Morgunblaðið - 14.04.1996, Blaðsíða 6

6 SUNNUDAGUR 14. APRÍL 1996
MORGUNBLAÐIÐ
HÖRÐ árás bandaríska rithöf-
undarins Johns Grisham á
kvikmyndaleikstjórann Oli-
ver Stone í tímaritsgrein og svar
Stones í öðru tímariti hafa vakið
verulega athygli. Grisham sakar
Stone um að ýta undir ofbeldi með
hinni umdeildu kvikmynd sinni
„Fæddir morðingjar" (Natural Bom
Killers) og tekur dæmi af morði í
heimabæ sínum sem hann telur
mega rekja beint til áhrifa myndar-
innar. „Fæddir morðingjar" er ein-
hver umdeildasta kvikmynd síðari
ára og er talið að um tíu morð víðs
vegar í heiminum hafi verið framin
vegna áhrifa er morðingjarnir urðu
fyrir af myndinni.
Ritdeilan hófst með grein eftir
lögfræðinginn og rithöfundinn John
Grisham, höfund metsölubóka á borð
við A Time to Kill, The Firm og The
Client, sem birtist í tímaritinu The
Oxford American, litlu bókmennta-
tímariti sem Grisham á hlut í og
gefið er út 'í heimabæ hans Oxford
í Mississippi-ríki.
Bill Savage myrtur
í greininni rekur Grisham saka-
mál á heimaslóðum hans. Þann sjö-
unda mars árið 1995 var eldri mað-
ur, Bill Savage, myrtur á skrifstofu
sinni rétt utan við smábæinn Hem-
ando, norður af Memphis. Savage,
sem var kunningi Grishams, var
skotinn tvívegis í höfuðið af stuttu
færi og veski hans tekið, en í því
voru tvö hundruð dollarar og nokkur
greiðslukort.
Engin vitni voru að morðinu og
það var ekki fyrr en að trygginga-
sölumaður átti leið um að lík Savage
fannst. Flestir töldu að um rán hefði
verið að ræða þar sem að engum
gat dottið í hug ástæða fyrir nokk-
urn að myrða Savage, sem var ljúf-
menni, virtur og dáður af samborg-
urum sínum.
Ódæðisverk í Ponchatoula
Daginn eftir átti sér annað ód-
æðisverk stað í fimm hundruð kíló-
metra fjarlægð í bænum Ponehato-
ula í Louisiana-ríki. Þar var Patsy
Byers, 35 ára þriggja barna móðir,
á næturvakt í verslun. A miðnætti
gekk ung kona inn í verslunina og
nældi sér í þrjú súkkulaðistykki. Að
því búnu gekk hún að afgreiðslu-
borðinu og skaut Patsy í hálsinn af
stuttu færi. Kúlan sleit í sundur
mænu hennar og hún hneig niður.
Unga konan hljóp öskrandi út úr
versluninni en kom áftur skömmu
síðar. Hún hafði gleymt að ræna
búðina. Er hún sá Patsy sagði hún:
„Nú, þú ert ekki dauð.“ Patsy grát-
bað konuna um að myrða sig ekki
og-leiðbeindi henni við að opna pen-
ingakassann. Eftir að hafatekið 105
dollara úr peningakassanum hljóp
hún út úr versluninni á ný.
Patsy Byers lifði skotárásina af
en er lömuð á höndum og fótum.
Eftirlitsmyndavél verslunarinnar
hafði hins vegar skráð atvikið og
m.a. náðust nokkrar nærmyndir af
andliti ungu stúlkunnar er voru þeg-
ar í stað sýndar á sjónvarpsstöðvum
í Louisiana.
Það bar hins vegar lítinn árang-
ur. Yfirvöld í Louisiana höfðu ekki
vitneskju um morðið á Savage í
Mississippi og öfugt.
Brátt fóru morðingjarnir hins veg-
ar að stæra sig af afrekum sínum
og lögreglunni í Louisiana barst
nafnlaus ábending um að stúlka í
Oklahoma tengdist morðinu á Patsy
Byers.
Sarah og Ben handtekinn
Hún reyndist heita Sarah Edm-
ondson, nítján ára dóttir héraðsdóm-
Hvaða ábyrgð
ber Hollywood?
Rithöfundurinn John
Grisham segist telja rétt
að kæra Oliver Stone
vegna ofbeldismyndar
hans Fæddir morðingj-
ar. Stone telur hins veg-
ar stórhættulegt að
reyna að kæfa list í
fæðingu
ara í bænum Muskogee í Oklahoma.
Náfrændi hennar var ríkissaksókn-,
ari Oklahoma-ríkis. Afi hennar hafði
verið þingmaður og hún var einnig
náskyld fyrrum ríkisstjóra og öld-
ungadeildarþingmanni. Þann 2. júní
1995 var Sarah Edmondson hand-
tekinn á heimili foreldra sinna.
John Grisham segir í grein sinni
að þó að Sarah og Ben hafí átt ólík-
an bakgrunn hafi þau átt vel sam-
an. Sarah, fædd inn í áhrifamikla
fjölskyldu í Oklahoma, hóf að mis-
nota áfengi og eiturlyf þrettán ára
gömul. Fjórtán ára var hún send á
hæli vegna geðrænna vandamála.
Þrátt fyrir mikla eiturlyfjanotkun
tókst henni að Ijúka gagnfræðaskóla
með sæmdareinkunn en hætti þá
námi.
Faðir Bens var hins vegar alkóhól-
isti er skildi tvívegis við móður hans
og framdi loks sjálfsmorð. Ben hafði
einnig misnotað eiturlyf og verið í
sálrænni meðferð. Hann lauk ekki
skyldunámi.
Undir áhrifum kvikmyndar
Þegar .vitnaleiðslur áttu sér stað
síðari hluta janúar á þessu ári kom
í ljós hver aðdragandi atburðanna
var. Sarah sagði að ferðinni hefði
verið heitið til Memphis til að fylgj-
ast með tónleikum hljómsveitarinnar
Grateful Dead. Til vonar og vara
hafi hún tekið með sér skammbyssu
föður síns af ótta við að Ben myndi
ráðast á hana. Skömmu áður en þau
lögðu af stað horfðu þau á kvik-
myndina „Fæddir morðingjar".
Myndin, sem var mjög umdeild á
sínum tíma, fjallar um tvö ung-
menni, Mickey og Mallory, sem reika
um suðvesturhluta Bandaríkjanna
og myrða 52 einstaklinga áður en
þau eru handtekin. Þau myrða um
fimmtíu til viðbótar er þau flýja úr
fangelsi og að því búnu njóta þau
frelsisins, eignast börn og lýkur
myndinni á því að þau aka hamingju-
söm saman um þjóðvegina.
í vitnisburði Söruh kom fram að
Ben var yfir sig hrifin af „Fæddum
morðingjum“ og á leiðinni til Memp-
his ræddi hann um að drepa fólk á
svipaðan hátt og Mickey ræðir við
Mallory í myndinni. Lagði hann m.a.
til að þau myndu ráðast á afskekkt
bóndabýli, drepa alla íbúa þar og
halda síðan áfram. Rétt eins og
Mickey og Mallory. Við komuna til
Memphis fréttu þau að nokkrir dag-
ar væru í tónleikana og þau ákváðu
því að halda áfram ferð sinni.
Skammt frá Hernando fer Ben aftur
MIÐANN FÆRÐLlJ___—-rr^g
HJÁ

^vvetta
AOP/o a
S8>S*LÁ5»,- '■

WOODY Harrelson og Juliette Lewis í hlutverkum Mickey og
Mallory í myndinni Fæddir morðingjar.
John Oliver
Grisham Stone
að ræða þessar hug-
myndir sínar og sagði
Sarah að svo virtist sem
að hann væri að ímynda
sér að hann væri í
myndinni.
Þau stöðvuðu við býli
Bill Savage og_ spurðu
hann til vegar. Á meðan
Ben leiðbeindi þeim
gekk hann frá skrif-
borði sínu í átt til þeirra.
Tók þá Ben upp
skairtmbyssuna og
skaut hann.
Heimildir herma að
þau Sarah og Ben hafi
verið undir áhrifum of- Ben
skynjunarlyfsins LSD. Darras
„Öflug tilfinning"
Sarah segir að eftir morðið hafi
Ben hermt eftir þeim hljóðum er
Savage gaf frá sér er hann var myrt-
ur og gantast með atburðinn. Hann
sagði það vera „öfluga tilfínningu"
að myrða. Grisham segir þetta svipa
mjög til hegðunar Mickey í mynd
Stone. Og rétt eins og Mickey hvatti
Mallory til að fremja morð hvatti Ben
Söruh í raunveruleikanum.
„Það er komið að þér,“ sagði hann
aftur og aftur. „Við erum félagar."
Sarah segist hafa fyllst viðbjóði
vegna þessarar kröfu Bens og íhug-
að að fremja sjálfsvíg til að koma
tii móts við hann. Þess í stað hélt
hún aftur á móti ásamt Ben til
Pontachoula. Hún segist ekki hafa
viljað ræna búð og þaðan af síður
myrða einhvern. Þau skorti hins
vegar fé og því valdi Ben búð til að
ráðast á. Að þessu sinni var Sarah
send inn.
Hverjir eiga sök í málinu?
Grisham spyr, eftir að hafa rakið
þessa sögu, hvort að einhveijir aðrir
eigi sök í málinu en Ben og Sarah.
Hann segist vera þeirrar skoðunar.
Ben og Sarah hafi vissulega verið
brenglaðir einstaklingar en þau hafi
ekki orðið neinum að meini fyrr en
eftir að þau sáu mynd Oliver Sto-
nes. Hryllilega mynd er setti ofbeldi
og morð í dýrðarljóma.
Bill
Savage
Sarha
Edmondson
Hann segir að Stone hafi á sínum
tíma fullyrt að kvikmyndin ætti að
vera háðsádeila á, ofbeldisþorsta
samfélagsins og fjölmiðla.- „Stone
hefur hins vegar ávallt verið háfleyg-
ur er hann ver hinar hræðilegu kvik-
myndir sínar. Háðsádeila á að vera
fyndin óháð því á hvern er ráðist.
Það er hins vegar enga kímni að
fínna í „Fæddum morðingjum." Hún
er viðstöðulaus, blóðug saga sem á
að hrella okkur og gera okkur
ónæmari fyrir tilgangsleysi tilvilj-
anakenndra morða. Myndinni var
ekki ætlað að hvetja siðferðilega
brengluð ungmenni til að fremja
áþekka glæpi. Það ætti hins vegar
engum að koma á óvart að sú er
niðurstaðan," segir Grisham.
Hann gagnrýnir kvimyndafram-
leiðendur í Hollywood harðlega og
segir þá alltaf koma sér undan því
að bera ábyrgð á afurðum sínum
með tilvísun í fyrstu grein stjórnar-
skrárinnar um málfrelsi.
Grisham segist einungis sjá tvær
leiðir til að draga úr framleiðslu of-
beldismynda af þessu tagi. Peningar
skipti meginmáli í þeim báðum enda
sé það eina tungumálið sem Holly-
wood skilur. í fyrsta lagi væri hægt
að hvetja fólk til að sniðganga slíkar
myndir. Það sé hins vegar ólíklegt
til að bera árangur þar sem ávallt
sé til nóg af fólki sem er reiðubúið
að greiða sig inn á umdeildar mynd-
ir vegna forvitni.
Mælir með lögsókn
í öðru lagi væri hægt að styðjast:
við aðra gamla bandaríska hefð, lög-
sókn. „Lítið á kvikmynd sem afurð,
afurð sem er framleidd og sett á
markað ekki ósvipað brjóstastækk-
unum. Þó að kvikmyndir séu enn
ekki skilgreindar lagalega sem fram-
leiðsluafurðir er skammt í að svo
verði. Ef eitthvað fer úrskeiðis varð-
andi afurðina, hvort sem er vegna
hönnunar- eða framleiðslugalla, og
hún veldur tjóni, ber framleiðandinn
ábyrgð," segir Grisham.
Hann segir að hægt sé að draga
upp beint orsakasamhengi milli kvik-
myndar Stone og morðsins á Savage.
Spyrja megi hvort að Ben hefði orð-
ið saklausu fólki að bana ef myndin
hefði ekki komið til.
Grisham segir Hollywood ávallt
hafa brosað að hótunum af þessu
tagi. Hláturinn myndi hins vegar
þagna fljótlega ef felldur yrði þung-
ur dómur gegn Oliver Stones og
hans líkum, og jafnvel framleiðanda
og kvikmyndaveri. Hann segir þann
úrskurð eiga eftir að falla í litlu
dómsúsi í miðjum Bandaríkjunum,
fjarri Kaliforniu og myndavélum
flölmiðla. Kviðdómur muni loks
koma að þeirri niðurstöðu að nú sé
nóg komið. Þegar búið sé að skapa
fordæmið muni margir fylgja í kjöl-
farið og gífurlegar fjárhæðir verða
í veði.
Svar Stones
Oliver Stone er vanur gagnrýni
fyrir myndir sínar en hann hefur
einnig m.a. leikstýrt _ myndunum
Platoon, JFK og Nixon. í þetta skipti
sá hann hins vegar ástæðu til að
fara fram á ritvöllinn og svarar hann
ásökurtum Grishams í grein í tímarit-
inu LA Weekly sem ber yfirskriftina
„Ekki kæra boðberann".
í greininni líkir hann gagnrýni á
hendur kvikmyndagerðarmönnum
og rithöfundum við nornaveiðar fyrri
tíma. Hann segir Grisham falla í
sömu gryflu og margir aðrir Banda-
ríkjamenn samtímans og telja að
hægt sé að lækna öll mein með
málaferlum. „Hefur verið farið illa
með föður þinn? Kærðu Ödipus og
notaðu Hamlet sem vitni. Hatarðu
móður þína? Kenndu Medeu og Joan
Crawford um. Hefur lögfræðingur-
inn, eiginmaðurinn þinn, verið þér
ótrúr? Kærðu Grisham, þar sem að
hann er jú höfundur bókarinnar The
Firm,“ segir Stone í grein sinni.
Hann segir að af bakgrunni ung-
mennanna að dæma hafi það einung-
is verið spurning um tíma hvenær
þau færu að beita ofbeldi. Hvort að
þau hefðu horft á „Fædda morð-
ingja“ eða Tomma og Jenna kvöldið
fyrir glæpinn hefði líklega ekki skipt
meginmáli. Hann segir mynd sína
vissulega hafa haft sterk áhrif á
marga en hún hafi ekki verið orsök
morða þessara. Uppeldi þeirra og
brengluðu andlegu atgervi væri
frekar um að kenna.
Stone segir að í nýlegri könnun
hafi komið fram að meðaltáningur
eyði að minnsta kosti 15 þúsund
klukkustundum árlega fyrir framan
sjónvarpið en 11 þúsundir klukku-
stundum í skóla. í flestum sjónvarps-
þáttum sé að finna ofbeldi. Spyr
hann hvort að 15 þúsund klukku-
stundir af fyrst og fremst ofbeldis-
efni í sjónvarpi hafi ekki meiri áhrif
en tveggja klukkutíma kvikmynd
hans.
Á að kæfa morð-
ingja í æsku?
„Ég fæ hroll af hræðslu þegar
áhrifamikill lögfræðingur og rithöf-
undur á borð við Grisham leggur til
að ákveðið listaverk hefði aldrei
att að lita dagsins ljós. Hann vill
láta kæfa listina í fæðingu og telur
að samfélagið verði betra með því.
Líklega væri hægt að færa sannfær-
andi rök fyrir því að kyrkja ætti
kaldrifjaða morðingja í barnæsku.
En það sama á við börn og list að
við vitum ekki fyrirfram hver útkom-
an verður. Bæði verður að vernda
og fóstra í þágu samfélagsins. Það
er nefnilega stutt á milli þess að
kæfa list og að kæfa listamenn og
síðan þá er styðja þá og svo koll af
kolli þar til að við uppgötvum dag
einn að við búum í paradís lögfræð-
ingsins en helvíti manneskjunnar,"
segir Stone í lok greinar sinnar.