Morgunblaðið - 30.05.1985, Qupperneq 32

32
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 30. MAÍ 1985

Útgefandi
Framkvæmdastjóri
Ritstjórar
Aöstoöarritstjóri
Fulltrúar ritstjóra
Fréttastjórar
Auglýsingastjóri
hf. Árvakur, Reykjavík.
Haraldur Sveinsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
Björn Bjarnason.
Þorbjörn Guömundsson,
Björn Jóhannsson,
Árni Jörgensen.
Freysteinn Jóhannsson,
Magnús Finnsson,
Sigtryggur Sigtryggsson,
Ágúst Ingi Jónsson.
Baldvin Jónsson.
Ritstjórn og skrifstofur: Aöalstræti 6, sími 10100. Auglýsingar: Aö-
alstræti 6, sími 22480. Afgreiösla: Kringlan 1, sími 83033. Áskrift-
argjald 330 kr. á mánuöi innanlands. í lausasölu 25 kr. eintakiö.
Ráðgjöf
fyrir ríkið
O verrir Hermannsson, iðn-
O aðarráðherra, gagnrýndi
það harðlega í ræðu á Alþingi
28. febrúar síðastliðinn, hve
tækniráðgjöfin við Sjóefna-
vinnsluna á Reykjanesi hefði
kostað mikið. Og hann komst
meðal annars svo að orði: „Það
fer að verða dálítið alvarlegt
mál hvernig verkfræðingastóð-
ið hagar sér í ýmsum málum
sem það er fengið til að vinna
að.“ Af því tilefni voru birtar
tölur um kostnað ríkisins af
því að nýta sér þjónustu verk-
fræðinga til ráðgjafar og
beindist athyglin ekki síst að
saltverksmiðjunni en eins og
kunnugt er telur iðnaðarráð-
herra að þar hafi verið haldið
illa á málum og fé verið veitt
til framkvæmda sem aldrei
komi til með að skila arði
Á þriðjudaginn lagði Sverrir
Hermannsson fram á Alþingi
svar við fyrirspurn frá Geir
Gunnarssyni, þingmanni Al-
þýðubandalagsins, um kostnað
vegna starfs samninganefndar
um stóriðju og vegna stóriðju-
nefndar. í þeirri greinargerð
ráðherrans koma fram ýmsar
athyglisverðar upplýsingar
sem snerta sama viðfangsefni
og var á döfinni vegna salt-
verksmiðjunnar á sínum tíma.
Menn standa frammi fyrir
spurningunni um það, hvað sé
eðlilegt að greiða fyrir ráðgjöf
á vegum ríkisins. í umræðum á
Alþingi 28. febrúar tók enginn
þingmaður sér þar fyrir hend-
ur að verja gjaldtöku verk-
fræðinganna sem iðnaðarráð-
herra nefndi. Litlar líkur eru á
því, að nokkur treysti sér til að
verja gjaldtökuna vegna samn-
inganefndar um stóriðju. Það á
að vera sífellt viðfangsefni
þeirra sem kallaðir eru til póli-
tískrar ábyrgðar á stjórnkerf-
inu að hafa auga með því
hvernig fjárstreymi er háttað
til verkefna á þeirra starfs-
sviði. Varðandi verkfræðilega
ráðgjöf tók Sverrir Her-
mannsson af skarið með eftir-
minnilegum hætti.
Seta í samninganefnd um
stóriðju og stjóriðjunefnd eru
mikilsverðar trúnaðarstöður.
Það skiptir alla afkomu þjóð-
arbúsins miklu að þar sé rétt
haldið á málum. Reynslan af
stöðnunarskeiðinu á meðan
Hjörleifur Guttormsson var
iðnaðarráðherra segir allt sem
þarf í því efni. Á vegum fjár-
málaráðuneytisins starfar
svokölluð þóknananefnd sem
ákveður laun þeirra manna
sem taka sæti í nefndum á veg-
um ríkisins. Enginn getur am-
ast við þeim launum sem þeir
er sitja í samninganefnd um
stóriðju hafa þegið og eru
skilgreind sem þóknun til
nefndarmanna. Það sem at-
hygli vekur og þarfnast nánari
skýringa er sú staðreynd, að
nefndarmenn eru einnig
starfsmenn nefndarinnar og
þiggja laun sem slíkir. Eru
þessir starfshættir algengir
hjá nefndum á vegum ríkisins
og tíðkast þeir með samþykki
ráðherra? I svari iðnaðarráð-
herra kom fram, að kostnaður-
inn hefði verið færður á sér-
stakan lið í iðnaðarráðuneyt-
inu og verið greiddur með sér-
stakri greiðsluheimild sem
fjármálaráðherra veitti hverju
sinni og tekin hefði verið af
álgjaldi óskiptu.
I vangaveltum um einstaka
kostnaðarliði í því 28 milljón
króna dæmi sem hér um ræðir
og spannar tímann frá 1. júní
1983 til ársloka 1984 er
ástæðulaust að staðnæmast
við samninganefndina eina.
Einnig er rétt að huga að þeim
fjármunum sem notaðir hafa
verið til að greiða einstökum
ráðunautum, en sú fjárhæð
nemur samtals 16,6 milljónum
króna.
„Þetta er hreint ótrúlegt og
bílafríðindi bankastjóranna
hreinlega blikna í samanburði
við áltekjur þessara manna,"
segir Geir Gunnarsson, fyrir-
spyrjandi, í samtali við Þjóð-
viljann í gær eftir að hafa
skoðað svör iðnaðarráðherra.
Ekki er vafi á því að margir
eru á sama máli og Geir í
þessu efni. Því miður er það
orðið alltof algengt að menn
reki í rogastans þegar þeir eru
upplýstir um þá starfshætti
sem tíðkast í hinu opinbera
kerfi varðandi laun og önnur
kjör.
Hneykslunin ein dugar þó
skammt. Hitt skiptir mestu að
þeir sem kjörnir hafa verið til
að gæta hagsmuna almennings
og sjá til þess að engum sé
mismunað við hið opinbera
nægtaborð haldi þannig á mál-
um, að þeir geti kinnroðalaust
skýrt þau út fyrir umbjóðend-
um sínum. Nú er beðið eftir
slíkum skýringum á tölunum
sem iðnaðarráðherra lagði
fram á þriðjudaginn.
eftir Hermann
Þorsteinsson
í grein, er birtist hér í blaðinu
21. þ.m., sagði ég frá aðdraganda
og upphafi svonefnds „Northern
European Peace Forum 11“ í Sig-
tuna í Svíþjóð dagana 25.-28.
apríl sl'. — Hér kemur framhald
þeirrar frásagnar.
Fridarúrræöi
Að lokinni friðsælli morgun-
samveru um Guðs orð og bæn í
björtum og rúmgóðum sal
Sigtunastiftelsen hófst hin eigin-
lega stefna „FRIðAR FORUM II
— Hvað í stað fælingar?" Stutt
inngangserindi var flutt og síðan
settust menn í stóla, sem raðað
hafði verið í hring. Allir sáu alla
og menn voru í góðu talfæri. í ljós
kom að meðal þátttakendanna
fimmtíu voru ýmsir mjög hug-
myndaríkir og aðrir reyndir kunn-
áttumenn, sem lærdómsríkt var
að sjá og heyra og eiga samræður
og samfélag við. Finnsk ung kona,
rösk og glaðleg, stýrði þessari
fyrstu kynningarsamveru hópsins.
A gólfinu inni í hringnum hafði
verið komið fyrir stóru heims
landakorti. Sú finnska bað menn
rísa úr sætum og ganga hægt í
kringum kortið og virða móður
Jörð fyrir sér og hugleiða það sem
vaknaði í vitundinni við nýja skoð-
um á heimkynnum okkar manna.
Hugsi settust menn aftur eftir
skoðunarferðina. Suomi-stúlkan
kom nú með bandhnykil mikinn og
sagði að nú skyldum við tengjast
nánari böndum. Hún festi band-
endann í hendi sér og varpaði
hnyklinum síðan þvert yfir salinn
í fangið á þátttakanda, sem hún
hafði fyrirfram valið og bað hann
halda fast í þráðinn — en áður en
hann varpaði hnyklinum áfram til
þess er hann útveldi — að tjá í
fáum orðum, hvert væri
hans úrræði til varðveislu og efl-
ingar friðarins.
Hnykillinn flaug fram og til
baka um salinn — margvísleg úr-
ræði með — og myndaðist smám
saman tengslavefur milli manna.
Hún var nærgöngul þessi óvænta
spurning um eigið úrræði til
fremdar friði á jörðu. Og áður en
ég vissi af fékk ég hnykilinn send-
an frá konu, norskum lækni, sem
gegnt mér sat, og ég heyrði mig
segja: Úrræði mitt er; írelsi mitt —
án áhættu til að hugsa, tala og fram-
kvæma til viðhalds og eflingar hin-
um raunverulega og sanna friði. Og
hnykillinn flaug áfram. Er allir
voru komnir með þráð í hendur
hófust merkjasendingar (með því
að kippa í þráðinn) milli þeirra
sem bein sambönd höfðu og þann-
ig mynduðust einir átta hópar,
sem þjöppuðu sér saman við borð
á ýmsum stöðum í hinum stóra sal
til að ræða nánar saman um móð-
ur Jörð og úrræðin okkur jarðar-
börnum til heilla. Sjö vorum við
saman í mínum hópi, fjórar konur
og þrír karlmenn. Þetta litla, nýja
samfélag var óráðið og hafði
takmarkaðan tíma til tjáskipta. —
Byrja þú, sagði festuleg kona frá
norska útvarpinu, og beindi orðum
sínum til mín. — Enn átti ég
óvænt að segja hug minn mér
óþekktu fólki, sem virti mig for-
vitnislega fyrir sér.
Gott og vel, en ég mun verða
hreinskilinn við ykkur, var svar
mitt. Ég fann til hryggðar, er ég
virti fyrir mér heimsbyggðina og
gerði mér grein fyrir, hve tiltölu-
lega lítill skiki Jarðar það er, þar
sem fólk nýtur þess frelsis og
þeirra gæða, sem ég sjálfur hefi
fengið að búa við og njóta svo
lengi. Ég hugsaði til 40 áranna frá
stríðslokum, þegar menn með svo
heitri gleði fögnuðu frelsinu und-
an ánauðarokinu og friðinum eftir
hin löngu, myrku ófriðarár. Ég
var á minn hátt þátttakandi í
þeirri sigurhátíð, en líka áhorf-
andi og þátttakandi í þeim köldu
vonbrigðum, þegar frelsið og hinn
raunverulegi friður, sem menn
höfðu gert ráð fyrir að hlotnaðist
m.a. öllum Evrópubúum, urðu ekki
var að planta trjáplöntum — frið-
artrjám — í tíma og ótíma með
langtímamarkmið í huga, að móð-
ir Jörð verði að lokum skrúð-græn,
frjósöm og gjöful öllum sínum
börnum.
Hvað með ísland og Grænland?
var spurt. Já, líka Island og Græn-
land og Sahara með. Gott, sagði
ég, og undir það tók dönsk kona í
hópnum, sem búið hafði á íslandi í
ein tvö ár með manni sínum,
dönskum garðyrkju- og skógrækt-
armanni, og hafði kynnst berangr-
inum íslenska. Og trjáplöntu frið-
arins plöntuðum við með þeirri
dönsku á hátíðarstund kvöldið eft-
ir þarna í garði Sigtunastiftelsen.
Það var í samræmi við tal okkar
um að láta ekki sitja við orðin ein,
enda „er allt vænt, sem vel er
grænt". Margt athyglisvert var
rætt á þessari morgunstund í
þessum hópi okkar — og hinum
hópunum eflaust líka — sem ekki
er rúm til að rekja hér. Þetta voru
góð fyrstu kynni, en breytileg
viðhorf áttu eftir að koma betur í
ljós síðar.
Fyrst gengu menn í kringum stórt heimslandakort sem lá á gólfinu og síðan vai
hlutskipti nema þeirra sem
bjuggu í álfunni vestanverðri, við
og nærri sjávarsíðunni. Nýr fang-
elsismúr var reistur, lengri og
meiri en nokkur annar. Heilu og
hálfu þjóðirnar voru innilokaðar
og heftar. — Þetta er harmleikur
— „tragedia“ — okkar Evrópubúa,
sem íbúar austurhluta álfunnar
líða sérstaklega undir og hefur
óheillavænleg áhrif á líf okkar
allra í þessum heimshluta. Og nú
er spurt, hvað er til ráða, hver eru
úrræði okkar? Þau hljóta að vera
að ryðja braut raunverulegu frelsi
öllum til handa, leitast við að efla
markvisst traust og tiltrú manna
á milli á grundvelli þeirra sátt-
mála um mannréttindi, sem gerðir
hafa verið. Það er forsenda þess að
ótti eyðist, á þenslu slakni og frið-
ur skapist milli manna og þjóða,
þar sem vaxandi réttlæti ríkir og
hugarfar Samverjans, sem ekki
bara sér mannlega neyð og spyr
hvað get ég gert? — heldur „gerir
vilja föðurins" — er „ljós og salt“.
Þetta var efnislegt innlegg mitt
í umræðuna í 7-manna-hópnum á
þessum morgni. Dönsk kona sagði
frá friðarleið, sem hún og hennar
hópur heima komið auga á, en það
Hvað í stad fælingar?
Þessi stóra spurning — Altern-
atives to Deterrence — hvað í stað
ógnarjafnvægis? var meginspurn-
ing þessa umræðuvettvangs frið-
arins, sem tekin var til rækilegrar
meðferðar í ýmsum tilbrigðum í
nokkrum sérfræðingaerindum og
síðan rædd í hópnum í heild og í
einum fjórum umræðuhópum —
er menn völdu sér — sem fjölluðu
um ýmis sérsvið þessarar miklu,
brennandi spurningar. En þegar
stórt er spurt kemur oftast í ljós
að vandfundið er hið eina rétta og
nothæfa svar.
Að „fæla“ og „ógna“, eins og nú
er gert til að viðhalda friði, er ekki
góður né viðunandi kostur, en
hann hefur dugað til þessa í vönt-
un á öðru „minna lélegu“ úrræði.
Er betri öryggiskostur en fælingin
finnanlegur? Við hljótum að trúa
því og halda áfram að leita frið-
ar-lausnarinnar, rétt eins og
læknisvísindin þrotlaust leita
leiða til að lækna banvæn mein —
og þar bætast stöðugt ný við
(AIDS). — Leitin að svarinu við
spurningunni um hina vand-
fundnu leið til að tryggja varan-