Morgunblaðið - 25.03.1984, Blaðsíða 29

Morgunblaðið - 25.03.1984, Blaðsíða 29
MORGUNBLADID, SUNNUDAGUR 25. MARZ 1984 29 Samsýning Hugsanaferillinn hjá Einstein var þá þessi: Úr því að ekki er unnt að breyta ljóshraðanum, þá hlýtur það að vera tíminn, sem breytist. Hvað táknar það, að tím- inn breytist? Þarna er einfaldlega um allt að því óskiljanlega hugsun að ræða: Eitt ár, einn dagur, ein klukkustund eru þá ekki lengur neinar fastar stærðir, heldur verða þá stundum nokkuð lengri, stundum styttri. Tíminn er þá orð- inn teygjanlegur, og hvort hann teygist á langinn, hve mikið teyg- ist úr honum, það er þá allt undir ytri kringumstæðum komið, undir hraða og þyngdaraflinu. Ef til vill elzta dagatal veraldar: Beín tri þvíi steinöld, aem ný- lega fundust íjörðu i Sfberíu. Til hægrí i teikningunní sjást öldu- laga, brugðnar rákirnar, sem not- adar voru til aö telja tímann. Dæmi 1: Tækist manninum að smiða eldflaug, sem færi á 200.000 km hraða á sekúndu eða hraðar, þá gæti áhöfn slíkrar eldflaugar teygt úr tímanum. Ef eldflaugin væri látin geysast um geiminn á hraða, sem væri sambærilegur við hraða ljóssins, og henni svo snúið aftur til jarðar, væri áhöfn eld- flaugarinnar í reynd yngri en þeir jafnaldrar eldflaugarfaranna, sem setið hefðu um kyrrt heima á jörð- inni. Ástæðan er þessi: í geimfar- inu varir ein klukkustund lengur en á jörðu, af því að geimfarið þýt- ur áfram á þvílíkum ógnarhraða. Dæmi 2: Ein klukkustund varir heldur ekki á jörðinni alltaf jafn lengi, og það stafar af áhrifum þyngdaraflsins eða aðdráttarafls jarðar. Ef afar nákvæm klukka, helzt af öllu kjarnorku-klukka af þeirri gerð, sem teikningin hérna á síðunni sýnir, ^væri sett upp á Hið „platónska ár" miðast við „vorpunktmn", þ.e. skurdpunkt himinsmíðbaugs og hinnar hugs- uðu brautar sólar. Afþvíað jarðmöndullinn hefur ekki stöð- ugan halla heldur myndar hring- laga feril, fer vorpunkturmn einn hríng íkringum jörðu á 25.868 ár- um. eitthvert hátt fjall — til dæmis upp á Everest-tind — þá myndi hún ganga hraðar en önnur sams konar klukka niðri við sjávar- ströndina. Ástæðan er þessi: Að- dráttarafl jarðar virkar því sterkar, þeim mun nær jarðar- miðju maður er. Styrkleiki að- dráttaraflsins út af fyrir sig ákvarðar, hve hratt klukkan geng- ur, hve hratt tíminn sem sagt líð- ur. Hraðaaukning er jafngild þyngdaraflinu; einnig hraðaaukn- ingin verður þess valdandi, að það teygist úr tímanum. Úti í geimnum ríkja önnur lögmál Það er þó ekki ætlunin með þessari grein að reyna að útskýra afstæðuna út í yztu æsar. Það verður látið nægja að drepa á þau margvíslegu áhrif, sem afstæðis- kenningin hefur haft í för með sér. Hún hefur vissulega — og það verður að telja mikinn kost — náð að veita frjóum anda inn á öll svið náttúruvísindanna. Afstæðiskenn- ingin hefur yfirleitt fyrst gert okkur kleift að öðlast nútímalegan skilning jafnt á alheiminum sem á atóminu. Ennfremur hefur hún — og það verður að reiknast sem ókostur — svipt fjöldann allan af íbúum jarðarinnar síðasta grið- landi hinnar algjöru fullvissu, nefnilega þeirri vissu, sem mann- kynið hefur borið í brjósti allt frá miðöldum og álitið bjargfasta vissu til allrar eilífðar: En frá því að Albert Einstein kvað upp úr með afstæðiskenningu sína, er jafnvel klukkustundin orðin eitthvað afstætt — ekkert er í rauninni orðið algjörlega óhagg- anlegt lengur. En það má svo sem segja, að sjálf -?árindin yfir þessu áfalli séu þegar tekin mjög að réna, og mannfólkinu hafi lærzt að lifa með þessum nýju viðhorfum. Þeir, sem eru ungir nú á dögum, hafa þegar vanizt þeim viðhorfum, að allir hlutir séu afstæðir. Ásamt stjarneðlisfræðinni og kjarnorkuvísindum samtímans, veitir afstæðan nútímamönnum alveg stórkostlega og algjörlega einstæða innsýn í sjálft eðli tím- ans, og skulu hér nefnd nokkur þeirra atriða: 1. Ljós og rúmtími. Úti í geimn- um eru rúm og tími ekki lengur frábrugðin í grundvallaratriðum. Ljósárið (9,46 billjón kílómetrar) mælir um leið rúm og tíma. Sá sem segir, að þvermál alheimsins sé 20 milljarðar ljósára, á ekki einungis við útþenslu alheimsins heldur einnig við aldur hans: Til þess að nema 20 milljörðum ljós- ára í þvermál í dag, hlyti alheim- urinn að hafa átt upphaf sitt fyrir 20 milljörðum ára og þenjast út með hraða ljóssins. 2. Efni og andefni: Samkvæmt áliti fjölmargra teoretískra eðlis- fræðinga getur tíminn einnig liðiö afturábak. Hið dularfulla andefni er, að sögn bandaríska Nóbels- verðlaunahafans Richards Feynmans, sjálft efnið með um- snúinni tímastefnu. Andefnið samanstendur af atómum, og þau geta svo skipzt á hleðslum við venjuleg atóm. Skelli- .mdefni og efni saman, geislast þau í sundur í hreinni orku. Fyrir orku er ekki til neinn tími, og samkvæmt því er hægt að segja, að tími og efni tengist hvort öðru úti í alheimin- um. 3. Frumsprengingin og maður- inn: Ein grein vísindarannsókna, sem mjög hefur verið til umræðu á undanförnum árum, fæst við rannsóknir á þeim kringumstæð- um, sem hlutu að hafa verið fyrir hendi í alheiminum — eða í ein- hverjum alheimi — til þess að upp gætu sprottið vitsmunaverur. Sjálft lykilorðið fyrir þessa vís- indagrein er hið „anthrópíska grundvallaratriði". Samkvæmt þeim niðurstöðum, sem þessar vís- indarannsóknir hafa hingað til leitt til, verða afar margir þættir að fléttast á réttan hátt saman til þess að úr verði alheimur, þar sem fyrir hendi eru heil stjörnukerfi, fastastjörnur, reikistjörnur og lífverur. Til þess að menn geti tekið að þróast, verður einnig sá þáttur, er nefnist tími, að vera nákvæmlega útmældur og samstiga öðrum þáttum. Við vitum núna, að tím- inn helzt í nánum tengslum við önnur "náttúruöfl, og þá alveg sér- staklega við þyngdaraflið eða að- dráttaraflið. Enginn getur sagt til um það nú á dögum, hvort annar alheimur sé hugsanlegur, þar sem allir þættir væru álíka vel samræmdir hverjir við aðra eins og í okkar alheimi. En sú hugsun er aftur á móti nærtæk, að tíminn heyri til aheiminum eins og við sjálf. Tíminn er — þannig séð — okkar tími. luLN.MIMl Valtýr Pétursson Hópur fólks hefur efnt til sýn- ingar á verkum sínum að Kjar- valsstöðum. Báðir salir eru und- irlagðir, og nægilegt rými er því fyrir þau verk, sem þessi hópur heur komið þarna fyrir. Að vísu eru sum þessara verka nokkuð fyrirferðamikil, en hvað um það, þarna er nú vítt til veggja og hvergi sparað rúm eða annað til að gera sýninguna í heild að viðburði. Rúrí er þegar orðin þekkt myndlistarmanneskja og sýnir þarna þrjú verk. Þau eru öll köll- uð Installations, sem ég kann ekki að setja yfir á okkar mál. ! 1 í Af þessum þrem verkum fannst mér mest til um Glerregn, sem er rómantískt og raunsætt verk. Annað verk eftir hana nr. 2 fannst mér einnig skemmtilegt, en ekki eins fjörugt og hið fyrra. Ivar Valgarðsson er nokkuð þungur í skúlptúrum sínum og virðist hafa ferninginn að leið- arljósi. Hann er nokkuð raunsær og heldur hlédrægur í þessum verkum, eftir því sem mér komu þau fyrir sjónir. Þau tvö eru í vestursalnum. í austursal er Þór Vigfússon með dýralífið. Skúlptúrar og myndverk. Risastór teikning af fíl fannst mér ágæt. Skúlptúrar af dýrum voru siður við mitt hæfi, en ætti að vera skemmti- legt fyrir börn. Málverk af strút fannst mér eitt besta verk Þórs. Teikningar eru þarna einnig eft- ir Rúnu Þorkelsdóttur, og fannst mér þau verk einna best af öllum þeim verkum, sem á þessari sýn- ingu eru. Myndröð hennar sem nefnist „Untitled" er ágætt verk, sem hefur léttleika og skemmti- legt yfirbragð. Þessi sýning hefur ágætan svip sem heild. Það er óðum að hverfa þessi snöggsoðni kæru- leysislegi bragur, sem svo oft mátti finna hjá ungu fólki hér á árunum. Nú veit ég ekki, hvort þessi hópur telst til þeirra ungu lengur. Tíminn líður, og klukkan slær, eins og þar stendur. Við skulum vera þess vís, að allir verða eldri, ef þeir lifa. Það er gaman að vera ungur, en það endist ekki nema örskamma tíð. Þannig er fólk orðið fullorðið, áður en varir, og á það jafnt við um nýlistarfólk sem aðra. En þetta var nú útúrdúr og aðeins hugdetta í sambandi við þessa sýningu að Kjarvalsstöðum. Það er viss dugnaður í þessu fólki, sem verður að virða, og þótt ég sjálfur sé ekki alveg dús við það, sem hér kemur fram, vil ég á engan hátt gera lítið úr þeim anda og því áræði, sem speglast í fyrirtæki sem þessu. Auðvitað ætti fólk að skoða þessa list og gera sér hugmyndir um, hvert er verið að fara. Það verður seint fullmetið, allt það starf er listamenn vinna í þessu landi, sem er að verða nokkurs konar Christiania í myndlist. „Mjög ánægður með að fá að sýna í Feneyjum" — segir Kristján Davíðsson „Ég er ósköp inægður með að fi að sýna i Feneyja-binealnum og vona að ég komist út til að sji sýn- inguna en i henni kemur saman það skista úr heiminum, hef ég heyrt," sagði Kristjin Davíðsson myndlist- armaður, er blm. Mbl. spjallaði við hann í tilefni þess að honum hefur verið boðið að sýna verk sín i Fen- eyja-bienalnum í sumar, eins og get- ið var um i baksíðu Mbl. i miðviku- dag. „Það er afskaplega skemmtilegt átak sem gert hefur verið með því að leigja þetta hús og ef hægt er að hafa þessa aðstöðu til frambúð- ar þá þurfa íslenskir listamenn ekki lengur að vera á hrakhólum með pláss undir verk sín. Ég sendi út nítján stór olíumál- verk, það stærsta rúmlega tveir sinnum þrír metrar, og eru þau eru flest máluð á síðasta ári. Við- fangsefni mitt er flæðarmálið, en Krislján Davíosson listmilari. nokkrar fígúratívar myndir verða einnig með. Þessa dagana er verið að pakka myndunum niður og verða þær sendar í gámi til Osló og fluttar þaðan til Feneyja."

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.