Morgunblaðið - 15.08.1986, Blaðsíða 25

Morgunblaðið - 15.08.1986, Blaðsíða 25
24 MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 15. ÁGÚST 1986 MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 15. ÁGÚST 1986 25 Útgefandi Framkvæmdastjóri Ritstjórar Aðstoöarritstjóri Fulltrúar ritstjóra Fréttastjórar Auglýsingastjóri Árvakur, Reykjavík Haraldur Sveinsson. Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. Björn Bjarnason. Þorbjörn Guðmundsson, Björn Jóhannsson, Árni Jörgensen. Freysteinn Jóhannsson, Magnús Finnsson, Sigtryggur Sigtryggsson, Ágúst Ingi Jónsson. Baldvin Jónsson. Ritstjórn og skrifstofur: Aðalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar: Aðalstræti 6, sími 22480. Afgreiðsla: Kringlan 1, sími 83033. Áskriftargjald 450 kr. á mánuöi innanlands. í lausasölu 40 kr. eintakið. Kaupstaðarafmæli í öllum lands- fjórðungnm Konungur íslands og Dan- merkur gaf verzlunina fijálsa við alla þegna sína frá og með 1. janúar 1788. Þessi ákvörðun var birt í opnu bréfi 18. ágúst 1786. Þá er jafnframt kunngjört um sex íslenzk byggð- arlög, sem hljóta skuli „kaup- staða rétt“: Reykjavík, Grundarfjörð, ísafjörð, Akur- eyri, Eskifjörð og Vestmanna- eyjar. Reykjavík ein hefur haldið kaupstaðarréttindum samfellt síðan. Öll þessi byggðarlög hafa kaupstaðarréttindi að íslenzkum lögum í dag nema Grundarfjörð- ur. Verzlunareinokun, sem hér var við lýði 1602-1788, var Þrándur í Götu framfara í þjóð- félaginu, eins og allir fram- kvæmdafjötrar. Réttsýnir Danir settu fram rökstuðning fyrir verzlunarfrelsi og stofnun kaup- staða á Islandi þegar á fyrri hluta 18. aldar, samanber rit- gerð Hans Becker 1736. Hann setur þá þegar fram tillögur um fimm kaupstaði á íslandi, þar á meðal Hafnarfjörð, sem hann vildi gera að höfuðborg. Islenzk- ir baráttumenn fyrir verzlunar- frelsi og framförum í landinu stóðu einnig að tillögugerð um stofnun kaupstaða, samanber ritgerð Erlends Ólafssonar árið 1770 um æskilegt þéttbýli á Skutulsfjarðareyri (þar sem nú stendur ísafjarðarkaupstaður), sem raunar frjallaði ekki síður um nauðsyn þess að fá hingað til lands erlent fagfólk til að þjálfa heimamenn í fískveiðum á þilskipum og marks konar handverki og iðnaði. Islenzk sveitarfélög eiga ræt- ur lengra aftur í sögu okkar en þjóðríkið sjálft. Þegar fyrir stofnun þess höfðu Islendingar stofnað hina fornu hreppa, en hreppaskipan í landinu hélzt án stórvægilegra breytinga til skamms tíma. Hlutverk þeirra var athyglisvert um sitt hvað. Þar er til dæmis að fínna fyrsta vísi að tryggingum hjá ger- mönskum þjóðum. Stofnun sex kaupstaða hér á landi fýrir 200 árum var hinsvegar staðfesting á nauðsynlegri þjóðfélagslegri framvindu, frá einhæfni og fá- tækt bændasamfélagsins, sem hér hafði staðið lítt breytt um margar aldir, til velmegunar og nýrra þjóðfélagshátta, eins og þeir blasa við okkur í dag. Kaup- staðir á íslandi vóru fyrstu mikilvægu skrefín til samtímans. Þeir vóru mikilvægir áfangar að efnahagslegu og stjórnarfars- legu sjálfstæði þjóðarinnar. Það eru sum sé fleiri staðir en höfuðborgin, Reykjavík, sem fagna 200 ára kaupstaðaraf- mæli um þessar mundir. Framvindan í þessum byggðar- lögum hefur um margt orðið önnur en í landnámi Ingólfs. Öll skipa þau hinsvegar veglegan sess í íslenzku samfélagi í dag. Akureyri og ísafjörður eru höf- uðstaðir hvor í sínum landsfjórð- ungi. Vestmannaeyjar hafa sérstöðu sem einn af mikilvæg- ari hornsteinum í undirstöðuat- vinnuvegi okkar, sjávarútvegi. Og Eskifjörður og Grundarfjöður eru einnig blómleg sjávarútvegs- pláss og verzlunarstaðir. Astæða er til að samfagna íbúum þess- ara þéttbýlisstaða á 200 ára afmæli fyrstu kaupstaðarrétt- inda og árna þeim gæfu og gengis um langa framtíð. Þegar konungur veitti fram- angreindum stöðum „kaupsta rétt“, 18. ágúst 1786, talar hann jafnframt um „þvílíkt frelsi, sem vér með annrri allramildastri fyrirskipan viljum sérílagi síðar- meir kunngjöra, og skal þessum stöðum þar með unnast slík fríheit, er Vér álítum nægileg til þess að áfysa bæði nokkra framandi og eins vora eigin þegna, til að taka þar bústaði og hagnýta öll gæði, er íslands ágóði býður“. Það sem konungur kallar „þvílíkt frelsi" og „fríheit" byggðarlaganna heitir máske í dag — á máli stjórnmálamanna — að efla sjálfstæði sveitarfé- laga og stuðla að valddreifíngu til þeirra frá ríkinu. Þrátt fyrir ný sveitarstjórnar- lög (nr. 8/1986), sem fela í sér nokkra „réttarbót“ til handa sveitarfélögum, vantar enn nokkuð á nauðsynleg „fríheit" þeirra, m.a. að færa staðbundin verkefni og tilheyrandi hluta af skattgjöldum fólks og fyrir- tækja, margvíslegum, til þeirra — í ríkari mæli en þegar hefur verið gert. En það er vonandi að ríkisvaldið muni „sérílagi og síðarmeir kunngjöra þvílíkt frelsi“ til handa sveitarfélögun- um, þann veg að þau geti betur nýtt „fríheit" sín — og „hagnýtt öll þau gæði, er íslands ágóði býður fram“, svo tilvitnuninni í konungsboðskap sé enn haldið. Það mætti raunar gerast fyrr en síðar. Og tvö hundruð ára kaupstaðarafmæli nokkurra þéttbýlisstaða — í öllum lands- fjórðungum — er kjörið tilefni til slíkra ákvarðana. Hingað og ekki lengra! eftír Jónatan Þór- mundsson, prófessor Hingað og ekki lengra! Margir hafa lagt orð í belg um svokallaða hvalveiðideilu íslendinga og Bandaríkjamanna. Sýnast flest ummæli á einn veg og sundurlyndis- fjandinn kveðinn niður í bili. Það þykir kannski ekki á bætandi að leggja fleiri orð í þann sama belg. Sum mál eru þó þeirrar náttúru, að öll teikn um góða samstöðu eru landi og lýð til nokkurs gagns. Jafnrétti ríkja í orði og á borði Samkvæmt þjóðarétti eru öll ríki jöfn að lögum án tillits til stærðar, íbúaíjölda, efnahags og þjóðskipu- lags. Jafnréttisregla þessi er m.a. staðfest í 2. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna: „Bandalagið byggist á grundvallarreglunni um fullvalda jafnræði allra meðlima þess.“ Jafn- réttið felst t.d. í þeirri aðalreglu, að atkvæði smáríkja vega jafnt og atkvæði stórþjóða hjá alþjóðastofn- unum og á alþjóðaráðstefnum (sem undantekningu má nefna reglurnar um Öryggisráð SÞ). Annað dæmi um þennan grundvallarrétt ríkja er sú regia, að ekkert n'ki getur tekið sér lögsögu yfir öðru ríki né heldur geta dómstólar þess eða stjórnvöld vefengt lög eða stjórnvaldsaðgerðir annars ríkis. Ekki þarf að fara í neinar graf- götur um veiuleikann í þessu efni. Hann er vitanlega allur annar en regiur segja til um, að frátöldum atkvæðisréttinum. Grundvallarrétt- ur smáríkja til virðingar og jafn- réttis má sín oft lítils í skiptum við stæri’i ríki. Stóiveldin túlka gjama alþjóðareglur eftir eigin geðþótta eða leggja á þær mat eftir eigin löggjöf og virða þá einskis löggjöf annarra ríkja. í stað beinna hern- aðaraðgerða tíðkast nú æ meira alls konar efnhagsþvinganir. Þótt hvert ríki hafi vitaskuld rétt til að móta efnahagslíf sitt og viðskipti við útlönd eftir eigin höfði, felst vait í þeim rétti heimild til handa einstökum ríkjum að beita önnur ríki efnahagsþvingunum. Yfirleitt verður að ætlast til, að til slíkra þvingana sé gi-ipið af alþjóðastofn- unum eins og Sameinuðu þjóðunum. Ofríki og lág-kúra I hvalveiðideilunni mega aukaat- riði ekki skyggja á aðalatriðin. Sala á hvalkjöti ofan í Japani eða refi og minka er hreint aukaatriði. Af- koma landsmanna stendur hvorki né fellur með hvalveiðum, og jafn- vel náttúruvemdarsjónarmið geta orðið léttvæg. Meginatriði málsins er, að stórveldi hefur sýnt af sér ótrúlegt ofríki miðað við lítið til- efni, látið freistast til þess að knýja annað ríki til að lúta sínum lögum í stað þess að fara viðurkenndar leiðir í alþjóðasamskiptum, svo sem að semja um lausn með hliðsjón af mismunandi lagareglum og ólíkri túlkun alþjóðareglna eða með því að leita úrskurðar alþjóðástofnunar, samtaka eða gerðardóms. Slíkar málaleitanir hefðu byggst á giund- vallarreglunum um fullveldi, jafn- ræði og virðingu allra sjálfstæðra ríkja. Lágkúran í öllu þessu er, að þetta sama stórveldi hefur ekki treyst sér til — vegna eigin hagsmuna — að styðja efnahagsþvinganir gegn öflugu n'ki í Afríku, sem um langan aldur hefur kúgað meirihluta þjóðar sinnar. Óleikur við aðrar smáþjóðir Ríki jafnt sem einstaklingar geta auðvitað leikið sjálf sig svo grátt sem þau vilja. En hvað um sið- ferðilega ábyrgð þeirra gagnvait öðrum? Þótt við íslendingar höfum ekki haft kjark til að taka meiri áhættu í þessu máli (sennilega af ótta við versnandi lífskjör, ef fisk- markaðir lokast), getum við spurt okkur sjálf: Erum við ekki að gera öðrum smáþjóðum óleik með því slæma fordæmi að láta undan ofríki stórveldis? Mátti ekki ætlast til annars og meira af þessari mennt- uðu og stoltu þjóð? Forsætisráð- herrar Norðurlanda hafa nú kveðið Jónatan Þórmundsson „ Grund vallarréttur smáríkja til virðingar og jafnréttis má sín of lítils í skiptum við stærri ríki. Stórveldin túlka gjarna alþjóða- reglur eftir eigin geðþótta eða leggja á þær mat eftir eigin lög- gjöf og virða þá einskis löggjöf annarra ríkja. I stað beinna hernaðar- aðgerða tíðkast nú æ meira alls konar efna- hagsþ vinganir. “ upp úr með það, að um sé að ræða illþolandi afskipti af hvalveiðimál- inu, þ.e. af innanríkismálum íslend- inga. Þegar svo er komið, er þá ekki orðið tímabært að taka sam- skiptin við þetta erlenda ríki og e.t.v. fleiri til heildarendurskoðunar og hyggja betur að gagnkvæmni í samskijitum við þau. Hvers vegna skyldu vegabréfsáritanir ekki vera gagnkvæmar, svo að dæmi sé tek- ið? Við glötum þá kannski ein- hvetju, segja menn. En erum við ekki menn til að halda höfði og þiggja einungis það, sem við borg- um fyrir? Almenningsálitið Sú var tíðin, að íslendingar lögðu mikið undir og höfðu betur. Land- helgisstríðið vannst fyrst og fremst með ötulli baráttu, mikilli kynning- arstarfsemi og almenningsálitinu í Evrópu, sem snerist okkur í vil. Nú þegar við eigum undir hiigg að sækja gagnvart stórveldi, sem á síðustu ánim hefur bakað sér vax- andi óvinsældir í Evrópu, leggjum við niður skottið. Varnarmál og viðskiptamál íslenskir ráðamenn hafa réttilega lagt áherslu á að blanda ekki sam- an vamarmálum og viðskiptamál- um. Það væri raunar órökrétt, ef þátttakan í NATO og vamarstöðin em enn við lýði vegna öi-yggis- hagsmuna okkar sjálfra. Hvorki almenningur né stjórnvöld hafa mér vitanlega notað varnarstöðina sem keyri á Bandaríkin út af deilumálum við önnur ríki. Hitt er þá heldur, að Bandaríkjamenn sjálfir hafi ver- ið hræddir um hana, þegar eitthvað hefur á bjátað í samskiptum þjóð- anna. Varnarstöðin getur því haft nokkuit gildi sem sjálfsögunattæki fyrír viðkomandi stórveldi. En svo mjög gæti almenningi blöskrað, að jafnvel hörðustu NATO-sinnar kynnu að vilja semja um varnirnar við NATO-ríki í Evrópu. Samningasnilli íslendinga Samkomulag var ekki gert í Washington, sögðu talsmenn íslenskra stjórnvalda. Samt tókst samkomulag, fyrst og fremst um að aðilar væru ósammála, að því viðbættu að stórveldið í vestri léti af aðalhótun sinni gegn því að íslensk stjórnvöld breyttu áætlun- um sínum. ‘ Að öðrum kosti vofðu yfir efnahagsþvinganir og sölubann á hvalafurðir. Má kannski nefna það nauðungarsamning? íslenska ríkisstjórnin sendi strax frá sér yfirlýsingu um málið og gaf þannig bandarískum stjórnvöldum góðan tíma til að kanna yfirlýsing- una út í æsar með hjálp fjölmennrar sérfræðingasveitar. í stað þess að gefa yfirlýsingar nokkurn veginn samtímis, svo sem almennt tíðkast um viðræður og samkomulag jafn- ingja á alþjóðavettvangi, voru íslensk stjórnvöld annaðhvoit knúin til þess að spila strax út öllum sínum spilum, eða þau vom svo sannfærð um snilli sína, eð engu máli skipti, þótt sérfræðingarnir vestra rembd- ust við að finna snjallan mótieik gegn Islendingum. Oft er þakkai-veit, að stjórn- málamenn sýni varkárni, og stilling er sjálfsögð í öllum mannlegum samskiptum, líka þótt ofríki sé haft í frammi. Það er aðal góðra stjórn- málamanna að átta sig á, hvenær taka beri áhættu og hvenær ekki, á sama hátt og þeir ættu að hafa betri þjálfun, yfirsýn og ábyrgðar- tilfinningu en flestir aðrir til að átta sig á, hvaða siðakröfur megi gera til þeirra. Það er rétt, sem sagt var í útvarpi nýlega, að engan veginn er ti-yggt, að sérfræðingar séu hæfari til mats á slíkum atriðum — og ættu ekki að vera það, nema þeir helli sér sjálfir út í stjórnmál. Þá hlýtur sérfræðin að koma að nokkru gagni fremur en hitt. Hvar standa Islend- ingar nú? Aðalspurningin í hugum margra er sú, hvar Islendingar standi nú, hvort þeir séu nokkuð betur settir en þótt þeir hefðu hunsað hótanir að vestan. Óljóst er um viðbrögð Japana, þegar þetta er ritað. Borist hefur úr viðskiptaráðuneytinu í Washington yfirlýsing, sem fremur sýnist ýta undir en draga úr hættu á víðtækum samtökum gegn íslenskum viðskiptahagsmunum þar í landi. Getur hugsast, að við Islendingar sitjum uppi með bæði skaðann og skömmina? Höfundur er prófessor við laga- deild Háskóla íslands. Meðaltalsreikningur Sigurðar E. Guðmundssonar eftir Björn Vernharðsson Allir kannast við blindu mennina og fílinn. Blindu mennirnir könnuðu fílinn og lentu á misjöfnum stöðum og fóru síðan að rífast um útlitið. En núna hefur Sigurður E. Guð- mundsson komist í spilið. Hann hefur með aðstoð svokallaðs starfs- hóps Húsnæðisstofnunar reiknað vexti frá vori 1985 og nú með að- stoð öflugs tölvuforrits. Þessir snillingar hafa reiknað það út að, fíllinn er að meðaltali eins og trekt í Iaginu. Þannig er svar sem Sigurður E. Guðmundsson hefur sent frá sér í Morgunblaðið 6. ágúst síðastliðinn um vaxtakjör stofnunarinnar á svo- nefndum hlutaverðtryggðum lánum. Lánin geta að meðaltaii ver- ið hagstæð. Þeir sem borga af þessum lánum frá seinni hluta tíma- bilsins borga ekki eins háa vexti og þeir sem borga af lánum sem voru tekin fyrri hluta tímabilsins. Það getur verið að lán Húsnæðis- stofnunar séu að meðaltali hag- stæð, en af mínum lánum borgaði ég yfír 43% vexti eða yfir 8% vexti umfram vísitölu. Til að taka af allan vafa vil ég hér með sýna hvað ég gréiddi í „Það getur verið að lán Húnsæðisstofnunar séu að meðaltali hagstæð, en af mínum lánum borgaði ég yf ir 43% vexti eða yf ir 8% vexti umfram vísitölu.“ raun og veru. Eftir að hafa greitt af mínum lánum í maí 1985 skuld- aði ég alls 207.569 krónur. Þessi skuld hækkaði á síðastliðnu ári um 89.774 krónur eða um 43,25%. Þessi hækkun er rúmlega 8% um- fram vísitöluna sem hækkaði aðeins um 32,43%. Allan þennan tíma var hámarks- ávöxtun 5% á slíkum lánum samkvæmt ákvörðun Seðlabank- ans. Sigurður E. Guðmundsson ætti að vita þetta sem forstöðumað- ■ ur Húsnæðisstofnunar og virða slíkar ákvarðanir. Eg get ekki skilið hvernig vaxta- kjör þessara lána eiga að vera húsbyggjendum ljós þegar nefnd sérfræðinga, svonefndur starfs- hópur frá Húsnæðisstofnun hefur Björn Vernharðsson verið að skoða þessi mál frá því um vorið 1985 og hefur ekki áttað sig á því enn og ætlar sér að fínna það út nú með aðstoð öflugs tölvufor- rits á tveimur vikum. Mitt álit er að kveðskapur Sig- urðar sé töluvert sérkennilegur þegar verið er að telja okkur trú um að hann og þessi stofnun hans sé að gæta hagsmuna okkar en er með vaxtaútreikning sem hvorki hann né þjóðin botnað í. Annars er svar Sigurðar allt með þeim hætti að hann sé ekki of viss í sinni sök. Hann sagðist hljóta að vísa mínum ásökunum á bug. Af hverju vísar hann þeim ekki ákveð- ið á bug? Hann telur að ásakanir mínar séu ekki á rökum reistar. Er hann ekki viss? Við höfum reynt að láta vaxtakjör hlutaverðtryggðra lána ríma ég veit ekki við hvað. Hans skoðun er að greiðslubyrði minna lána sé ekki þyngri en þeirra sem veitt eru í dag. Enginn var að spyija um hans skoðun og greiðslu- byrði er ekki til umræðu heldur vaxtaútreikningur sem samrýmist ekki ákvörðun Seðlabankans um slík lán sem er annar handleggur og heitir okur á íslensku máli. Sig- urður lýsti því svo að ekki hafí verið tekin afstaða í því að endurgreiða vexti sem gætu verið hærri en ákvörðun Seðlabankans. Þetta er ekki rétt hjá Sigurði miðað við skrif- legt svar Húsnæðisstofnunar til mín því þar er skýrt tekið fram að það á ekki að bakreikna vextina en út af hveiju hefur aldrei komið skýr- ing. Það er furðulegt svar hjá Sig- urði, eftir að sýnt hefur verið svart á hvítu með bréfi okkar til Hús- næðisstofnunar, að við hjónin borguðum yfír 8% vexti á síðasta ári af okkar lánum, að halda því fram að það séu bara betri kjör 3,5% sem nú er reiknað af lánum. Það er vonandi að svokallaður starfshópur Húsnæðisstofnunar komist að því hvemig reikna eigi vexti á næstu vikum en ef þeim þrýtur skilningur er þeim bent á að vaxtareikningur er kenndur ítar- lega í 12 ára bekk barnaskóla og ég er viss um að einhver kennari þessa árgangs er tilbúinn að taka Sigurð E. Guðmundsson og starfs- hópinn í sérkennslu vegna þessa verkefnis. Það er mér alveg óskiljanlegt að slík fáviska um peninga skuli vera til staðar hjá stofnun sem þjóðin öll hefur treyst fyrir þúsundum milljóna króna síðustu áratugina og ætlar Sigurði E. Guðmundssyni nú að ávaxta lífeyrissjóðina okkar til viðbótar. Sigurður E. Guðmundsson má vita, að það sem okkur hjónum var gert að greiða síðustu 2 árin eru ekki lágmarkskjör heldur meint okur. Húsnæðisstofnun lánar kannski að meðaltali á lágmarks- kjörum en ekki mér og þúsundum öðmm. Þessvegna er fíllinn að meðaltali eins og trekt í laginu hjá Sigurði E. Guðmundssyni. Höfundur er viðskiptafræðingur. AF ERLENDUM VETTVANGI EFTIR ANDRÉS MAGNÚSSON Gorbachev sést hér á Sigurtorgi í Leníngrad, sem áður hét Pétursborg. Hann hefur lagt áherslu á að vera alþýðlegur og fer gjarnan út á götu til þess að „kynnast vandamálum fólksins af eigin raun“. Eru Sovétríkin á frjálsræðisbraut? Á VESTURLÖNDUM hafa að undanförnu verið uppi raddir uin að stjórnarfar i Sovétrikjunum sé að færast í frjálslyndisátt. Hafa menn rakið það til Mikhails Gorbachev og bent á að hann sé ólíkt fijálslegri i fasi en fyrirrennarar hans. Það kann að vera rétt, enda ekki ýkja erfitt. En er stjórnarfarið „opnara"? Gorbachev hefur geti sér grein fyrir því að flokkinn skortir að- hald. „Við höfum enga stjórnar- andstöðuflokka, félagar,“ sagði hann á fundi með flokksforkólfum í Khabarovsk fyrir skömmu. Ekki svo að skilja að hann telji að dreifa beri ábyrgð flokksins á fleiri herðar, en Gorbachev veit að innan flokksins er ekki að fínna þá nýjungagirni og framtakssemi sem Sovétríkin þurfa á að halda eigi þau ekki að dragast enn meira aftur úr hinum frjálsa heimi en orðið er. Gorbachev hefur á undanföm- um mánuðum ferðast um Sov- étríkin til þess að útskýra fyrir fólki hvaða breytingar það em sem hann telur nauðsynlegar á efnahagslífínu. En hann hefur einnig gert sér grein fyrir því að meira þarf til en orð hans, eigi raunverulegar breytingar að eiga sér stað. Flokksforingjar í ein- stökum borgum og byggðarlögum sveipa umdæmi sín Potemkin- tjöldum og lofa öllu fögm, þegar Gorbachev á leið um, en minna er um að staðið sé við fögm orðin eftir að Gorbachev hefur lokað dymm Kremlar á eftir sér. Gorbachev hefur heitið tak- markaðri valddreifingu, á þann hátt að völd sveitarstjórna og minnstu stjórnkerfiseininganna verði aukin. Flokksfélaga sína hefur hann hvatt til „uppbyggi- legrar sjálfsgagnrýni“. Það á einnig að vera dtjúgur þáttur í hinu breytta stjórnarfari, að mis- tök séu viðurkennd og þeir sem þau gera gagnrýndir í fjölmiðlum, sem nú (væntanlega í fyrsta skipti, fyrst breytinga var þörf) eiga að vera „óhræddir við að segja sannleikann". Em þessar breytingar nægar? Gorbachev hefur sagt að áætl- anir hans í efnahagsmálum séu byltingarkenndar. í eymm margra gamalla og tryggra flokksmanna hljómar tal hans sem versta guðlast, en sú kynslóð er vön því að allar ákvarðanir komi að ofan og þeim sé framfylgt án efasemda um ágæti þeirra. Fram að þessu hafa mörkin milli leyfi- legrar gagnrýni og óleyfílegrar ávallt veríð mjög skýr, en í kjölfar stefnu Gorbachevs verða þau æ óljósari. Af þeim dæmum sem Vesturlandabúar hafa kynnst má þó vera ljóst að varlega er farið. Er skemmst að minnast alls puk- ursins í kring um Chernobyl- slysið. Það sem þó var e.t.v. at- hyglisverðara vom yfirlýsingar Gorbachevs. Annars vegar sagði hann að ekki dygði lengur að þegja um það sem miður færi. Þá yfirlýsingu gripu vestrænir fréttamenn á lofti og þótti hún bera ótvíræðan vott um ftjálslyndi Gorbachevs. Hins vegar voru svo ítrekaðar lygar og rangfærslur í máli hans og embættismanna hans, að furðu gegndi. Boris Scherbina, talsmaður Sovétstjórn- arinnar, sagði að starfsmönnum Alþjóða kjarnorkumálastofnunar- innar hefði verið gert kunnugt um slysið strax í byijun, en starfs- menn stofnunarinnar vísa því á bug sem þvættingi. Þá vakti at- hygli að Gorbachev sakaði bandarísk stjórnvöld um að hafa þagað yfir kjarnorkuslysinu á Þriggjamílnaeyju árið 1979 í tíu daga. Einkennilegt má teljast að leiðtogi eins öflugasta ríkis heims láti standa sig að þvílíkum rang- færslum, sem svo auðvelt er að afsanna. Annaðhvort veit Gor- bachev að hann getur farið með ósannindi og komist upp með það, eða þá að ræðuskrifarar hans em orðnir svo gegnsýrðir af áróðrin- um að þeir gera ekki lengur greinarmun á sannleika og lygi. Andóf í Sovétríkjunum Hingað til hefur verið hægt að skipta þeim þeim gagnrýnendum Sovétríkjanna, sem of langt hafa gengið, í tvo hópa. Annars vegar em þeir sem kvarta undan ein- stökum þáttum sovésks stjómar- fars, svo sem mannréttindabrot- um og trúarbragðaofsóknum. Hins vegar em þeir sem em ósátt- ir við pólítíska stefnu stjómvalda og vilja færa „einsflokkskerfið" í lýðræðislegra horf, en innan ramma kommúnísks rétttrúnaðar. Fyrri hópurinn er miklu stærri og um leið háværari. Þeir vekja einnig mun meiri athygli erlendis. Gorbachev hefur sagt bemm orð- um að hann telji sig ekkert hafa við þessa menn að ræða og telur þá gagnbyltingarsinna. Gorbachev hefur sýnt andófs- mönnum fulla hörku og má nefna að hinn 3. ágúst vom þrír Vestur- landabúar handteknir i Moskvu fyrir að dreifa bæklingum um hættur geislavirkni, án þess að sovésk stjórnvöld væm gagnrýnd sérstaklega. Gorbachev hefur heldur ekki sýnt nein merki þess að sovéskum gýðingum verði í auknum mæli leyft að flytjast til ísrael. Engar líkur virðast vera á því að pólitískum föngum (10.000- 20.000 manns?) fækki og enn síður að frelsisvon þeirra þúsund andófsmanna, sem talið er að sé haldið á „geðveikrahælum", hafi aukist. Hins vegar er talið að þeir sem vilja breyta heildarskipulagi mála, þeir sem vilja ekki einungis fá íeiðréttingu einstakra atriða, hafí töluverða möguleika á að á þá sé hlustað, að því tilskildu að eitt- hvað sé að marka Gorbachev. Stefnuskrá samtaka, sem hing- að til hafa verið óþekkt á Vestur- löndum, komst með einhveijum hætti í hendur blaðamanns breska blaðsins The Guai-dian í síðasta mánuði. Samtökin, sem nefnast „Hreyfíng fyrir sósíalískri end- urnýjun", mæltu með mörgum efnahagsúrbótum, sem talið er að Gorbachev sé hlynntur. Gengið var skrefi lengra og mælst til þess að starfrækt yrðu önnur stjórnmálasamtök en þau sem eru á vegum flokksins. Þau yrðu einn- ig kommúnísk og væri hlutverk þeirra að koma fram með tillögur um ýmis mál, sem síðan yrðu lögð fyrir flokkinn. Reynist stefnu- skráin vera ekta (sem er alls ekki víst), má gera ráð fyrir að hún endurspegli að einhveiju leyti þær skoðanir, sem eru að velkjast í hugum ungra og upprennandi kommúnista á sovéskri frama- braut. Þessar hugmyndir hafa þótt minna um margt á hugmyndir þær sem Roy Medvedev reifaði snemma á áttunda áratugnum. Menn hafa veitt því athygli að vegur Medvedevs hefur aukist nokkuð eftir að Gorbachev komst til valda, en menn minnast einnig hvernig fór fyrir hugmyndum hans. Þó svo að Gorbachev sé allur af vilja gerður til þess að færa sovéskt efnahagskeifi til betri vegar, má vera ljóst að við ramm- an reip er að draga. Það andóf sem Gorbachev þarf að óttast kemur ekki frá andstæðingum flokksins, heldur óánægðum flokksfélögum. The Economist, Counterpoint ojj The Observer

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.