Morgunblaðið - 12.06.1994, Blaðsíða 6

6 SUNNUDAGUR 12. JÚNÍ 1994
MORGUNBLAÐIÐ
t
ERLENT
BIÐRAÐIR voru snar þáttur almennings í Sovétríkjunum sálugu. Hér má sjá Moskvubúa í biðröð fyrir utan tóbaksbúð.
FJÁRFESTINGAR
OG BIÐRAÐIR
Rússar standa enn í biðröðum, þrátt fyrir að vöru-
*
skorti sé ekki lengur fyrir að fara. Jón Olafsson
segir að það sem Rússar bíði eftir nú, séu verðbréf.
Maður hættir ekki að sjá
• biðraðir í Moskvu, þótt
heimskommúnisminn
hrynji og kapítalisminn
haldi innreið sína með
tilheyrandi einstaklings- og neyslu-
hyggju. Biðraðir eru líklega jafn
rótgróið fyrirbæri í rússnesku
hversdagslífi og vodka eða te. Sé
ekki vöruskorti fyrir að fara, þá
fínna menn bara einhver önnur til-
efni til að standa í biðröðum. Fyrir
fímm árum mynduðust voldugustu
biðraðirnar jafnan þegar sykur var
á boðstólum. Á þeim tíma voru
áþreifanlegustu áhrif um umbóta-
stefnu kommúnistaflokksins hrika-
legur sykurskortur um allt landið.
Ástæðan fyrir honum var sú að
áður en Gorbatsjov datt perestrojk-
an í hug, hélt hann að helsta böl
Sovétríkjanna stafaði af drykkju-
skap Iandsmanna, og flest mundi
horfa til betri vegar ef hann væri
upprættur. Því var vodkafram-
leiðsla minnkuð verulega, vínekrur
tættar upp með jarðýtum, bjórstof-
um lokað og þar fram eftir götun-
um. En Sovétmenn hafa lengi kunn-
að að bjarga sér og fyrr en varði
var annar hver maður farinn að
framleiða sitt eigið vín, bjór. eða
vodka, hver eftir sínum smekk. En
til bruggunar þarf mikið af sykri
og eftirspumin óx því langt fram
úr þvi sem ríkið réði við.
Síðar, eftir því sem umbótastefn-
an gekk nær sovéska efnahagskerf-
inu, urðu risavaxnar biðraðir eftir
hversdaglegum nauðsynjum, jafn-
vel mjólk og brauði, dagleg sjón og
veturinn 1990 til ’91, sem stundum
er talinn mesti hungurvetur í Rúss-
landi frá lokum seinni heimsstyij-
aldar, voru biðraðir eftir eiginlega
allri matvöru, nema ef vera skyldi
fornum niðursuðuvörum frá
Kamtsjatka. En eftir það fór margt
skánandi, biðraðimar urðu sjaldséð-
ari og menn þurftu frekar að standa
eftir sjaldséðri munaðarvöru en ein-
földustu lífsnauðsynjum.
Á því herrans ári 1994, er liðin
tíð að Rússar standi í biðröðum
eftir mjólk, brauði eða sykri. Og
þaðan af síður er skortur á áfengum
drykkjum. Þá má kaupa á hverju
götuhomi hvenær sem er sóla-
hringsins, erlendar tegundir jafnt
sem innfluttar. Það sem Rússar
standa í biðröðum eftir um þessar
mundir, eru verðbréf.
Eins og menn muna eflaust, var
einkavæðingaáformum stjómvalda
í Rússlandi á sínum tíma fylgt úr
hlaði með nokkurs konar ávísunum
á hlut í ríkisfyrirtækjum, verðbréf-
um sem hægt var að nota til að
kaupa hlutabréf og áttu að hækka
í verði, eða að minnsta kosti fylgja
verðbólgunni. Hver einstaklingur
fékk eitt bréf í sinn hlut og mátti
gera við það sem hann vildi. Þessi
ríkisverðbréf hafa ekki reynst jafn
traust og til stóð og heyra bráðlega
sögunni til, því í lok mánaðarins
lýkur gildistíma þeirra, eftir mán-
aðamótin verður hvorki hægt að
leggja þau í ávöxtun né kaupa
hlutabréf fyrir þau. Þótt verðgildi
þeirra hafi rýmað fimm- til tífalt
síðan þau voru gefin út fyrir rúm-
lega tveimur árum, eru þau enn góð
og gild í hlutabréfaviðskiptum og
fram til mánaðamóta eiga þau eftir
að geta nýst vel, því ýmsir feitir
bitar verða á boðstólum í lok gildis-
tíma ríkisverðbréfanna.
Tilgangurinn með því að gefa út
þessi verðbréf var einkum sá að
almenningur tæki þátt í einkavæð-
ingunni og að fólk fengi á tilfinning-
una að það ætti nú þrátt fyrir allt
hlut í framleiðslufyrirtækjurn ríkis-
ins. Hafí almenningseign iðnfyrir-
tækja verið markmiðið, þannig að
hvert fyrirtæki gæti orðið einskonar
óskabam, hefur einkavæðingin
varla skilað tilætluðum árangri.
Hinsvegar hefur nú á síðustu vikum
runnið á menn spákaupmennsku-
æði, sem vart á sinn Iíka. Fjöldi
manns eyðir öllu handbæru fé í
hlutabréf eða verðbréf, eða leggur
peninga sína inn hjá einhveiju af
fjölda fjármagns- og ávöxtunarfyr-
irtækja sem lofa mörg allt að 40
prósenta ársvöxtum umfram verð-
bólgu og sum meiru.
Núna á vormánuðum hafa nokk-
ur fyrirtæki getað hreykt sér af
ævintýralegri ávöxtun hlutafjár
síns. Fjárfestingafyrirtækið MMM
er þar fremst í flokki. í lok janúar
var gangverð hlutabréfa þess 1.600
rúblur, en hefur síðan vaxið jafnt
og þétt þangað til það tók kipp um
miðjan maí og er komið í 33.000
rúblur þegar þetta er skrifað í júní.
En bréf margra annarra fjárfest-
ingarfyrirtækja hafa snarhækkað í
verði upp á síðkastið, líklega ekki
síst fyrir það að hlutabréfakaup og
ýmisleg spákaupmennska er að
verða vinsælasta viðfangsefni hins
almenna borgara í Rússlandi.
Um þetta nýjasta æði sýnist auð-
vitað sitt hveijum. Þeir eru ófáir
sem fá glýju í augun við tilhugsun-
ina um að geta komið svo vel und-
ir sig fótunum í hlutabréfaviðskipt-
um að hægt verði að lifa á arði og
ágóða og hætta að vinna. Þeir
svartsýnu óttast hinsvegar að brögð
séu í tafli þegar lofað er langvar-
andi og stórfelldum hagnaði, hvort
heldur sem er af ávöxtun eða hluta-
bréfaeign, og sjá fyrir hrun og sam-
svarandi gjaldþrot fjölda einstakl-
inga. Það er líka í vissum skilningi
þversagnakennt að einkavæðingin
skuli að stærstum hluta fara fram
með miliigöngu fjárfestingafyrir-
tækja sem einstaklingar kaupa bréf
hjá í trausti þess að þessi fyrirtæki
ávaxti hlutaféð betur en menn
gætu hugsanlega gert sjálfir.
En hvað sem því líður, þá telur
ríkisstjórnin einkavæðinguna í heild
bara nokkuð velheppnaða og Ana-
tólíj Tsjúbaís, sem stjórnar einka-
væðingaráætluninni sagði í vikunni
að það væri ekki síst að þakka fjár-
festingarfyrirtækjum, sem hafa
flest verið heiðarlega rekin. Af 600
skráðum fjárfestingarfyrirtækjum
mun aðeins eitt hafa rænt fólk fénu
sem það lagði inn, en 15 í viðbót
liggja undir grun um pretti. Þetta
verður líklega að teljast gott miðað
við lögleysisástandið í öllum við-
skiptum í Rússlandi.
146 milljónir ríkisverðbréfa eða
ávísana á hlut í ríkisfyrirtækjum
voru upphaflega gefin út. Þegar
þriðjungur er af júní hafa 126 millj-
ónir þessara bréfa skilað sér í hluta-
bréfaviðskiptin og samkvæmt síð-
ustu tölum bætist um milljón við á
hveijum degi. Langmestur hluti
verðbréfanna er notaður til hluta-
bréfakaupa hjá fjárfestingafyrir-
tækjum en sumir selja bréfín sín
bara hæstbjóðenda til dæmis ein-
hveijum þeirra framtakssömu ein-
staklinga sem standa á hverri ein-
ustu neðanjarðaijárnbrautarstöð og
falast eftir verðbréfum.
í lok mánaðarins er gert ráð fyr-
ir að um 70 prósent iðnfyrirtækja
í Rússlandi hafi verið gerð að hlut-
afélögum. Það þýðir þó ekki að rík-
ið hafi með öllu dregið sig útúr
rekstri fyrirtækjanna og í mörgum
hinna stærri er meirihluti í eigu
ríkisins. Sama er að segja um tvo
þriðju af þeim fyrirtækjum sem
verða seld eftir að gildistíma verð-
bréfanna lýkur, en tíu prósent af
iðnfyrirtækjum í Rússlandi verða
áfram að fullu í eigu ríkisins.
Hvað sem segja má um fram-
kvæmd einkavæðingarinnar í
Rússlandi og þátttöku almennings
í henni, þá hefur fjörkippurinn síð-
ustu mánuði vakið þá von hjá
mörgum að kannski takist á endan-
um að koma nægilegu fjármagni
inn í rússneska iðnframleiðslu til
þess að hún geti farið að aukast
aftur eftir margra ára samdrátt.
Og ef eitthvað er að marka það
sem ríkisstjórnin segir, þá virðist
áhugi erlendra fjárfesta á Rúss-
Iandi nú loksins vera að aukast
aftur, í kjölfar þessa gífurlega al-
menna áhuga á fjárfestingum með-
al Rússa sjálfra.
Kvótaskipti
heimihið í
Færeyjum
Þórshöfn. Morgunblaðið.
KVÓTI færeysku smábátanna,
undir 20 tonnum, er nú uppurinn
og því hefur verið brugðið á það
ráð að heimila kvótaskipti milli
þeirra og línuskipanna, sem ekki
hefur tekist að ná sínum leyfilega
afla og aukaafla. Landsstjórnin
hefur bannað, að fiski sé kastað í
sjóinn aftur.
Smábátarnir fá að taka afla
línuskipanna á grunnslóðinni en
þau fá aftur kvóta bátanna lengra
úti eða á Færeyjabanka. Segir
Thomas Arabo sjávarútvegsráð-
herra, að þessi lausn muni vonandi
duga smábátunum þar til lögþingið
tekur kvótakerfið til endurskoðun-
ar í ágúst.
Bannað að kasta fiski
Færeyska landsstjómin hefur
lagt blátt bann við, að fiski sé kast-
að aftur í sjóinn og beinist það
aðallega gegn togurunum. Nokkrar
vikur eru síðan þeir kláruðu sinn
aukaafla, sem er ekki síst þorskur,
en togaramenn segja, að fískvinnsl-
an neiti að greiða þeim sanngjamt
markaðsverð fyrir þann þorsk, sem
þeir koma með að landi. í sam-
þykkt landsstjórnarinnar segir, að
selja skuli allan afla en verðið fyrir
þorsk umfram heimildir skal þó
ekki vera hærra en ufsaverðið.
Norðmenn
ætla að ná
301 hrefnu
Ósló. Reuter.
NORSKA stjómin ákvað á mánu-
daginn að leyfa veiðar á 301 hrefnu
á þessu ári, þvert ofan í alþjóðlegt
bann við hvalveiðum í hagnaðar-
skyni. Bresk náttúruvemdarsam-
tök hafa mótmælt ákvörðun Norð-
manna harðlega. Á síðasta ári tóku
Norðmenn upp hrefnuveiðar eftir
sex ára hlé og veiddust 226 dýr.
Var veiðunum harðlega mótmælt,
m.a. hótaði Bill Clinton, Banda-
ríkjaforseti, viðskiptaþvingunum.
Hrefnukvótinn er tvískiptur,
annars vegar er um að ræða veið-
ar á 189 dýram í hagnaðarskyni
og hins vegar veiðar á 112 hrefn-
um í vísindaskyni, sem Alþjóða-
hvalveiðiráðið (IWC) hefur leyft.
Á fundi IWC í Mexíkó í síðasta
mánuði var tillaga Norðmanna um
að leyfa hrefnuveiðar felld, en þeir
halda því fram að fjölgað hafi í
stofninum í norðaustanverðu Atl-
antshafi og telji hann nú um
86.700 dýr.
Hneykslast
Bresku náttúrverndarsamtökin
World Wide Fund for Nature segja
ákvörðun Noregsstjórnar vera
hneykslanlega, og hefur fram-
kvæmdastjóri samtakanna skrifað
Gro Harlem Bmndtland, forsætis-
ráðherra Noregs, bréf þar sem
hann hvetur hana til þess að breyta
ákvörðuninni.
)
I
)
*
i
I
i
i
l
i
i
i