Morgunblaðið - 24.05.1985, Side 14

14_________________MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 24, MAÍ 1985_
í leit að höfundi Njálu
— eftir Sigurð
Sigurmundsson
Eins og kunnugt er létu höfundar
fornsagnanna ekki nafns síns get-
ið. Það hefur valdið mörgum
þeirra, sem við þau fræði hafa
fengist, heilabrotum. Ýmsum hef-
ur þótt slík leit engum tilgangi
þjóna, því höfundarnir fyndust
ekki svo viðurkennt væri. Margir
höfundar Njálssögu hafa verið til-
nefndir, þótt hér verði lítt upp
taldir.
Hér skal þó rætt um kenningu
Barða heitins Guðmundssonar, að
höfundurinn væri einn fyrirferð-
armesti höfðingi og foringi leik-
manna á síðari hluta 13. aldar,
Svínfellingurinn Þorvarður Þórar-
insson. Eru kenningar hans studd-
ar svo þungum hugvísindalegum
rökum, að þær standast, verða
ekki hraktar, þótt sannaðar verði
þær ekki. Ein þýðingarmesta að-
ferð og undirstaða slíkra rann-
sókna er staðfræðiþekking höf-
undarins og áttamiðanir þær sem
hann hefur notað. Það lét Barði
ekki undir höfuð leggjast og birti
ritgerðina: „Staðþekking og átta-
miðanir Njáluhöfundar." Ritgerð-
in stendur enn óhögguð og viður-
kennt snilldarverk. Enginn annar
hefur hafið rannsókn sína á svo
sterkum grunni. Á síðasta ári kom
út bók eftir Hermann Pálsson
lektor: „Uppruni Njálu." Þar setur
hann fram þá tilgátu, að Árni
biskup Þorláksson gæti verið höf-
undurinn.
Matthías Johannessen skáld og
ritstjóri hefur einnig slegið fram
þeirri skoðun, að Sturla Þórðarson
hafi skrifað söguna, og mun hann
fjalla um það í kafla í væntanlegri
bók um Bókmenntir. Báðir eiga
þessir menn það sameiginlegt, að
þeir ganga fram hjá öllum stað-
fræðilegum rannsóknum, sem
fyrri fræðimenn, Barði Guð-
mundsson og Einar Ólafur
Sveinsson, töldu óhjákvæmilegar.
Hermann telur upp nokkra af
þeim Njáluhöfundum, sem til-
nefndir hafa verið, suma ræðir
hann ekki um tímans vegna, en
hinum hafnar hann öllum af ýms-
um ástæðum. Og þó Hermann við-
urkenni Barða og rannsóknarað-
ferðir hans, þá hafnar hann samt
Þorvarði Þórarinssyni sem höf-
undi, telur að hann muni ekki hafa
haft aðstöðu eða menntun til þess.
Þetta er furðuleg ályktun og er
enginn fræðilegur grunnur fyrir
henni.
Þótt ekki séu nú þekkt ritverk
eftir Þorvarð Þórarinsson, þá má
benda á bréf hans til konungs í
Árnasögu biskups, s'em er sérlega
kjarnyrt á meitluðu máli er minn-
ir á Njálustíl. Ennfremur veit
Hermann það, að Þorvarður var
mjög handgenginn föðurbróður
sínum Brandi biskupi Jónssyni,
einum lærðasta manni þess tíma.
En það er til heimild, sem ósenni-
legt er, að Hermann þekki ekki.
Hún tekur af allan vafa um það,
að Þorvarður muni hafa verið
einna best menntaður lands-
manna, líklega gengið næst Sturlu
Þórðarsyni. í formála Einars
Ólafs Sveinssonar að Njálu Forn-
ritaútgáfunnar segir: „Hann (Þor-
varður) var í Noregi 1268—71, ein-
mitt á þeim árum, þegar Járnsíða
var samin. Það er engin dirfska aö
geta þess til, að hann hafi verið
við samningu hennar. En þetta er
meira en getgátan einber. Arn-
grímur lærði segir berum oröum,
að þeir Þorvarður Þórarinsson og
Sturla Þórðarson hafi samið Járns-
íðu, og styðst hann þar sjálfsagt
við Magnússögu lagabætis. Arngr-
ímur víkur tvívegis að samningu
laganna, svo að ekki er um að vill-
ast, að hann þykist viss um það.“
Fátt virðist hægt að benda á því
til stuðnings, að Árni biskup hafi
skrifað söguna, nema að hann var
lærður maður og tímans vegna gat
hann gert það (d. 1298). Til þess að
svo megi vera varð klerklærður
maður að hafa verið þar að verki.
Einar Ól. Sveinsson taldi hana
vafalaust leikmannsverk. Minnast
má líka þess, að Hermann Pálsson
hefur talið Brand biskup Jónsson
höfund Hrafnkels sögu og leitað
hans eftir hugmyndafræði Barða
Guðmundssonar og þess vegna
skrifað um söguna margar bækur
til þess að reyna að sýna fram á,
að þar gæti kristinna áhrifa og sé
hún því eftir klerklærðan mann
þvert ofan í skoðanir fyrri fræði-
manna. Hermann segir þjóðina
hafa lifað í Njálulausu landi þar
Sigurður Sigurmundsson
„Fátt virðist hægt að
benda á j>ví til stuðn-
ings, að Arni biskup hafi
skrifað söguna, nema
að hann var lærður
maður og tímans vegna
gat hann gert það.“
til sagan var skrifuð. Hún sé því
alger skáldsaga. Hvað sem því líð-
ur, þá gerir hann enga tilraun til
þess að rekja feril efnisins til
ævistarfs og lífsreynslu Árna
biskups Þorlákssonar, sem hann
leiðir fram sem höfund.
Matthías Johannessen hefur
borið fram þá skoðun, að Sturla
Þórðarson muni hafa skrifað
Njálu. Honum hefur verið bent á,
að stíll Sturlu væri gjörólíkur
Njálustíl. Hann svaraði því til, að
taka mætti til dæmis, að stíll
Laxness á Gerplu og einhverju
öðru riti hans væri gjörólíkur,
enginn mundi þekkja það þegar
tímar liðu, að væri eftir sama
mann. Allt ber hér að sama
brunni, ekki byggt á neinum stað-
arathugunum. Sturla talinn höf-
undur, enda þótt stærsta staðar-
villa, upp til Þrándargils, sem til
er í sögunni, sé í Dölum vestur,
þar sem Sturla er upprunninn.
Auk þess fara engar sagnir af
Sturlu á aðalsögustöðvum Njálu,
óvíst að hann hafi þangað komið.
En Matthías slær einhvers staðar
þann varnagla, að hann hefði allt-
eins getað verið höfundurinn þrátt
fyrir það. Svona geta skáld hugsað
en ekki fræðimenn.
Þá er það stíllinn. Nú virðist
eiga að stíga yfir allar stílrann-
sóknir, sem án efa er einn veiga-
mesti þátturinn í höfundarleit-
inni. Eins og kunnugt er hefur
Peter Hallberg prófessor með um-
fangsmiklum orðarannsóknum
sýnt, að Njála eigi ekki samstöðu
með neinu öðru riti síns tíma. Og
Barði segir: „Finnst nú ekkert það
rit á íslenskri tungu, er standi svo
nálægt Njálssögu um málfar, að
nokkrar líkur séu fyrir sama höf-
undi.“
Matthías gat þess í viðtali, að
Barði hefði talið Ljósvetningasögu
níðrit um Þorvarð Þórarinsson í
gervi Guðmundar ríka, en Njála
ætti svo að vera varnarrit Þor-
varðs með því að hefja upp Möðru-
vallagoðann. — Þessari skoðun
mótmælir hann með því að tilfæra
umsögn Njáluhöfundar um Guð-
mund, þar sem hann er nefndur til
sögunnar, og telur þau ummæli
benda á andúð höfundar og þar
með ætti þessi kenning Barða að
vera fallin.
Á eftir langri ættfærslu segir
höfundur Njálu þessi orð um Guð-
mund Eyjólfsson ríka á Möðru-
völlum: „Guðmundur var höfðingi
mikill og auðugur, hann hafði
hundrað hjóna. Hann sat yfir
virðingu allra höfðingja fyrir
norðan Öxnadalsheiði, svo að sum-
ir létu bústaði sína, en suma tók
hann af lífi, en sumir létu goðorð
sín fyrir honum." — Þessi orð tel-
ur Matthías að sýni andúð höfund-
ar á Guðmundi ríka. — En setn-
ingin er slitin úr sambandi og þeg-
ar framhaldið kemur snýst
merkingin við, þótt gallar Guð-
mundar séu viðurkenndir, en
framhaldið er: Og er frá honum
komið allt hið mesta mannval á
Íslandi: Oddaverjar og Sturlungar
og Hvammverjar og Fljótamenn
og Ketill biskup og Þorvarður Þór-
arinsson stendur I Möðruvallabók
og fleiri handritum, og er það ein-
kennilegt, segir Einar Ól. Sveins-
son, en Barði Guðmundsson telur
vafalaust, að hér hafi afritari
skotið inn nafni Þorvarðs, sem vit-
að hafi hver söguna samdi.
Svo sem kunnugt er reit Barði
Guðmundsson langa ritgerð um
Ljósvetningasögu, þar sem hann
sýnir fram á með óhrekjanlegum
rökum, að Ljósvetningasaga sé
skáldsaga að miklum hluta, þar
sem níðið um Guðmund ríka sé
ekki einleikið, það sama kynvillu-
níð birtist í háðritinu Ölkofra-
þætti. Barði hélt því fram, að
þarna væri átt við Þorvarð Þórar-
insson í gervi Guðmundar ríka
forföður síns.
Þá er að athuga, hvers konar
heildarmynd það er, sem Njálu-
höfundur dregur upp af Guðmundi
ríka og hvort hún verði ekki vörn
eða andsvar gegn níðinu í hinum
ritunum tveimur.
Það verður ekki annað sagt en
að Guðmundur komi fram í Njálu
sem vel metnum höfðingja sæmdi.
Höfundur segir fyrst frá valdi
hans og ofríki. Að hans dómi var
hann svo mikill höfðingi, að hann
reis undir því. Síðan er allt
mannval á íslandi frá honum
komið. Þegar tólf dómendur sátu í
lögréttu að dæma í vígsmáli Hösk-
uldar Hvítanesgoða kvað Snorri
goði upp það ákvæði að bæta
skyldi Höskuld þrennum manngj-
öldum, sem voru sex hundruð si-
lfurs. Þetta átti að gjaldast á
þinginu. Þá mælti Gissur hvíti:
Þetta þykki mér varla vera mega,
því að þeir munu lítinn einn hluta-
hafa að gjalda fyrir sig.“ Þá mælti
Guðmundur ríki: „Ég veit hvað
Snorri vill. Hann vill, að vér gef-
um til allir gerðarmenn, slíkt sem
vor er drengskapur til, og munu
þar margir eftir gera.“ Hallur af
Síðu þakkaði honum og kveðst
gjarnan vilja gefa sem sá er mest
gæfi, játuðu því þá allir gerðarm-
enn.“
Þegar Ásgrímur Elliða-
Grímsson kom til Guðmundar og
bað hann liðveislu í efirmálum
Njálsbrennu svarar Guðmundur
eins og sönnum höfðingja sómdi:
„Næstum fór mér lítilmannlega,
er ég var yður erfiður. Skal eg nú
því skemur draga fyrir yður, er þá
var eg torsóttari. Mun eg ganga til
dóma með yður með alla menn
mína og veita yður slíkt er eg má
og berjast með yður, þótt þess
þurfi við og leggja líf mitt við yð-
vart Iíf.“
Það verður ekki annað séð, en að
orð Möðruvallagoðans skipti sköp-
um í tveimur stórmálum á alþingi
og þar mun höfundur Njálu talið
sig hafa goldið að fullu fyrir níð-
ritin.
Höfundur er bóndi og fræðimadur í
Hrítárholti í Hrunamannahreppi.
Sædýrasafnið
— Uppbygging eða hrun?
— eftir Brynjólf
Þorbjarnarson
Sú leiða frétt kom fram fyrir
skömmu í nokkrum fjölmiðlum að
til stæði að loka Sædýrasafninu
við Hafnarfjörð vegna fjárhags-
örðugleika. Þessi menningarstofn-
un var sett á stofn að tilstuðlan
nokkurra áhugasamra aðila árið
1969 í formi sjálfseignarfélags.
Á þessum rúmlega 15 ára
starfstíma safnsins hafa nokkur
sveitarfélög hér á nærliggjandi
svæðum tekið þátt í rekstri þess
en með mismunandi fjárframlög-
um þó. Sem dæmi má nefna að
Reykjavíkurborg hefur ekki styrkt
starfsemina nema í þrjú ár á um-
ræddum starfstíma. Hins vegar
ber að geta þess að ríkið hefur
styrkt safnið með nokkrum fram-
lögum alveg frá því starfsemi þess
hófst, þótt ekki verði það talið að
um stórfé hafi verið að ræða.
Stofnun þessa fyrirtækis var
vissulega tímabært og lofsvert
framtak, enda leiddi reynslan það
fljótlega í ljós að svona lifandi
skóli um dýraríkið átti fullt erindi
til almennings og sér í lagi til
æskunnar og skólanna bæði hér á
þéttbýlissvæðinu og utan af lands-
byggðinni. Skólarnir efndu gjarn-
an til árlegra skoðanaferða til að
sjá dýrin í safninu. Því má ekki
heldur gleyma að það hefur reynst
mjög vinsælt hjá mörgum fjöl-
skyldum að fara sunnudagstúrinn
með börnin á góðviðrisdögum j
dýragarðinn sunnan undir Hval-
eyrarholtinu.
Það má ætla að sá staður hafi
flesta þá kosti, sem til þarf. Hann
hentar vel fyrir vistun dýranna,
enda þótt hann liggi innan þétt-
býlissvæðisins. Sædýrasafnið er á
kyrrlátum stað, út af fyrir sig en
samt í alfaraleið. Þarna sýnast þó
mikil verkefni óleyst, sem krefjast
góðs skipulags svo sem gróður-
setning trjáa og annars gróðurs
auk margs annars til að gera um-
hverfið meira aðlaðandi fyrir út-
lenda túrista og heimamenn.
Það skal viðurkennt að á því
tímabili er Sædýrasafnið hefur
starfað, kom fram hvatvís og
réttmæt gagnrýni frá nokkrum
aðilum um sitthvað, sem betur
hefði mátt fara sbr. t.d um aðbún-
að dýranna og slæma umgengni á
staðnum. Ber að sjálfsögðu ávallt
að gefa slíku gaum ekki síst við
þær aðstæður, sem hér er um að
tefla. Þó er ekki ósanngjarnt að
benda á að hér var um frumraun
að ræða, sem hlaut að fylgja byrj-
unarerfiðleikar og þ.a.l. ætti að
verða vandaminna að yfirstíga þá
nú. Það er hin mikilvæga reynsla,
sem þegar er fyrir hendi, sem seg-
ir okkur hvers beri sérstaklega að
Brynjólfur Þorbjarnarson
„Þaö mætti teljast nöp-
ur kveöja á ári æskunn-
ar í landinu ef forráða-
menn þessa máls sjá
ekki aðra lausn en þá að
þessum vísi að dýra-
garði verði lokað á
næstunni, þótt hann eigi
milli 15 og 20 ára
starfsferil að baki.“
gæta í hinum vandasama aðbún-
aði og umhirðu dýranna.
Það er deginum ljósara, að þessi
starfsemi verður að vera undir
eftirliti og umsjón sérhæfðra
kunnáttuaðila, bæði er snertir hin
daglega rekstur dýranna sem og
allar fjárreiður.
Það mætti teljast nöpur kveðja
á ári æskunnar í landinu ef for-
ráðamenn þessa máls sjá ekki
aðra lausn en þá að þessum vísi að
dýragarði verði lokað á næstunni,
þótt hann eigi milli 15 og 20 ára
starfsferil að baki. Það væri mérki
um afturför, stöðnun eða jafnvel
hrun. Það hlýtur að vera æskilegt
að byggja upp þessa starfsemi á
þeirri þekkingu og reynslu, sem
fyrir er. Til þess eru vítin að var-
ast þau. En þegar maður þekkir
ekki vítin, þá er oft ekki hægt að
komast fram hjá þeim klakklaust.
Þess vegna má þessi reynsla ekki
gleymast og falla í dá, — á henni
verður að byggja til að hefja safn-
ið aftur til vegs og virðingar.
Það mun vera stór hópur fólks,
sem vonar einlæglega að til þess
komi ekki að safnið loki hliðum
sínum á næstunni, og að sveitar-
félög, ríki og aðrir aðilar sem hér
eiga hlut að máli, finni leiðir úr
vandanum.
Einnig ber að koma þeirri ósk
til forráðamanna Reykjavíkur-
borgar, að þeir sjái sér fært að
taka virkari þátt í umræddum
rekstri en hingað til. Það má ef-
laust fullyrða það að höfuðborgin
hafi ætíð verið stærsta einingin,
sem hefur notið góðs af Sædýra-
safninu.
Stöðvum hrunið — hefjumst
handa um uppbyggingu.
Hafnarfirði, 12. maí 1985.
Höfundur er tyrrverandi bæjar-