjórnaði jafnan rikasti hóndinn í hverju byggðar- lagi eður héraði, enda var hofið jafnan á bæ þess höfð- ingja. Höfðingjar þessir nefndust hofgoðar, eður að- eins goðar. Ríki þeirra nefnd- ist goðorð.- Goðarnir voru tvennt í senn, veraldlegir héraðshöfðingjar og and- legir leiðtogar " goðorðs- manna sinna, sama sem prestar. Orðið goði gæti ef til vill þýtt „guðsmaður". Ásatrúarmenn héldu þrjár stórhálíðir ár hvert i hofum sinum. Hátíðahöld þessi nefndu þeir blót. Eitt var að veturnóltum, Iiaustblót, ann- að að miðjum vetri, þorra- blót, hið þviðja að sumar- málum, vorblót. Miðsvetrar- hátíð var mesta háti'ð ávsins, það nefndist og jólablót. Miðsvetrarnóttina, sem var jólanótt ásatrúarmanna köll- uðu þeir „Hökunótt" eður „Höggunótt". Að miðjum vetri var blót- að til árs og friðar, þ. e. til góðæris og friðar i landinu. Freyr var þá mest tignaður og tilbeðinn því hann var ár- sældaguðinn. Hátíðarnafnið „jól" er af- ar fornt og komið hingað til íands með landnámsniörin- unum. Eftir að ásatrúin varð að rýma fyrir kristnum kenningum' og trújaf'st.eínumf lyo á íslandi sem á öðrum Norðurlöndum, smá fjTntist yfir og gleymdist margt af liinum heiðnu síðum og \Stúf ^rskoðunum forfeðfanna. Nýir kirkjusiðir.skipuðu þá öitdvegvð-r-huguin þjóðanna méð tíðasöng sínvmi, klukknahringingum og ann- arri viðhöfn. Kristnu þjóðirnar héldu enn þrjár stórhátíðir á ári hverju, eins og hinir heiðnu forfeður þeirra höfðu gjört, og enn hét hin mesta þeirra jó/a-nafninu. En nú voru jólin haldin urn það bil mánuði fyrr að vetr- inum eri áður hafði verið, sem sé þrem nóttum eftir sólhvörf. Og þá haldin sem fæðingarhátíð frelsara mannanna. Jólin voru því í" tvennum skilningi haldin beilög, sem ljóssins, frelsisins og friðar- ins liátíð. Hin vermandi og lýsandi sól hóf þá hækkandi göngu sína með degi hverj- um; og hin andlega og himn-j eska sól rann þá upp á nóttu, til þess aldrei framar að ganga til viðar, Mönnuhum var frelsari fæddur. Enda kölluðu kristnir menn jóla- nóttina líðum „nóttina helgu". Til nálægs tíma trúði samt gamalt fólk því líka að tíðarfar næstkomandi árs mundi likjast allmjög jóla- nóttarveðvinu. Á'öllum öldum, sem liðnar eru síðan kristni var löglek- in á landi hér, hafa jólin ver- ið árleg öndvegishátíð á hverju byggðu bóli þjóðar vorrav, svo i hreysum kot- unganna sem í stórhýsum höfðingjanna. Viðast, ef ekki alls staðar, var allt gert," sem mögulegt var til þess, að heilaga jólabarninu yrði fagnað sem allva bezt, eftiv því sem allar aðstæður frek- ast leyfðu. Þótt veitingar til mannfagnaðar, ytri viðhöfn og skreyting félli mjög i ó- líka bluli, var þó hin innri lotníng og tilbeiðsla með lik,- um hætti hjá fátækum séni ríkum, æðri sem iægri. ^ Margur kotunguflnn mun ofthafa hugsað, er¦.lvann lifði og vakti nóttina helgu, eitt- hvað á þessa leið: „Hvert fá- lækt hveysi höll nú er, þv.í guð er sjálfur gestur hér. Halelúja." Já, jafnvel• árum og öldum áður en þessi fagrá hugsuu var bundin „ljóðstöf- ;um." ' . _ ' Með líðándi öldum og ár- •um bBeyfasi.stöðugt lifnað- arhættir þjóðanna. Síðast- liðin öld hefir þó verið mik- ilvirkust á þvi sviði, eink- um síðustu 50 árin. Næstum er eins og sumum gömlum mönnum finnist tíðum, að þeir séu allt i einu heillaðir inn í einhverja töfrandi álf- heima. Flest er orðið nýtt: húsin, heimilin, tízkan. Jóla- hátíðin hefir ekki heldur orðið ósnortin af byltingum tízkunnar. Sízt ber að neita þvi, að hið ytra er þar fjöl- margt til mikilla umbóta, sem að sjálfsögðu stafar að miklu leyti af bættum efna- hag þjóðarinnav. Eitt er þó enn óbreytt, sem sé það, að nokkru fyrir jól ár hvert er hafinn undirbúriingur há- tíðahaldsins á jólunum og undirbúningnum íiágað á ýmsan hátt eftir efnum og ástæðum manna, bæði til sveita og kaupstaða, og f jár- framlög í því skyni ekki skorin við ne'glur, víðast hvar. Um það skal ekki f jöl- 3rrt meira héf, en vikið nokk- uð að því síðar. A bernsku- og unglingsár- um þeirra, sem nú eru konm- ir til allhárrar elli var líka reynt að búa- sig undir það eftir föngum, að sem flestir gætu átt gleðileg jól. Skal nú reynt að minnast þess að nokkuru og líta þá til baka um sjötíu ára tímabil. •Fyrir og um 1874 var á f áu vðl, til sveita á landi hér mannfagnaðar, sem nú e hversdags róttir á hverju byggðu bóli umland allt, sVo sem kaffi, sykur, hveiti og hrísgrjón. Útlendir dúkar og álnavara — sem einu nafni kallaðist þá „kram" — voru ærið sjaldgæfir munir. Stígvélaskór, sem þá nefnd- ust svartir skór eður dansk- ir skór ¦— sáust ekki nema á höfðingjum við hátíðleg tækifæri, að minnsta kosti ekki í útkjálkasveitum landsins sbr. „Selskinns- skórinn og stigvclið", ;k,y#;ði Jóns, Þ. Thoroddsens, Kh. 1919 bls. 301.; Flest öll sveita- heimili urðu að bjargast við heimafengin gæði og 'fáir húsbændur vanræktu að búa heimili sitt undir jólahátið- ina svo vel, sem ástæður leyfðu. Hvarvetna vál* tó,-, ska|5arvinna sótt af miklu kappi dag hvern að vetrin- um, en aldrei þó sem næstu vikuna fyrin jói, því á jól- unum þóttil æskilegast, að hver heimilismaður eignað- ist að minnsta kosti eina nýja flík, þótt ekki væri nema sokkar, fallegir vettl- ingar eður, eg tala nú ekki um ef piltarnir eignuðust nýjan, danskan, rósóttan vasaklút eður hálsklút, og stúlkurnar fallegan herða- klút. Slikt voru fágætar jóla- gjafir hjá fátæklingum á þeim árum. Oftast voru öll- um gerðir nýir skór fyrir jólin („jólaskór"), skyldu þeir vera úr svörtu skinni með hvítum eltiskinns- bryddingum eður, að minnsta kosti, með hvítum eltiskinnsþvengjum. Enginn mátti verða útundan, því þá fór hann eður hún i jólakött- inn eður klæddi jólaköttinn, sem kallað var. — Jólakött- urinn var n.l. meinvættur baðmullargarni, var það nefnt ljósagarn, það fluttist í verzlanir. Á árum þeim, sem hér um ræðir, fluttist hvorki hveiti- mjöl né hrísgrjón i vei'zlan- ir hér á landi svp nokkru verulegu næmi. Kornvörur þær, sem þá flutlust voru rúgur og bankabygg, sem þá nefndist grjón, og svo li^ils- háttar af heilum baunum, ertum. Mjög var kornvaran af skornum skammti alls stað- ar, og lítill hluti af matföng- um heimilanna. Nokkuð var þó til á hverjum bæ af þeirri vöru, að minnsta kosti það, sem nægði til þess að gera nokkurn ílagamun á stórbá- tíðum og tyllidögum, en ein í kattarlíki, sem vitjaðij injög foru þær bir^jir eftir ínannabyggða um jólaleytið öðrum efnahag heimilanna. og gleypti þá hvern þann, AIIs staðar var þá venja að sem ekki var skrýddur ein- hverri nýrri jólaflik. Ein gera stórar og þykkar rúg- mjölskökur fyrir jólin, „jóla- nauðsynin var enn, sem kökuv", eina handa hver^um mönnum var að sönnu ekki^heimilismanni. Á Norður- sjálfrátt að bæta úr, sem sé.ian(ii mun hafa verið alsiða hagstæður þurrkdagur rétt ag gera SVonefnd „laufa- fyrir jólin, sem þá nefndist ^ hrauð" til jólanna.Voru þau >,fátækraþerrir". Þá voru gerð ur rúghvéiti, og höfð þvegin og þurrkuð föt þau sem í skyldi klæðast á að- fangadagskvöldið. Víða var næfurþunn, voru þau gegn- skovin með ýmsu vósaflúri, síðan vovu þau soðin i tólg þá líti^ð um spariföt, og fátt j 0£? svo bökuð. Litt þekktist: Vestfjörðum. Viðl oru gerðar lumml dptafötum hjá fálækl allir hlulu sjálf- : sagt að búast beztu fötum'ur ur fjnu bankabyggsmjöl! sínum, tárhreinum; á að- j tn j)ess a« gefa með jólakaff- fangadagskvöldið, áður en ;nu. yoru þær bakaðar á taka skyldi cá móti heilaga' siórUm pollbotni eða þunnri jólabarhinu með huga og járnplötu yfir hlóðaeldi. A hjarta á komanda nöttu. |einstökum efnaheimilum Svo varð að undivbúa.þekktust þó steikarapönnur Ijósadýrðina. Næstum alIsrog vöpplujárn,sem notuð slaðar voru þá notaðir lýsis- lampar (koluljós) til sveita á kvöldvökum, en kertaljós þóttu þó fínni og fallegvi, en vovu við bakstur. Flestallir, þótl fátækiv væru, veyndu að eignast lítið eitt af kaffi- baunum os* svkri, helzt einkum voru það heldri ikandís, lil jólanna, sömu- menn sem efni höfðu á að veita sér þann-munað dag- lega. Öll kerli voru þá beima- gerð tólgarkerti. Vaxkcrli fluttust ekki fyrr en löngu siðar. Víðast hvar var reynt að eignast svo mörg kevti til heimilisins-, að hver -heiinil- ismaðúr 'gæli.:. eign"ast' eiti kerti á aðfangadagskvöld- ið. Víða; -vorit' til: kevtaform, annað hvort úr gleri eður blikki, sem kerti voru steypt í, sums staðar voru steypl svonefnd strokkkerti. Rök- in, kveikirnir, voru úr hvítu leiðis dálilið af „toppa-mel- ís", sem skafinn var yfir lummuriialr, pönnukökurn- ar og vöpplurnav. Súkkulaði þekktist að sönnu, en mjög sjaldgæft vav, að það væri haft til mannfagnaðar á þeim árum. Hins vegar munu margir hafa geymt biviinivírislár, lil að gæða séif og sinum á, saman við jóla- kaffið. Atls stdðav'var soðið hangikjöt til jólanna, os| ætíð. hið Jjezta, senj til var^ svo sem af völdum sauð eður annarri vænni kind. Á mannmörgum heimilum

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.