Morgunblaðið - 28.04.1990, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 28. APRÍL 1990
Ógn?, ótti o g
áburðarframleiðsla
eftir dr. Ágúst
Valfells
Inngangsorð
Ekki er þörf á þessum tímum
hástigsfjölmiðlunar að rekja frum-
tilefni þessarar greinar. Hinsvegar
er annað tilefni sem fékk höfundinn
til að leggja hönd á lyklaborð, en
það er hversu hátt ýmsa rökleysu
hefur borið í umfjöllun um Áburðar-
verksmiðjuna í Gufunesi, eftir
óhapp það sem varð þar á páska-
dag, þegar kviknaði í ammoníak-
gasi sem streymdi út úr geymi.
Ohappið virðist hafa orðið fyrir
mannleg mistök, sem ollu því að
gasi var veitt úr toppi ammoníak-
tanksins. Óvíst er hvernig kviknaði
í því, en það gæti hafa verið frá
rafmagni sem myndast við núning
milli gass og rörs þess er ammon-
íakgasið streymdi út um. Mannleg
mistök kunna að hafa valdið vand-
anum, en mannleg viðbrögð voru
bæði snögg og rétt. Eldurinn var
slökktur á nokkrum mínútum og
engin slys urðu á mönnum.
Hinsvegar ber ekki að neita því,
að verr hafði getað farið. Útblást-
ursrörið, sem ammoníakið streymdi
út um, er U-laga og sneri opið nið-
ur að tanknum. Þannig lék loginn
um stálið í geyminum og hefði ef
til vill getað veikt það nægilega til
þess að op hefði rofnað í geyminn
og ammoníakið streymt út óheft,
þar til öll 90 tonnin sem í honum
voru væru brunnin. Ef þetta hefði
skeð, hefði ef til vill orðið haéttuieg
mengun í umhverfinu. Staðreyndin
er samt sú að ekkert alvarlegt
skeði, og að menn brugðust við
skjótt á réttan hátt, samkvæmt
áætlun, og frekari vanda var af-
stýrt.
Forsaga
Áður en lengra er haldið, er rétt
að rekja í stórum dráttum fprsögu
málsins. Eftir stríðið bauðst íslend-
ingum Marshallaðstoð til fram-
kvæmda hér á landi. Við kusum
að nýta þessa aðstoð til þess að
reisa verksmiðju til að framleiða
ammoníumnítrat-áburð með raf-
magni úr vatni og lofti, nota þann-
ig innlenda orku og hráefni til fram-
leiðslu á vöru er ella þurfti að flytja
inn. Ammoníakframleiðsla er milli-
stig í verksmiðjunni.
Ammoníum nítrat hefur sprengi-
mátt sem leysa má úr læðingi und-
ir vissum kringumstæðum, og
sprengingar hafa orðið þar sem það
hefur verið framleitt eða flutt. Af
þessum sökum var verksmiðjunni
valinn staður vel fyrir utan þéttbýli
á þeim tíma er hafist var handa
að reisa verksmiðjuna. Síðar lærðu
menn að ef að ammoníunumnítrat-
ihu er ekki blandað við efni sem
geta brunnið, eða það ekki brætt,
er sprengihættan hverfandi. (Fyrir-
tæki í Kanada sem framleiðir
ammoníumnítrat á svipaðan hátt
og hér er gert, hefur gert tilraunir
til að koma á stað sprengingu í
hreinu ammoníumnítrati með dýn-
amíti, og ekki tekist.) Því er
sprengihættan ekki afgerandi þátt-
ur í staðsetningu lengur.
Er árin liðu jókst áburðarþörf
landsmanna og ódýrari aðferðir til
framleiðslu á ammoníaki úr olíu
voru þróaðar erlendis. Þetta varð
til þess að ákveðið var árið 1963
að auka framleiðsluna í verksmiðj-
unni og jafnframt að flytja inn
ammoníak til framleiðsluaukning-
arinnar. Einnig óx Reykjavík og
byggðin færðist nokkuð nær.
Ammoníak er gaskennt við
venjulegt hitastig, en þá er hægt
að geyma það sem vökva undir
þrýstingi. Þetta var almennt gert á
þessum tíma og var reistur tankur
í Gufunesi til að taka við ammoníak-
inu. Ekki var byggð talin stafa
hætta af, enda var hún miklu fjær
verksmiðjunni þá en nú, og aldrei
var vitað til þess að tankur sem
þessi hefði bilað eða gefið sig nein-
staðar í veröldinni. Hinsvegar þótti
sýnt, að ef nokkur hætta stafaði
af verksmiðjunni, væri það fremur
frá ammoníakinu en ammon-
íumnítrati.
Enn færðist byggð nær Gufu-
nesi, og varð það til þess að árið
1988 var farið að íhúga það að
auka öryggi enn frekar við verk-
smiðjuna. Algengt var orðið þá að
geyma ammoníak fljótandi án
þrýstings með því að kæla það. Ef
kælingin bilar, við þessar aðstæður
gufar ammoníakið upp miklu hægar
en ef því er haldið fljótandi með
þrýstingi án kælingar. Ef svo ólík-
lega vill til að illa fari, gefst miklu
. meira ráðrúm tii brottflutnings á
fólki sem er í hættu. Því var það
ákveðið að byggja kældan geymi
fyrir ammoníakið og hætta geymslu
í gamla þrýstigeyminum. Samtals
eru um 4 milljónir tonna ammon-
íaks geymdar í u.þ.b. 200 þannig
tönkum, víða í borgum. Aldrei hafði
orðið slys vegna ammoníaks í kæld-
um geymi (né þrýstigeymi heldur).
Nýi geymirinn átti að vera tilbúinn
nú lyrir nokkru en það hefur dreg-
ist. I millitíðinni var sá gamli notað-
ur áfram. (Ef sá nýi hefði verið til
á tilsettum tíma hefði aldrei orðið
neitt óhapp né írafár.) Nýlega hefur
það þó frést að í fyrra rifnaði kæld-
ur ammoníaktankur í Litháen og
safnþró undir honum gaf sig, eftir
að kæling hafði bilað og byijað var
að dæla heitu ammoníaki aftur inná
hann. Það þykir þó sýnt að annað-
hvort var hann rangt hannaður, eða
honum hafði verið breytt, auk þess
sem a.m.k. safnþróin var illa gerð.
Tankurinn sem hér verður er tvö-
faldur og safngryíja undir. Lfkurnar
á slysi eru mjög litlar, og ef illa
færi ætti almannavörnum að gefast
ráðrúm til að rýma hættusvæði.
Reyndar á ammoníakgas sem guf-
aði upp úr safngryfjunni, ef eitt-
hvað væri, að gufa upp það hægt
að þeirri nærliggjandi byggð sem
nú er á ekki að stafa hætta af.
Mál dagsins
Höfundi þessarar greinar fannst
fréttir fjölmiðla af óhappinu í
Áburðarverksmiðjunni á páskadag
bera keim af því að fréttamenn
hefðu álitið að þarna hefði verið
stórhætta á ferðum fyrir alla byggð
í nágrenni verksmiðjunnar. Ymsir
borgarbúar yrðu felmtri slegnir og
jafnvel einstaka ráðamenn lýstu því
strax yfir að loka ætti verksmiðj-
unni án tafar. Að áliti höfundar
stafa' þannig viðbrögð annaðhvort
af vanþekkingu eða vegna þess að
gera eigi þetta að kosningamáli,
nema hvort tveggja sé.
Áður en ákvörðun um lokun verk-
smiðjunnar er tekin ber að meta
hvort það sé skynsamlegt og ef
svo, þá hvenær, hverjú valkostir séu
og hvað þeir kosti. Staðreyndin er,
að þótt á árum áður hafi oft verið
deilt um hagkvæmni Áburðarverk-
smiðjunnar hf. (einkum vegna
smæðar), er hún núna þjóðhagslega
hagkvæm. Það er ekki þar með
sagt að ný verksmiðja myndi vera
það. Framleiðslan sparar um
700-800 milljónir króna í gjaldeyri
árlega. 150 manns vinna þar við
grundvallarstörf sem aftur leiða af
sér önnur. Að meðtöldum þeim sem
eru á framfæri þeirra sem alls hafa
atvinnu, bæði beint og óbeint, af
áburðarframleiðslu má reikna með
að u.þ.b. 1.000 manns hafi lífsviður-
væri af verksmiðjunni. Ef verk-
smiðjunni verður lokað, hvaða
gjaldeyrisskapandi (eða gjaldeyris-
Ágúst Valfells
„Líkurnar á slysi eru
mjög litlar, og ef illa
færi ætti almannavörn-
um að gefast ráðrúm til
að rýma hættusvæði.
Reyndar á ammoníak-
gas sem gufaði upp úr
safngryflunni, ef eitt-
hvað væri, að gufa upp
það hægt að þeirri nær-
liggjandi byggð sem nú
er á ekki að stafa hætta
af.“
sparandi) störf vilja menn að starfs-
menn verksmiðjunnar taki að sér í
staðinn? Ef þau liggja ekki á lausu,
hvaða innflutningi vilja menn draga
úr til að mæta gjaldeyrisþörf fyrir
innfluttan áburð? Ef verksmiðjunni
verður lokað, eru menn reiðubúnir
til að hækka skatta nokkuð til að
greiða upp eftirstöðvar þeirra lána
sem enn hvíla á vefksmiðjunni,
m.a. vegna nýja geymisins, sem þá
nýtist aldrei, en búið er að greiða
að mestu? Ef menn vilja byggja
nýja verksmiðju, eru þeir þá reiðu-
búnir að auka enn á erlend lán fyr-
ir kostnaði nýju verksmiðjunnar, og
bæta á sig eða afkomendur sína
viðbótarsköttum til að greiða lánin?
Sérstaklega má spyija: Eru menn
reiðubúnir til þessa ef nú hættan
af Áburðarverksmiðjunni er meira
ímynduð en raunveruleg? Því ber
ekki að taka neinar skyndiákvarð-
anir fyrr en mat hefur farið fram
á öllum þessum þáttum.
Ásættanleg áhætta
Á borgarafundinum sem haldinn
var í Grafarvogi ræddi einn frum-
mælenda um hugtakið „Ásættanleg
áhætta". Af málflutningi sumra
síðari ræðumanna var það að skilja
að þetta væri hugtak sem ekki
skipti máli. Ekki væri hægt að
sætta sig við neina áhættu, og verk-
smiðjunni bæri að loka jafnvel þótt
áhættan væri núll. Nú er þannig í
reynd, að það eitt að lifa skapar
vissa áhættu (sem allir virðast sátt-
ir við), og í reynd tekur fólk á sig
ýmsa áhættu einkum þegar viss
ávinningur fylgir. Virðist almennt
að fólk sé því reiðubúnara að taka
áhættu sem ávinningurinn er meiri.
(Ef til vill vilja borgarbúar enga
áhættu taka í sambandi við áburð-
arframleiðslu af því að þeir álíti
engan ávinning af henni.) Þannig
vílar fólk ekki fyrir sér að aka í
bíl þó að því fylgi viss áhætta. Svo
til hver einasti landsmaður ferðast
með bíl, a.m.k. daglega ef ekki oft
á dag., Árlega deyja 28 manns í
bifreiðaslysum, þ.e. heldur meira
en einn af hveijum tíu þúsund.
Fólk telur þetta ásættanlega
áhættu sem það tekur við að ferð-
ast í bíl, miðað við þann hag sem
það hefur af því, bæði í atvinnu-
skyni (þ.e. til verðmætasköpunar)
og til annars. Svipað má segja um
það að stunda sjó, fljúga eða nota
rafmagn. Öllu þessu fylgir áhætta
en jafnframt ávinningur og metur
almenningur ávinninginn áhæt-
tunnar virði. Annars myndi fólk
almennt hvorki aka né væri sjósókn
stunduð eða rafmagn notað. í
nútíma tæknivæddu þjóðfélagi eru
ýmsar hættur sem ekki voru áður,
en aðrar hafa horfið. Enginn dó í
bílslysum á öldum áður, en margir
urðu úti er þeir fóru milli bæja. í
meðfylgjandi töflu eru teknar sam-
an tölur um fjölda þeirra banaslysa
sem hafa orðið vegna ofangreindra
þátta síðan 1954, en það er það ár
sem Áburðarverksmiðjan hf. hóf
rekstur.
Nú er það ekki bara tíðni slysa
sem vegur (oftast ómeðvitað) í
mati fólks á ásættanlegri áhættu,
heldur líka stærð þeirra. Þannig eru
96% líkur á að minnsta kosti 24
einstaklingar farist í bílslysum á
ári hveiju, oftast einn og einn,
stundum fleiri en sjaldnast fleiri en
fjórir. Almenningur telur þetta ekki
nægjanlega ástæðu til að hætta að
nota bíla. Það er að segja, 96% líkur
fyrir að 24 farist þetta árið álítum
við ásættanlega áhættu miðað við
þann hag sem við teljum okkur af
notkun bíla. Stærstu flugslys sem
hver gætu orðið myndu verða u.þ.b.
190 manns að bana. Sem betur fer
eru líkur á það stóru flugslysi eitt-
hvað innan við 0,001% fyrir hvert
einstakt flug véla sem rúma þann
fjölda farþega. Miðað við flugum-
ferð verða líkurnar fyrir það stóru
flugsiysi í einhverri vél af þeirri
gerð samt u.þ.b. 1% á ári, þ.e. að
meðaltali einu sinni á öld. Þetta
telur almenningur ásættanlega
áhættu miðað við þann hag sem
samfélagið hefur af flugi.
Lokaorð
Þá vaknar sú spurning, að ef nú
hættan af slysi við áburðarfram-
leiðslu er miklu minni en á flug-
slysi og líklegur mesti fjöldi þeirra
sem látist gætu er einnig margfalt
minni, hvað almenningur telji
ásættanlega áhættu við áburðar-
framleiðslu, miðað við þann hag
sem þjóðarbúið hefur af henni nú.
Þessu verður ekki svarað á rökræn-
um grundvelli nema að almenningor
sé upplýstur um hver raunveruleg
hætta sé og hver hagur er af þann-
ig framleiðslu. Þegar fjölmiðlar
magna upp ótta fólks með lítt yfír-
veguðum og einhliða fréttaflutningi
í æsifréttastíl, og hvati að yfirlýs-
ingum ráðamanna mótast af póli-
tískum fremur en þjóðhagslegum
sjónarmiðum, er hætt við að tilfinn-
ingar fremur en rök ráði ferðinni.
Skyndiákvarðanir teknai' á þeim
grundvelli geta, til langtíma litið,
fremur skaðað almenningshags-
muni en gagnað. Væri þá e.t.v.
verið að fórna langtímahagsmunum
til að fólk öðlaðist sálarró gagnvart
ótta sem það ekki hefði ef það
væri betur upplýst um tæknileg
atriði málsins. Ábyrgir fjölmiðlar,
með vel menntað fréttafólk, ættu
að sjá sóma sinn í að gegna því
upplýsingahlutverki, þó ekki væri
nema með því að skoða allar hliðar
málsins.
Banaslys af ýmsum ástæðum síðan
1954
Ástæða Fjöldi
Umferð 763
Sjósókn 367
Flug 132
Raflost 14
Áburðarfram- leiðsla* 1
* Vinnuslys við færiband
Heimildir: Umferðarráð, SVFÍ, Siglingamálastofnun, Flugmála- stjórn, Rafmagnseftirlit ríkisins, Áburðarverksmiðja ríkisins.
Höfundur cr verkfræðingur og
fyrrverandi forstöðunmður
Almannavarna.
Sinfóníutónleikar
Tónlist
Ragnar Björnsson
Vegleg var afmælisgjöf Páls
P. Pálssonar til handa hljómsveit-
inni, Concerto di giubileo - Há-
tíðarkonsert - í tilefni fjörutíu ára
afmælis Sinfóníuhljómsveitar Is-
lands. Páll og hljómsveitin geta
glaðst sameiginlega á þessum
tímamótum og þakklætið orðið
gagnkvæmt, hljómsveitin notið
margra ánægjustunda með Páli
og Páll notið þess, líklega lengur
en nokkur annar stjómandi, að
fá að starfa með hljómsveitinni.
Hátíðarkonsertinn er cngin
smásmíði, hvorki í tímalengd né
í skrifuðum nótum. Konsertinn
reynir og töluvert á alla hljóðfæra-
hópa sveitarinnar sem þurftu á
stundum að .sýna „virtúósísk"
spilabrögð. Eins og vænta mátti
urðu tengslin Island — Austurríki
nokkuð náin í konsertinum, og
verð ég að viðurkenna að á stund-
um fannst mér ég vera að hlust
á syrpu af austurrískum og
íslenskum þjóðlögum, hvort sem
það nú var kostur eða galli við
verkið. En Páll kann (vitanlega)
að skrifa fyrir hljómsveit og yfir
konsertinum sveif húmoristísk
hátíðarstemmning. Arnaldur Arn-
arson virðist framúrskarandi
gítarleikari, lék enda einleikshiut-
verkið í Concierto de Aranjuez
eftir J. Rodrigo af miklu öryggi
og innlifun í spænskum dansriðma
o g draumsýnum (2. þáttur).
Hljómsveitin og Karsten Ánders-
en gerðu einnig sitt til að manni
fannst á stundum maður vera
staddur í mistri suðrænna hita.
Síðasti þáttur konsertsins, sem
er furðu hugmyndasnauð tónsmíð,
kom manni niður á jörðina aftur.
En maður spyr, er gítarleikur að
verða einhver sérgrein íslendinga?
Næst vill undirritaður heyra Arn-
ald leika á gítarinn sinn án hljóm-
magnara. Anægjulegt var að sjá
og kynnast Karsten Andersen aft-
ur eftir nokkurra ár fjarveru.
Karsten temur sér ekki hávaða-
sama framsögn né upphrópanir í
túlkun sinni, en hann fær hljóm-
sveitina til þess að músísera og
hljóma, oft mjög fallega. Meðferð-
in á 8. (eða 4.) sinfóníu Dvoráks
op. 88 fylgdi kiassískri forskrift
og var oft mjög fallega framsett,
og þriðja þáttinn heyrir ■ maður
ekki oft fallega spilaðan.
Þökk fyrir komuna Karsten
Andersen.
Ragnar Björnsson