Morgunblaðið - 27.08.1983, Side 26

26
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 27. ÁGÚST 1983
Úr dalakyrrð
í borgarskark
Aska Kolbeins Kristinssonar,
fræðimanns frá Skriðulandi, verð-
ur lögð í Hólakirkjugarð í dag.
Hann andaðist hér í Reykjavík í
fyrri viku, hátt á níræðisaldri.
farinn að heilsu sfðustu æviárin. I
minningu hans birtist hér gömul
grein mín með lítið eitt breyttu
orðalagi, um þennan mæta og
margvísa mann, sem unni öllu
gömlu og fornu. Þannig er Kol-
beinn einn örfárra framliðinna,
sem séð hefir eftirmæli um sjálfan
sig mörgum árum fyrir andlát sitt
er eftirfarandi grein birtist á
prenti. f henni segi ég allt, sem
hreif mig mest og ég vissi bezt um
þennan sérstæða, skagfirzka
sagnaþul. Því finnst mér ástæðu-
laust, að ég skrifi aðra grein við
andlát hans en þessa, sem hér fer
á eftir:
„Suður í „dýrðina" barst hann
með straumnum, nær sjötugur að
aldri. Það var hans fyrsta höfuð-
staðarferð. Aldrei hafði hann ver-
ið haldinn Reykjavíkursótt né
sjúklegum hrifnikláða í nýjungar
tækni og tízku. Hann kom aö
norðan ásamt lífsförunautnum,
eiginkonunni, þeirra erinda að
eyða elliárunum í návist ástríkra
dætra. Þær höfðu setzt hér að eins
og svo margt ungt fólk utan af
landi, sem skapar og byggir þessa
borg. Það er eins og þessi sér-
kennilegi, skagfirzki dalabóndi sé
langtum lengra að kominn en
norðan úr Skriðulandi í Kolbeins-
dal. Innfæddir borgarbúar sem
sæju Kolbein Kristinsson, fræði-
mann frá Skriðulandi, koma vag-
andi út úr Landsbókasafninu og
berast inn í hringiðu vitskertrar
bílaumferðar, myndu jafnvel
halda að þar færi einn af höfund-
um sjálfra handritanna. Já, og
finnast að þar kæmi maður lall-
andi allar götur aftan úr sjálfri
ritöld yfir þúfnakolla og kargaþýfi
íslenzkrar lífsbaráttu og þjóðlegra
fræða. Hann er lifandi sýni þess
bezta úr gamalli íslenzkri bænda-
menningu löngu liðinna kynslóða,
sem hélt merki andans hátt á loft.
Stundum er engu líkara en þessi
hógværi og lítilláti gamli fjár-
bóndi hafi óvænt dottið út úr
snjáðum síðum ævagamalla
skinnbóka, langt aftan úr grárri
forneskju með fjöðurstaf í hönd á
íslenzkum sauðskinnsskóm með
brúsandi fornfálegt kjálkaskegg
og göngulag hljóðlátra sagnarit-
ara, góðlegur, gerhugull og grúsk-
boginn í baki, þessi skagfirzki
fræðaþulur úr Hólasókn hinni
fornu.
Ég þekkti hann að norðan og
mat hann mikils sakir gáfna hans
og gæða, mikillar sjálfsmenntun-
ar og tilfinningalegs skilnings og
Minning:
Fædd 27. júní 1895
Dáin 18. ágúst 1983
Það vill oft verða svo á skilnað-
arstundu, þegar skiljast leiðir ná-
inna vandamanna, að orð verða
lítils megnug og jafnvel þögnin
sjálf verður yfirsterkari og áhrifa-
rikari, því fyrir innri sjón raðast
minningar og tala hver sínu máli.
Myndin, sem mótaðist í samvist og
samferð, verður auðlegð í sjóði
hjartans.
f dag, þegar kvödd er hinstu
kveðju tengdamóðir, mín Jenný
Sigfúsdóttir, er það svo margt sem
þrengir sér fram í hugann, en þó
gnæfir hæst myndin af hinni kær-
leiksríku móður og tryggu eigin-
konu, sem best verður lýst með
skyns á mannleg örlög. Auk þess
hafði ég gert mynd af honum fyrir
10—15 árum. Ég bauð honum
brátt að aka honum um höfuðstað-
inn og sýna honum margrómaðan
ljóma borgarinnar. Við brunuðum
gegnum hvert skrauthverfið af öð-
ru og skyggndumst um nýtízkuleg
stræti, skoðuðum skýjakljúfa,
renndum augum til Bændahallar-
innar og horfðum upp eftir turn-
spírum, nýjum skartkirkjum,
skólabyggingum, glerhýsum,
stálpöllum og álhjöllum reyk-
vískrar auðlegðar. Ekki var að sjá
svipbrigði á Kolbeini né minnsta
vott aðdáunar og undrunar yfir
þessu Grettistaki tækninnar á
tuttugustu öld. Því ók ég beint út
úr bænum eins og byssubrenndur
upp í Gufunes, þar sem túnáburð-
ur bændanna er framleiddur. Og
viti menn, Kolbeinn tók skyndilegt
viðbragð í þann mund er við ókum
heim að Aburðarverksmiðjunni í
Gufunesi. Það var eins og hann
gæfi ekki sjálfu mannvirkinu
minnsta gaum, en starði þess í
stað hugfanginn á gamlan grjót-
hnullung, aldursorfinn og mosa-
vaxinn, sem stóð upp úr nærliggj-
andi bæjarrústum. Og nú var sem
sól léki um andlit gamla mannsins
og frásagnargleðin vaknaði og
hann sagði i barnslegum fögnuði:
„Hér mun vera bæjarhlað og
hestasteinn Bjarna Thorarensens
og hér mun skáldið hafa stigið á
bak gæðingi sínum, er hann hvarf
norður að Möðruvöllum í Hörgár-
dal til að taka við amtmannsemb-
ættinu." Þá rankaði ég loksins við
mér og skynjaði hvað að Kolbeini
sneri hér syðra. Með bensínið í
botni var brunað út á Laugarnes,
þar sem biskupsstofan stóð forð-
um og þaðan út á Seltjarnarnes og
skyggnzt heim að iandlæknissetr-
inu gamla í Nesi við Seltjörn. Síð-
an um sögufræga staði, sem máli
skiptu og nú lék Kolbeinn á als
oddi glaður í bragði eins og fagn-
andi safnari, sem hafði borizt
margir fágætir safngripir sam-
tímis. Safn hans var huglæg
minningahlaða sögulegra verð-
mæta, sem kosta engin fjárútlát,
byggt upp af óeigingirni án
ágirndar. Hann horfði yfir sundið
til Viðeyjar og fannst sér ekkert
liggja á að fara þangað. Ekki væri
lakara að bíða og láta sig hlakka
til að komast í sögukrásirnar þar.
Síðan ræddi hann um Skúla fógeta
og Stephánúnga. Loksins sá hann
þá Reykjavík, sem hugur hans
girntist. í samræðum er Kolbeini
gjarnt að vitna til gamalla at-
burða og atvika. Aldrei verður
honum tilvitnunarvant. Er við
renndum framhjá verzlun Silla og
Valda í Aðalstræti í einu elzta
orðum Orðskviðanna, að væn kona
er kóróna mannsins.
Hún var fædd 27. júní 1895 á
Rófu í Miðfirði, nú Uppsölum.
Hún var eitt sjö barna þeirra
merku hjóna, er þar bjuggu rausn-
arbúi um langt árabil, Sigfúsar
Bergmanns Guðmundssonar og
Ingibjargar Jónsdóttur, en þau
voru af þekktum húnvetnskum
ættum og af þeim hjónum er nú
fram komin stór og sterk grein á
hinum húnvetnska ættarmeiði.
23 ára giftist hún Benedikt
Björnssyni, er þá tók við búi feðra
sinna á Barkarstöðum. Bjuggu
þau þar við rausn þar til hann lést
1967, eða í 49 ár. Eignuðust þau
fimm börn: Baldur, sem kvæntist
húsi bæjarins, gamalli innréttingu
Skúla fógeta, þá var það ekki flóð-
lýstur varningur í búðargluggan-
um, sem kom huga hans á hreyf-
ingu heldur umhugsunin um, að
hér hafði Skúli lifað, gengið og
starfað. Þá urðu atvik úr lífi fó-
getans að umræðuefni, þessa
norðlenzka forföður og höfundar
Reykjavíkur sem höfuðstaðar og
margt bar á góma um Skúla og
samtíð hans. Kolbeinn lyftist í
bílsætinu af frásagnargleði, blak-
aði kennaralega með annarri
hendi út í loftið orðum sínum til
áherzlu og áréttingar og sögu-
straumurinn leið lygnt fram líkt
og Héraðsvötnin og kvislaðist
víða. Ein sagan var eitthvað á
þessa leið, svo ég reyni að fara
sem næst frásögn hans: „Já, vel á
minnzt, það mun hafa verið á
fyrstu sýslumannsárum Skúla er
hann bjó í Gröf á Höfðaströnd,
þar sem menn ætla, að Hallgrím-
ur sálmaskáld Pétursson hafi
fyrst litið dagsins ljós. Þá kom
Bjarni Halldórsson, sýslumaður
Húnvetninga á Þingeyrum, í
heimsókn í Gröf, forfaðir Einars
skálds Benediktssonar, stólpagrip-
ur og ófyrirleitinn. Þá heilsaði
Skúli starfsbróður sínum þannig:
„Hvað segir krummanefið á Þing-
eyrum?“ Þá svaraði Bjarni að
bragði: „Hummm, hvað segir
krummanefið, sem kroppaði
barnsbeinin um Grafarmóa?" En
gosið hafði upp illkvittinn orð-
sveimur um, að stúlkukind nokkur
hefði borið út barn í Grafarmóa,
sem Skúli átti að vera faðir að.“
Þarna mun án efa um sama
Sveinlaugu Sigmundsdóttur, en
hann lést 1973, Birnu, hennar
maður er Kristinn Jónsson. Ragn-
ar, bónda á Barkarstöðum, kvænt-
an Arndísi Pálsdóttur. Börk,
bónda í Núpdalstungu, kvæntan
Sólrúnu Þorvarðardóttur, og
Bergþóru, sem gift er undirrituð-
Bjarna að ræða, sem Páll Kolka
segir svo skemmtilega frá í Föð-
urtúnum og prófessor Páll Eggert
kveður hafa verið lögvitran,
málsnjallan, harðlyndan, mikillát-
an og héraðsríkan og átti í sífelld-
um deilum við helztu höfðingja
landsins. Bjarni, sem var sælkeri
mikill, dó úr offeiti, steyptist út úr
fleti sínu og kafnaði bjargarlaus í
eigin fitu á gólfinu er hann hugð-
ist berja til griðkonu nokkurrar
eða gengilbeinu, sem vildi ekki
þýðast hann og koma upp í til
hans. Við útför hans á Þingeyrum
í stórhríð og fárviðri steyptist lík
hans, sem vó á við meðal stóðhest,
út úr gafli kistunnar og siðan
öfugt ofan í gröfina. Er sagt, að
Húnvetningar hafi sparkað á eftir
þessum Iítt ástsæla refsivendi sín-
um í kveðjuskyni og kastað rekun-
um í skyndi á hann eins og hann lá
þarna öfugur á höfði og þannig
mun hann liggja í gröf sinni enn í
dag. Munu fáir hafa náð betri tök-
um á óaldarlýðnum, sem óð þá
uppi í Húnaþingi en þetta refsi-
glaða hörkutól, að sögn Espólíns
og Stór-Húnvetningsins Páls
Kolka, sem ég hefi þessa viðbót við
orðræðu Kolbeins að mestu eftir.
Meðal merkra núlifandi niðja
Bjarna má nefna Hjalta yfirlækni
Þórarinsson og þá fræknu Claus-
ens-bræður. Að loknu fremur
ófræðimannslegu viðbótarstagli
mínu, dæsti Kolbeinn og muldraði
í barminn: „Það var og, góurinn,
fáðu þér tóbakstölu!"
Þegar ég teiknaði Kolbein í
gamla daga, þar sem hann vann og
sat við borð á skrifstofu Fjórð-
um. Auk þess ólu þau upp Richard
Guðmundsson, en hann var
kvæntur Elsu Bjarnadóttur, sem
látin er fyrir nokkrum árum.
Jenný og Benedikt voru sam-
hent hjón svo af bar. Eitt mál var
þeirra stóra hugðarefni. Það var
landræktun og þá sérstaklega
skógrækt. Heima við bæ sinn
komu þau snemma á búskaparár-
um sínum upp blóma- og trjá-
garði. En seinna gróðursettu þau
með börnum sínum stóran trjá-
lund og gáfu til þess hluta af jörð
sinni neðarlega við Austurárgilið
suður af bænum á Barkarstöðum.
Fyrir þetta framtak var Benedikt
heiðraður af Skógræktarsjóði
Friðriks konungs áttunda.
Minning góðrar konu lifir í hug-
um samferðafólksins. Minning
þeirra hjóna á Barkarstöðum,
Jennýjar og Benedikts, mun einn-
ig lifa í verkum þeirra, því með
skógrækt þeirra mun ásýnd Mið-
fjarðardala breytast í framtíðinni.
Megi hún njóta náðar og blessun-
ar Guðs á því tilverustigi er hún
hefur nú horfið til.
Asmundur J. Jóhannsson qr.
ungssjúkrahússins á Akureyri og
greiddi líknsömum hjúkrunarkon-
um launin sín man ég, að hann gaf
óbeðinn hverri um sig nokkra heil-
ræðaskammta eins og til dæmis:
„Mundu nú það, heillin mín, að
það er vandasamara að gæta feng-
ins fjár en afla.“ Eða: „Lambið
mitt, gættu nú þess vendilega að
eyða ekki þessari hýru þinni í
pjátur og prjál á þessum nælon-
og tildurtímum sem við lifum á.“
Ekki var að sjá, að „hjúkkurnar"
fyrrtust við þessar velmeintu
ábendingar, enda mátti sjá á
þeim, að þær mátu Kolbein að
verðleikum og fundu hlýjuna í
tóninum og brostu góðlega undir
föðurlegri ræðu hans.
Davíð Stefánsson frá Fagra-
skógi, vinur hans og frændi í
þriðja lið, sagði eitt sinn við frú
Kristínu, konu hans, að sig furðaði
á því að hún skyldi ekki vera hald-
in sjúklegri afbrýðisemi eins og
hann nyti mikillar kvenhylli á
spítalanum og hjúkrunarkonurnar
létu dátt að honum. Konur eru
stundum næmar og ratvísar á
innra mann þótt „seint verði
kvennageð kannað" eins og þar
stendur. Ekki kvaðst Kolbeinn
hafa stofnað til náinna kynna við
þessa hvítklæddu líknarengla,
þótt honum hafi þótt vænt um
þær allar. Hjá Stinu sinni fann
Kolbeinn þá lífshamingju, sem
hann leitaði að, í brosi hennar og
glaðværð, sem lyfti geði hans upp
úr hugarvíli og bölsýni á stundum.
Slíkir lífsförunautar eru öllum
öðrum hollari í bráð og lengd.
Einhverju sinni hringdi Kol-
beinn að norðan í frú Ragnhildi
Thoroddsen, ekkju Pálma rektors
Hannessonar, sýslunga hans og
vinar, til að vita um líðan hennar
og gengi sona hennar, sem þá voru
við verkfræði- og laganám. Þá
spurði frúin hvað hann hefði fyrir
stafni. Kvaðst hann starfa við
skipaafgreiðslu á Sauðárkróki.
„Annars staðar hélt ég að þú ættir
betur heima,“ svaraði rektorsfrú-
in. Og hvað skyldi sú mæta kona
hafa sagt hefði hún upplifað að
vita Kolbein í gervi sjónvarps-
stjörnu hjá BBC og það um ger-
vallt brezka heimsveldið, þar sem
hann þylur Njálu á frummálinu af
skinnhandriti í Landsbókasafn-
inu. Aldrei kvaðst Kolbeinn hafa
gengið til þessa leiks hjá brezkum
ef ekki hefði verið fyrir bænastað
dr. Finnboga Guðmundssonar
landsbókavarðar, „þess allra mild-
asta og mætasta yfirmanns síns“,
svo komist verði sem næst orða-
lagi hans og eigin mati á dr.
Finnboga.
Fyrir mörgum árum kom Kol-
beinn í heimsókn til Sigurðar
Guðmundssonar, skólameistara á
Akureyri. Fór jafnan vel á með
þeim og bauð meistari þessum
fornyrta frænda sínum að hlýða á
er hann færi í Hávamál með stúd-
entsefnum. Höfðu þeir báðir mikla
ánægju af og ekki hvað sízt nem-
endur að eignast slíkan bekkjar-
bróður, hringskeggjaðan með
silfurslegnar dósir. Kolbeinn mun
vera elzti lærisveinninn, eða
gestanemandinn, sem kom á
kennarafæri „meistara" og ekki sá
slakasti þótt námstíminn væri að-
eins ein kennslustund. Þeir eru
ekki margir, sem fara í skóna
hans Kolbeins Kristinssonar þeg-
ar kemur til íslenzkra fræða.
Um líðan sína síðan í Reykjavík
sagði Kolbeinn eitt sinn: „Oh, ho,
mér finnst ég vera sokkinn." Þeg-
ar ég ók honum eitt sinn út úr
borginni, sjálfum mér til ánægju
og vonandi honum líka, var eins og
honum bærist óvænt súrefnisgjöf,
þegar við komum upp á Kjalarnes-
ið, þrátt fyrir það að nú væri
hænsnabú og kalkúnhanar í
Móum, þar sem eitt sinn var and-
ans aflstöð, þegar séra Matthías
sat staðinn. Notalegri farþega get-
ur naumast en Kolbein. Það er
blátt áfram róandi fyrir tauga-
kerfið að hafa hann sér við hlið í
framsætinu í titrandi spennu um-
ferðarinnar. Honum fylgir friður
og kyrrlát heiðastemmning. Það
var eins og hugur hans fengi
vængi þegar hann leit fegurð
Kjósarinnar í fyrsta sinn. Þá
höfðu sumarbústaðir við fjöruborð
Meðalfellsvatns, eins og löngu
horfnir bryggjukamrar á Sigló,
Jenný Sigfúsdótt-
ir Barkarstöðum