Morgunblaðið - 10.06.1984, Síða 21

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 10. JÚNÍ 1984
69
Ránrottur og kanmubukkar
TEMPRUÐU SKÓGABELTIN OG
GRESJURNAR eru að öllum líkindum
þau landsvæði sem urðu hvað harðast úti á öld
mannsins. Maðurinn felldi skógana til þess að
verða sér úti um eldsneyti og skapa rými fyrir
jarðyrkju og búsetu. að ekki sé minnst á meng-
unina, sem umsvif hans höfðu í för með sér.
Hann plcegði gresjurnar til þess að gróðursetja
á þeim eða gerði úr þeim beitarland fyrir bú-
pening. Þessi svœði komust ekki aftur i nátt-
úrulegt horf fyrr en löngu eftir hvarf mannsins
og áður en það varð hafði hann útrýmt fjölda
tegunda, sem áttu þar heimkynni sín. En
nokkrar tegundir lifðu allar hremmingar af og
það er frá þeim, sem dýr þau er nú lifa í
tempruðu beltunum eru komin.
Eftir öld mannsins hófst mikill uppgangs-
tími hjá litlu dýri. sem ekki hafði dtt miklum
vinsœldum að fagna hjá honum (a.m.k. ekki
meðal bœnda sem var annt um uppskeruna
sína). nefnilega kaninunni. Flestar stóru jurta-
ceturnar og jórturdýrin dóu út með manninum.
Hestar og uxar vegna þess að þeir voru of háðir
manninum og dádýr og hreindýr vegna þess að
búið var að eyða náttúrulegu umhverfi þeirra.
Óvinir kanínunnar og keppinautar um faeðuna
voru horfnir. Hún kom upp úr holunum sinum
og í tímans rás tileinkaði hún sér ýmsa eigin-
leika stcerri jórturdýra, eins og sjá má af
myndinni af einum helsta afkomanda hennar
„rabbuck“ (Ungulagus silvicultrix). ör víð-
koma kanínunnar og miklir aðlögunarhcefi-
leikar gerðu það að verkum, að nú er afkom-
endur hennar að ftnna allt frá norðlcegum
barrskógum til regnskóga hitabeltisins.
Þessir afkomendur eru margra gerða; sumir
minna þó nokkuð á forfeðurna, en flestir eru
líkari þeim, sem áður skipuðu sess þeirra í
náttúrunni. dádýrunum og skyldum tegundum.
Helsta breytingin er fólgin iþví hvað útlimirn-
ir hafa lengst. Frá því að vera lítið dýr. sem
stökk holu úr holu á breiðum og sterklegum
afturfótunum. varð kanínan að háfcettu hóf-
dýri. En það var ekki fyrr en u.þ.b. 10 milljón
árum eftir öld mannsins sem sú þróun varð að
raunveruleika.
Helsti óvinur .kanínubukksins" er rándýrið
falanx og þótt langt sé nú um liðið. dylst eng-
um hvert skepnan sú getur rakið cettir sínar.
Liftimi kjötceta á jörðinni er ^tuttur" þ.e.
u.þ.b. sex og hálf milljón ára. Enn ein tegund
kemur i stað annarrar og i lempruðu beltunum
tóku nagdýrin smátt og smátl sceti þeirra
spendýra. sem tilheyrðu flokki rándýra Eins
og allir vita. voru nagdýrin á öld mannsins
jurtacetur. En eitt var það dýr, sem þá þegar
var farið að hafa smekk fyrir kjöti; rottan.
Þó að stcersti afkomandi hennar í dag, fal-
anx. (Amphimorhodus cynomorphus) minni í
fljótu bragði á hund. dylst uppruninn ekki við
nánari athugun og á meðfylgjandi mynd má
sjá. hvernig tennur rottunnar (t.v.) þróuðust frá
því að vera dcemigerðar tennur nagdýrs. sem
ncerist á jurtum. yfir í rándýrsskoltinn (t. h.).
Afkomendur roltunnar eru i dag dreifðir um
allar jarðir en falanx er algengasta tegundin i
lempruðu beltunum. Hann er hópdýr og veiði-
aðferðirnar eru ekki ósvipaðar þeim, sem úlf-
urinn sálugi beitti. Eitt helsta fórnarlambið er
kaninubukkurinn. rabbuck. Ránrotturnar velja
veika eða seinfcera einstaklinga úr hópnum og
elta þá uns þeir eru að niðurlotum komnir og
eftirleikurinn auðveldur.
Stærsta dýrið er
afkomandi mörgæsarinnar
VORTEX
Suðurheimskautið er lífvana meginland, nema þá helst við jaðrana. En
það sama verður ekki sagt um haftð sem umlykur það. Þar iðar allt af
líft og þar á stcersta skepna jarðarinnar — vortex — heimkynni sín.
Vortex (balenornis vivipera) minnir um margt á sjávardýr fortíðar-
innar. En þó að sterklegur líkaminn virðist eiga margt sameiginlegt
með hvalnum, fyrrum konungi heimshafanna, sem maðurinn útrýmdi
löngu á undan sjálfum sér, þá er svo fyrir að þakka aðlögunarhcejfileik-
um annarra tegundar — mörgcesarinnar.
Þó að mörgcesin vceri fugl hafði hún löngu týnt niður fluginu og á
flestan hátt aðlagað sig líft í sjó, ef undan er skilið að hún varð að fara
á land til þess að verpa eggjum. Þannig hélst það þar til skömmu eftir
endanlega útrýmingu hvalsins, að ein tegund mörgcesa þróaði með sér
eiginleika til þess að halda egginu í líkama sínum uns unginn var
fullþroska og klekja það síðan út I sjónum. Þar með voru síðustu
tengslin við landið slitin, tegundin hafðist upp frá því eingöngu við í sjó
og ný cettkvlsl sjávarfugla leit dagsins Ijós. Sérstaða þeirra í náttúrunni
er augljós; þeir lifa í sjó, hafa heitt blóð og afkvcemin koma úr eggjum.
Algengasta tegundin er porpin. Stenavis piscivora, sem hefur farnast
svo vel, að hún hefur lítið sem ekkert breyst sl. 40 milljón ár. Eins og
flestir þessara sjávarfugla S-íshafsins, er porpin ftskæta og goggurinn
gerir henni kleift að fanga mun stærri ftska en ella.
Vortex, risinn í fjölskyldunni, nærist hins vegar á svift og goggurinn
hefur þróast I gríðarmikla svifsíu, líkan útbúnaði margra hvaltegunda
áður fyrr.
Margt býr í sandinum
EYÐIMERKURHAKARLINN
Hann er kominn af skordýraætum en hefur í
tímans rás tileinkað sér hætti rándýra og nær-
ist m.a. á litlum nagdýrum, sem hann sýnir
mikla útsjónarsemi ( að elta uppi ( heimkynn-
um sínum, eyðimörkinni.
Við fyrstu sýn minnir eyðimerkurhákarlinn
á risavaxna gulrót, vel tennta. Hann er með
afar sterkan skrokk og fæturnir minna helst á
grófgerða spaða, þannig að það er helst að sjá,
að hann ^yndi" gegnum sandinn þegar hann
ryður honum frá sér á ótrúlegum hraða — og
ryðst inn (fylgsni smádýranna.
En eitt helsta hjálpartæki hans við veiðarn-
ar eru næmir fálmarar umhverfts nasavæng-
ina. Eyðimerkurhákarlinn (psammonarus spp.)
er bleikur að lit, hárlaus og eru fellingar á
þykkum skrápnum.
Hann verst hinum miklu hitasveiflum eyði-
merkurinnar með þv( að grafa sig ( sandinn.
þannig að aðeins nasir og augu standa upp úr.