Morgunblaðið - 02.11.1988, Blaðsíða 20

Morgunblaðið - 02.11.1988, Blaðsíða 20
20 MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 2. NÓVEMBER 1988 Minning: Ragnar Kjartansson myndhöggvari Fæddurl7.ágústl923 Dáinn 26. október 1988 Það var sl. vor sem Ragnar Kjart- ansson, tengdafaðir minn, bað mig að sinna smá erindi fyrir sig. Hann lá fársjúkur í Borgarspítal- ánum og það var ekki mikið sem við, fjölskyldan hans, gátum gert fyrir hann, svo þessi beiðni gladdi mig mikið. „Ég ætla að biðja þig," sagði hann og brosti kíminn, „að fara með bréf fyrir mig niður á Biskupsstofu í Suðurgötu." „Já, já," sagði ég að bragði og reyndi að láta hann ekki sjá hvað ég var hissa, gerði reyndar mitt besta til að hemja neðri kjálkann sem hafði vissa tilhneigingu á þess- ari stundu til að síga í opinmynnta undrun sem mundi gefa Ragnari tækifæri til að stríða mér, en slíkt tækifæri lét hann sér sjaldan úr hendi sleppa. Því þó fársjúkur væri var alltaf grunnt í stríðnisglampann í augnkrókunum. „Auðvitað fer ég niður á Biskups- stofu fyrir þig með bréf," sagði ég hressilega. „Get ég ekki tekið annað fyrir þig til Guðs almáttugs, fyrst þú ert farinn að standa í bréfaskrift- um við æðri máttarvöld." „Nei, nei," sagði Ragnar, „þar þarft þú ekki að vera neinn bréf- beri fyrir mig. En mig langar að senda nokkrar ljóðaþýðingar niður á Biskupsstofu, ég er að vona að þeir gefi þær út í Kirkjuritinu. Gjörðu svo vel," sagði hann svo og rétti mér bréf, „lestu sjálf, ég sé að þú ert orðin úteyg af forvitni." Bréfið sem hann rétti mér var óvenju yndislegt. Það var frá dóttur hans, Ingu Siggu, sem búsett er í Þýskalandi. Hún skrifaði föður sínum að hún hefði þýtt þessi ljóð, ekki með það fyrir augum að fá þau prentuð og gefin út, „heldur rétt fyrir sjálfa mig", segir hún. „Og sérstaklega þegar ég rekst á bók eins og þessa, sem er eftir lútersk- an prest sem heitir Jörg Zink. Hann hefur skrifað margar bækur sem koma sér vel hversdagslega hjá venjulegu trúuðu og leitandi fólki. Hann skrifar hér um þögnina. Ég þýddi þessi Ijóð fyrir þig pabbi minn, af því þú gafst mér svo vermandi hvatningu með því að verða svo hrifinn af ljóðinu sem ég sendi þér um bænina — en það ljóð þýddi ég eingöngu af þörf, sem stafar líklega af því að ég bið alltaf á íslensku." Hann átti það til að vera ólíkinda- tól hann Ragnar. í sinni miklu ein- semd sem ailtaf fylgir fólki sem á í langri og erfiðri baráttu við sjúk- dóm, vissi ég, að hann notaði hverja stund ef hann gat setið uppi til að mála og teikna myndir sem urðu okkur fjölskyldu hans alltaf jafn kært undrunarefni fyrir hve falleg- ar og Hfandi þær voru — en að hann stæði í einlægum og hvetjandi bréfaviðskiptum við dóttur sína um „bænina" 0g trúna, það var eitthvað sem mér hafði aldrei dottið í hug. — En auðvitað átti mér að hafa dottið það í hug. Því öll sú hlýja sem streymdi frá þessum stóra fyr- irferðarmikla og mér liggur við að segja hrjúfa manni, gat ekki verið annarrar ættar en fra skapara hans. Það er gott að hugsa til dýr- mætra stunda þegar góður vinur er kvaddur. Hann gaf mér eitt sinn mynd af mörgum rjúpum sem kúrðu sig saman margar í hóp milli þúfna. LÍkt og þær væru að leita öryggis hver hj4 annarri. Mér þótti mjög vænt um þessa mynd — ekki aðeins af því hve falleg hún er, eins og allt sem hann málaði, heldur ííka vegna þess að það var eitthvað við þessa fugla sem minnti mig á hann sjálfan, þó aldrei hefði ég kjark til að nefna það við hann. En stundum fannst mér Ragnar vera hræddur við lífið og kröfurnar sem það gerði til hans, rétt eins og rjúpurnar á myndinni minni. Hafi það hugboð mitt verið rétt, því stórkostlegar var að sjá hve óttalaus hann var við dauðann. Hann gat talað frjálst og með húmor um að það væri óþarfi fyrir okkur að vera svona áhyggju- full á svipinn yfir sjúkrabeði sínum, hann væri að deyja og það minnsta sem við gætum gert fyrir sig væri að verða svolítið toginleit þegar við kæmum við jarðarförina sína, en fram að því frábiði hann sér allan vælugang. Og auðvitað varð okkur þá á að skella upp úr mitt í öllum alvarlegheitunum og það átti nú við vininn. Hann hafði síst á móti því að fá viðbrögð við glannalegar at- hugasemdir sínar. Svo átti hann til að snúa skyndilega við blaðinu og segja setningar sem gáfu manni örlitla innsýn í djúpt gjafmilt og ríkt sálarlff hans. Stundum finnst mér allt mann- kynið skiptast í örlátar og naumar manneskjur. Örlæti þykir mér ein- hver besti eiginleiki sem manneskja getur þegið af Guði sínum. Fólk sem er örlátt á fé sitt og eignir til ann- arra hvort sem innistæðan er lág eða há er alltaf fólk sem er örlátt á tilfinningar sínar og hæfileika. Ragnar hefði ekki getað verið sá listamaður sem hann var ef hann hefði ekki einmitt búið yfir þessu hjartans örlæti til alls og allra. Þess vegna eru það fleiri en ég sem munu eiga hlýjar minningar um hann og geyma þær með sér. Ein minning er mér hugstæð nú — það var fyrir nokkrum árum ég hafði vérið mjög veik og var satt að segja ekki sérlega glæsileg á að líta. Horuð og kinnfiskasogin með veikindagráma á andlitinu. Ég var í heimsókn á Ljósvallagötunni hjá þeim Dystu og Ragnari. Ég sá út- undan mér að Ragnar horfði alvar- legur og rannsakandi á mig, og mér þótti það óþægilegt, því Ragn- ar sýndi manni alltaf þann áhuga að taka eftir hvort peysan sem ver- ið væri í væri einmitt liturinn sem klæddi mann eða nýja klippingin væri sú rétta. Og nú vissi ég að hann mundi segja eitthvað um nærveru mína og útlit og ég vissi líka að hann yrði hreinskilinn því það var hann alltaf, hann kunni ekki annað. Og ég kveið fyrir að fá hreinskilinn dóm tengdaföður míns að þessu sinni. Þá sagði hann allt í einu hlýlega: „Veistu, ef þú hefðir ekki alltaf þessa hýru í aug- unum, þá mætti segja að þú litir rrijög illa út." Að lokum vil ég víkja aftur að ljóðaþýðingunum sem ég var send með á Biskuþsstofu. „Hún dóttir mín," sagði hann, „er að kenna mér að meta þögnina, hún skilur mig, hún veit hvað það er fyrir óhemju eins og mig að vera svona mikið einn. — Hún segir að þögnin — það að vera hljóður — sé ekki endilega að þegja, en það þýði að sleppa öllu skvaldri og segja aðeins það sem maður hefur áður heyrt innra með sér. — Þetta er gott hjá stelp- unni. — Skilaðu þessu til þeirra á Biskupsstofu." Guðrún Ásmundsdóttir Ég kynhtist Ragnari fyrir um það bil tuttugu og fimm árum — sá vinskapur entist þar til hann dó fyrir nokkrum dögum. Allt þetta timabil er fullt af góðum og skemmtilegum minningum þegar ég hugsa til Ragnars. Hann var bæði hugmyndaríkur og áræðinn, en um leið lítillátur, alltaf tilbúinn að skoða alla hluti hvort sem þeir voru frá grónum listamönnum eða nemendum í list. Hann átti alltaf til jákvætt orð fyrir hvern sem var og í þessi ár sem við þekktumst heyrði ég hann aldrei hallmæla nokkrum manni eða listaverki. Sjálfur var Ragnar einn af okkar bestu myndhöggvurum og þetta áræði og jákvæð hugsun hans birt- ist vel í myndum hans, t.d. í Auð- humlu á Akureyri, Ungur nemur gamall temur, á Hellissandi að ógleymdum Bárði Snæfellsás á Hellnum þar sem fer saman hans eðlilega skynjun á umhverfi og frá- bær efnisnotkun en að auki þessir eiginleikar til að vinna með fólki = geisla frá sér orku sem allir fengu smá skammt af — Bárður Snæfells- ás er að mínum dómi besta minnis- merki um Ragnar og hans persónu sem til er. Auðvitað á þessi persónuleiki ótal nemendur í gegnum tíðina og ég held að allir dái hann fyrir hvað hann var jákvæður og frjálslyndur. Fyrst þegar ég kynntist honum kenndi hann í Myndlistaskólanum í Reykjavík og seinna í Myndlista- og handíðaskóla íslands. Það var sama hvaða stefna var uppi, alltaf var Ragnar jafn jákvæður og ýtti undir hvaða hugmynd sem var — enda hafa nemendur hans dáð hann í gegnum tíðina. Það sem meira er — hann fylgdi þeim eftir, útvegaði þeim vinnu við list ef komið var úr framhaldsnámi erlendis. Og nú síðustu ár þegar Ragnar var orðinn mjög veikur og einhver leit inn til hans, þá var það ævinlega spurn- ingin hjá honum: Hvernig gengur henni? Er hann kominn frá Þýska- Iandi? Hvað fer hann að gera? Hann spurði alltaf framtíðarspurninga um þá ungu sem hann trúði á. Það eru þúsund hlutir sem ég gæti talið upp sem Ragnar hefur gert í lífinu og list sinni. Svo sem stofnun Myndhöggvarafélags Reykjavíkur, útisýningarnar á Skólavörðuholti, hann gaf verð- mætt safn mynda til Nýlistasafns- ins — átti hugmyndina um Korp- úlfsstaði þar sem vinnustofur og aðstaða Myndhöggvarafélagsins er í dag. Þessi þáttur í starfi Ragnars er og verður ómetanlegur fyrir íslenskt listalíf í nútíð og framtíð. Það er afar erfitt að lýsa vini sínum sem maður er búinn að þekkja í 25 ár því myndirnar og minningarnar eru svo margar og allar þessar ótal myndir mynda eina heild sem hægt er að setja í eina setningu — hann var drengur góður. Svo votta ég konu hans og börn- um mína dýpstu samúð.^ Jón Gunnar Árnason Hann ólst upp vestur á Snæfells- nesi, þar sem náttúran er sögð dul- magnaðri en annars staðar á landinu og mannlíf og kristnihald með sérstöku sniði, ef marka skal ævisögu Árna Þórarinssonar eftir Þórberg eða skáldsögu Halldórs Laxness um kristnihald undir Jökli, en faðir Ragnars Kjartanssonar myndlistarmanns var einmitt prest- ur vestur á Staðastað og sagður ekki ólíkur Jóni prímusi í umgengni og hjálpsemi við sóknarbörn sín. Og yfir þessu mannlífi hjá vondu fólki og góðu, þar sem enn lifðu kynngimagnaðar sögur frá fyrri tíð, var hvolfbogi jökulsins, ef til vill þungbúinn á stundum, en bjartur og fagur þegar heiðskírt var, hvít bogalína sem var táknmynd himins- ins. Drengurinn sem horfði til hafs eða jökuls varð snemma fyrir áhrif- um af hvorutveggja, sjónum og feg- urðinni, fegurð jökuls og fegurð himins. En hann varð líka fyrir áhrifum af lífi fólksins, hvers- dagslífi þess og atvinnuháttum. Hann sá hvernig það vann og lærði handtök þess á sjó og landi, reri ungur til fiskjar með þeim sem þekktu sjóinn, horfði ungur á hesta- stóð þjóta hjá. Það varð að mynd. Listamaður horfði til hafs ogjökuls. Drengurinn frá Snæfellsnesi, Ragnar Kjartansson, átti eftir að verða einn af helstu listamönnum þessarar þjóðar. Hann kom ungur til Reykjavíkur með boglínur Snæ- fellsjökuls, hrjúfleika sjávardranga og hversdagslíf íslenskrar alþýðu í blóðinu. Hann hóf nám í Ieirkera- smíði hjá Guðmundi Einarssyni frá Miðdal, en síðan rak hann sjálfur leirkeravinnustofu um árabil og varð fljótlega landsþekktur, nefnd- ur Ragnar í Glit eftir verkstæðinu sem hann rak, en það er enn til, svo sem kunnugt er, þótt aðrir menn hafi rekið það mörg undan- farin ár. Metnaður Ragnars var að lyfta íslenskri leirkerasmíð á hærra stig, gera hana að list, en áður hafði megináherslan verið lögð á notagildi. Hann gerði einnig tilraun- ir með íslensk efni til notkunar við leirlist. Má óhikað telja starfsemi Ragnars í leirkerasmíði merkan þátt í íslenskri listasögu. En Ragn- ar undi ekki við leirkerasmíði til frambúðar. Hugur hans stefndi annað. Hann gerðist myndhöggv- ari. Þá kom í ljós hve háður hann var Iífsstríði íslenskrar alþýðu í list sinni. Fáir listamenn hafa lagt sig meira eftir því að túlka alþýðuna. í lffi og starfi. Myndir hans (skúlptúr- ar) eru nú til um allt land, myndir af atvinnulífi þjóðarinnar og þó sér- staklega sjómennsku hennar, mað- ur í sjóklæðum nýkominn að landi, menn með fiskinet á milli sín, menn í sjávarháska o.s.frv. Eftirminnileg er mynd af börnum sem leiðast í halarófu. Hestar á stökki fyrir neð- an gamla kennaraskólann hafa mörg undanfarin ár glatt augu þeirra Reykvíkinga sem um Hring- braut fara. Þá gerði Ragnar nokkr- ar Iágmyndir og auk þess lagði hann töluvert fyrir sig að móta myndir af mönnum (portrett). Jafn- framt þessu tók Ragnar mikinn þátt í félagsstarfi myndhöggvara, vann ötullega að því að búa þeim vinnuskilyrði að Korpúlfsstöðum meðan þeir gerðu sér vonir um frambúðarhúsnæði þar, var mál- svari þeirra í fjölmiðlum, sífellt reiðubúinn að meðtaka nýjar stefn- ur í listinni og studdi mjög við bak- ið á ungum listamönnum, var þeim félagi og vinur, skemmtinn og frá- söguglaður f góðra vina hópi, greip þá oft gítar ef gleðskapur var á heimili hans og fékk gestina til að taka lagið, en skemmtilegast var þegar Katrín kona hans hóf upp sína ágætu söngrödd. Eigum við hjónin og dóttir okkar margar ánægjulegar minningar um góðar stundir með Ragnari og Dystu eins og hún er kölluð. Katrín Guðmundsdóttir og Ragn- ar Kjartansson vissu ekki, þegar þau voru að draga sig saman forð- um, að þau voru náskyld. Og mik- ill skyldleiki hefur löngum þótt vafasamur hjónum, en Ragnar gat ekki hugsað sér að sleppa stúlk- unni, enda hún fönguleg, og héldu bæði staðfastlega við sfn áform. Er ekki að orðlengja það, að börn þeirra urðu öll hin mannvænleg- ustu. Þau eru Kjartan Ragnarsson leikritahöfundur, Guðmundur Örn prestur, Hörður kennari að mennt, Inga Sigríður myndlistarkona, bú- sett f Þýskalandi. í sjúkdómsstríði síðustu ára gat Ragnár æ minna sinnt aðalvið- fangsefni sínu, en tókst þó að Ijúka stórum verkefnum sem hann hafði lengi unnið að. Myndir Ragnars úr atvinnulífinu voru með hrjúf- leikablæ sem viðfangsefninu hæfði, en Ragnar átti það einnig til að grípa vatnslitapensla og málaði þá einkar fínlegar og fagrar myndir. Það urðu síðustu handtök hans í listinni, ef honum gafst skamm- vinnfr hlé í veikindum. Mikill skaði er það, að ekki skyldi vera gefin út bók um Ragnar með- an hann lifði, því hann kunni frá mörgu að segja og var gagnkunn- ugur störfum íslenskra listamanna, var um hríð skólastjóri Myndlistar- skólans við Freyjugötu og kennari í fjöldamörg ár. Vonandi líður ekki á löngu áður en stjórn Listasafns alþýðu sýnir minningu hans verð- skuldaðan sóma, svo nvjög sem hann beindi list sinni að lífi og störf- um alþýðu þessa lands. Fyrir nokkrum dögum sá ég Ragnar í síðasta sinn, þegar við hjónin heimsóttum hann á Borg- arspítalann. Það var af honum dregið, en þó gat hann enn spaugað við okkur eins og hann hafði svo oft gert áður. Út um gluggann sem rúmið hans stóð nálægt gat hann séð út á Álftanes til Bessastaða. Við höfðum grun um Snæfellsjökul lengra í burtu. Kona mín spurði Ragnar hvort hann sæi jökulinn. En það var móða í vestri. Ragnar sá ekki til jökuls. Nú trúum við því að móðunni hafi verið svipt burt og fegurðin blasi við. Jón Óskar Það er vormorgunn á Staðastað á Snæfellsnesi, ungur drengur stendur í dyragættinni á verkstæði föður síns, séra Kjartans Kjartans- sonar, sem er annálaður völundur og þúsund þjala smiður. Hann er að horfa á viðgerð á fíngerðu úr- verki. Sólin skín skáhallt inn um gluggartn, brotnar á borðbrúninni og breikkar geisla sinn út á gisið trégólfið; Allt í einu andvarpar maðurinn og skimar eftir örlitlu stykki sem hefur fallið í rykið. Drengurinn hörfar úr dyrunum og hallar hurðinni hljóðlega á eftir sér, hann veit að nú mun hefjast leit sem mun jafnvel standa fram á kvöld. Velkominn í ríki mitt, sagði Ragnar Kjartansson og sveiflaði vinstri hendi út um opinn gluggann þegar hann sveigði bílinn af norður- leið vestur á Nesið, og hægði ferð- ina svo vörubíllinn sem flutti minn- ismerki um drukknaða sjómenn á Hellissandi hvarf fyrir næsta leiti. Og síðan upphófst mikil veisla með kjarnyrtum sögum af mannlífi und- ir Jökli, og þar stigu fram ljóslif- andi séra Arni Þórarinsson, Bárður Snæfellsás, Þórður refabani á Dag- verðará, séra Rögnvaldur Finn- bogason, fornkappar, draugar og álfar út úr hól. Og með fylgdi haf- sjór af lausavísum og örnefnum, og ættrakning langt aftur í aldir, gott ef ekki inn í goðafræðina. Sögumaðurinn ljómaði í framan, djúp tilfinning í röddinni, augun skær, og dillandi hlátur ómaði út um gluggann svo kindur og hross hrukku í kút og litu skelkuð upp úr grængresinu við veginn. Suður af Eldborg ókum við snögglega dr sól inn í fossandi regn. Þegar við renndum upp að hliðinu á lystigarðinum á Hellissandi var ekki hundi út sigandi, vörubíllinn stóð upp við stöpulinn, en móttöku- nefndin og kvenfélagið skýldi sér undir stórum báti, sem var skorðað- ur á hliðinni, og reyndi að verja terturnar og smurða brauðið, þessar frægu Hnallþórur úr kristnihaldi undir Jökli. En allir voru reyfir og glaðir og hamingjusamir að hafa loksins fengið listaverk í plássið, en ekki síður að fá meistarann sjálf- an á vettvang og leyfa honum að knúsa sig og kreista. Síðan fengum við gott út í kaffið. Ragnar Kjartansson var líkt og stiginn fram úr sögu landsins, þjóð- sögunni, hetjusögunni: Mikið voru þetta nú stórkostlegir kallar, sagði hann oft, dimmraddaðir, djarfir, úfnir og skeggjaðir, stoltir og óbug- andi. Alþýðan var hans fólk, erfið- iðsmaðurinn til sjávar og sveita, og sjálfur var hann eins og runninn inn í landið, alls staðar velkominn au-
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.