Morgunblaðið - 15.11.1997, Blaðsíða 36

- 36 LAUGARDAGUR 15. NÓVEMBER 1997
MORGUNBLAÐIÐ
AÐSENDAR GREINAR
EKKI er ofsögum
sagt af nytsemi tölv-
anna. Þær létta okkur
verkin, halda utan um
gögn sem ekki rúmast
í mannskolli, og margt
af því sem áður var
geymt á bókfelli og
pappír er nú varðveitt
í tölvum. Og að mörgu
leyti slá tölvurnar
bókunum við.
íslendingar hafa
löngum státað af
merkilegri bókmenn-
ingu, en spurningin er
hvemig þeim vegnar
með tölvumar. Menn
ræða þessa dagana um
tölvuvinnu og netnotkun sem vaxt-
arbrodd í íslensku atvinnulífi, en
er eða verður til eitthvað sem heit-
ir íslensk tölvumenning sem hægt
væri að bera saman við íslenska
bókmenningu?
Hérlend stjórnvöld hafa haft mik-
inn skilning, eins og það er orðað,
á gildi upplýsingatækninnar fyrir
íslenskt samfélag, og
tölvur eru ódýrari hér
á landi en víða annars
staðar vegna hóflegrar
skattlagningar. (Nú er
að vísu deilt um verð-
lagningu á símaþjón-
ustu, en samt halda
menn því fram að hún
sé tiltölulega ódýr hér.)
Áhugi stjómvalda
kemur líka fram í því
að skólar em hvattir
til að tölvuvæðast, og
börn em alin upp við
tölvur sem sjálfsögð
hjálpartæki í skóla og
á heimili. Gallinn er
bara sá, að mikill hluti
tölvuumhverfís er á ensku. Til þess
að ná valdi á tölvunum þurfa börn-
in því að verða læs á ensku.
Sú var tíðin að skólabækur vora
margar á erlendum málum, ekki
síst dönsku. Þetta þótti ekki sæm-
andi til lengdar, og nú em kennslu-
bækur á íslensku, allt upp í há-
skóla. Þegar yfirvöld hvetja skóla
Gera ætti sérstakt átak
núna til að íslenska það
tölvuumhverfi sem snýr
að skólaæskunni, segir
Krístján Árnason og
halda upp á verklok á
degi íslenskrar tungu
1998.
til að tölvuvæðast, vaknar að sjálf-
sögðu spurningin hvort ætlast sé
til þess að bömin noti forrit á ensku.
Staðreyndin er sú að innflytjendur
tölva og tölvuhugbúnaðar virðast
margir hverjir leggja lítið upp úr því
að íslenska hugbúnaðinn, þótt frá
þessu séu merkar undantekningar.
Ritvinnsluforrit sem undirritaður
fékk nýlega í hendur er þannig úr
garði gert, að skrifi maður bókstaf-
inn i einan sér, breytist hann sjálf-
krafa í I, sem er fyrstu persónu for-
nafnið ég á ensku. Tölvan hugsar
sem sé fyrir mig, en hún hugsar
auðvitað á ensku. Og þessi enska
hugsun virðist vera sú sem íslend-
ingar, skólaböm jafnt sem aðrir,
eiga að laga sig að, því ritvinnslufor-
ritið er afhent yfír búðarborðið til
íslenskra neytenda með þessu formi.
Margir halda þvi fram að það
væri allt of dýrt að fara að þýða
tölvuhugbúnað sem þennan á ís-
lensku. Þeir era líka til sem halda
því fram að það yrði dragbítur á
tölvuvæðingunni ef þýða þyrfti
hvaðeina. En þetta er fyrirsláttur.
Vilji er allt sem þarf, og kostnaður-
inn er ekki meiri en svo að hann
yrði sáralítill hluti af veltu tölvu-
og hugbúnaðarfyrirtækja.
í dag (í tengslum við dag ís-
lenskrar tungu þann 16.) verður
formlega opnaður orðabanki ís-
lenskrar málstöðvar, sem komið
hefur verið á laggimar með stuðn-
ingi Lýðveldissjóðs og Málræktar-
sjóðs. Orðabankinn geymir orða-
forða sem hið öfluga nýyrðastarf
sérfræðinga á ýmsum sviðum tækni
og vísinda hefur gefið af sér á und-
anförnum áratugum. Þangað geta
menn leitað ef þeir vilja vita hvað
tiltekinn bílhlutur, eða hugtak úr
tölvuheimi, tölfræði eða stjörnu-
fræði heitir á íslensku og öðrum
málum. Bankinn verður opinn al-
menningi á netinu, og hann er
dæmi um það hvernig tölvutæknin
getur nýst í þágu íslenskrar mál-
ræktar, og þar með menningar. Því
orðabankinn auðveldar mönnum að
fjalla um heiminn á íslensku.
En í því er falin nokkur mót-
sögn, ef viðmót einkatölvunnar, það
sem mætir barninu þegar það ræs-
ir hana og notar heima hjá sér eða
í skólanum, er á ensku. Skólaæskan
getur þá ekki tileinkað sér grand-
vallaratriði tölvunotkunar með
móðurmálið að vopni.
Hvernig væri að gert yrði sér-
stakt átak til að íslenska það tölvu-
umhverfi sem snýr að skólaæsk-
unni, strengja þess heit á degi ís-
lenskrar tungu 1997 og halda upp
á verklok á degi íslenskrar tungu
1998? Sérfræðingar telja að ekki
þurfi meira en einn til fjóra menn
í eitt ár til að þýða t.a.m. Windows
95, sem er mjög víða notað. Yfír-
völdum menntamála, bæði sveitar-
félögum og ríki, er í lófa lagið að
koma þessu í kring í samvinnu við
seljendur tölvubúnaðar. Að því væri
mannsbragur og það myndi bæta
íslenska tölvumenningu.
Höfundur er formaður íslenskrar
málnefndar.
íslensk tölvumenning
Kristján
Amason
Er vilji fyrir
jafnri stöðu kynj-
anna á Islandi?
HÉR FARA hug-
leiðingar sem liggja til
'grundvallar nýjum að-
ferðum í kvenfrelsis-
jf baráttunni sem verða
til umræðu á lands-
fundi Kvennalistans
um helgina.
Nú má ætla að
mannfólkinu sé það
hugleikið að sanngirni
og jafnrétti ríki hvar
sem því verður við
komið.
Getur verið að vilj-
. inn fyrir jafnrétti sé
fyrir hendi en það sé
einfaldlega ekki öllum
ljóst í hveiju mismun-
, unin liggur? Þeir sem hafa lagt sig
'niður við að skilja jafnréttisbaráttu
minnihlutahópa og frelsisbaráttu
kvenna hafa á endanum séð ljósið.
( Fyrir flesta er um stóra uppgötvun
að ræða sem veitir nýja sýn á lífið
og tilverana og fyrir þá verður ekki
aftur snúið. Fólk hefur líkt þessu
■ við það að fá ný gleraugu á nefíð.
Hlutverk og staða kynjanna er
skorðuð í hefðbundnum viðhorfum
manna, fastmótaðri samfélagsskip-
an og öllum þeim hugmynda- og
upplýsingagranni sem við byggjum
skilning okkar á. Það getur reynst
erfítt að losa sig undan gamalgrón-
um gildum og viðhorfum sem móta
alla hugsun okkar og umhverfi. Þau
■ gleraugu sitja oft svo fast þó svo
að réttsýnisgleraugun séu innan
seilingar.
Kvennabarátta er aldagamalt
fyrirbæri og má velta fyrir sér af
hveiju konur hafa þurft að beijast
Mikrá úrval rf.!
fallegum rúmfa+neiái
SkóUvðrðusMg 21 S(mi 551 4050 R*yklivit
hatrammri baráttu fyr-
ir ýmsum grundvallar
mannréttindum. Til-
hugsunin um að konur
hafí á sínum tíma þurft
að beijast fyrir kosn-
ingarétti þykir okkur
næsta fráleit í dag.
Konur þurftu lengi vel
að beijast fyrir því að
fá inni í þeim mennta-
stofnunum er hugur
þeirra stóð til og hug-
myndir um fæðingar-
orlof þóttu öfgakennd-
ar þegar þær komu
fyrst fram. Jú, dropinn
holar steininn en mikið
hefur reynt á langlund-
argeð kvenna í gegnum tíðina.
En hver er skýringin á þessum
hægagangi í baráttunni?
Konur eru ekki að beij-
*
ast við karla, segir As-
dís Olsen, heldur þann
klafa fastmótaðra og
gróinna viðhorfa, gilda
og kerfa, sem hvert
samfélag er bundið á.
Konur era ekki að beijast við
karla heldur þann klafa fastmót-
aðra og gróinna viðhorfa, gilda og
kerfa, sem hvert samfélag er bund-
ið á. Slík barátta er alltaf erfið því
íhaldssemi er mannfólkinu svo eig-
inleg. Ef við gefum okkur að vilji
sé fyrir jafnrétti á íslandi drögum
við þá ályktun að meiri sveigjan-
leiki í kerfínu og almennur skilning-
ur á þeirri mismunun sem svo mörg-
um er hulin sé það sem þurfi til
að raunverulegur árangur náist. Á
landsfundi Kvennalistans nú um
helgina verður blásið til nýrrar
sóknar á grundvelli þessa skilnings.
Unnið verður að mótun heildstæðr-
ar jafnréttisstefnu með breyttum
áherslum og markvissum aðferðum
í frelsisbaráttu kvenna - samfélag-
inu öllu til heilla!
Höfundur er í landsfundamefnd
Kvennalistans.
Ásdís
Olsen
ISLENSKT MAL
Umsjónarmaður Gísli Jónsson
927. þáttur
SUM vandamál eru óleysan-
leg. Svo er um eignarfall fleir-
tölu af kvenkynsorðum sem
enda á a, svokallaðra ön-stofna.
„Meginreglan“ er að vísu sú, að
þau endi á na í áðurnefndu eign-
arfalli. En undantekningarnar
frá þessari „reglu“ eru ærið
margar.
Ef stofninn endar á r-i, verður
na-ending t.d. óeðlileg, sjá orð
eins og þerra, börur, kerra,
sperra og vera, að ekki sé talað
um hóra, gæra og tjara. Óskar
Halldórsson og Bjarni Vilhjálms-
son ortu í gráglettni:
Víst mun þerma brúkið breiða
bama og kerma smiða fró,
er í sperma gota greiða
gránstóð vema úr höfuðskóg.
Vísa þessi mun til komin
vegna þess að höfundum hafa
þótt reglur um eignarfall fleir-
tölu kvenkynsorða í veikri beyg-
ingu settar fram nokkuð ein-
strengingslega í sumum mál-
fræðibókum.
í málfræði Finns Jónssonar
er gert ráð fyrir að eignarfall
fleirtölu endi á -na. Hann segir
aðeins: ,,„Vera“ er n-laust í ef.
flt.“ Sjá nú vísuna.
Halldór Briem segir: „í sum-
um kvenkyns orðum fellur burt
n, svo að eignarf. fleirt. verður
eins og nefnif. eint., t.d. gyðja,
liya, lína, kerra, skemma. Sum
slík orð verða varla höfð í eign-
arf. fleirt., t.d. alda, bára.“ Um
orðið kerra hér, sjá aftur vísuna.
Jón Ólafsson fjallar rækilega
um þetta:
„I orðum, sem enda á -ja, en
meginhluti þeirra á g eða k
(-gja, -kja) fellur j-ið burt í ef.
flt., t.d. bylgja, bylgna; kirkja,
kirkna. Endi meginhluti slíkra
orða (orða með -ja-endingu) á
öðrum málstaf en g eða k, þá
fellur n-ið burt í ef. flt., svo
sem: lilja, smiðja; ef. flt. lilja,
smiðja; hetja ef. flt. hetja. Ef
nefnifalls-ending í et. er -a og
meginhluti orðsins endar á mm,
n eða r, þá bætist ekkert n við
í ef. flt.: Skemma, sljarna,
hæna, vara, vera (sjá enn vís-
una) hóra - verða eins í ef. flt.
eins og í nf. et. Mörg hafa ekk-
ert ef. í flt. t.d. alda og völva.“
Jakob Jóhannesson Smári:
„Eins og saga beygjast t.d.
gata, fluga, dúfa, klukka,
míla, skeifa, súla, stelpa,
telpa, vika, þúfa, mæðgur (að-
eins til í flt.). Þar, sem stofninn
endar á -gj eða -kj, er j sleppt
á undan -na í ef. flt., t.d.
bylgja-bylgna, slægja-
slægna, ekkja-ekkna, fíkja-
fíkna, kirkja-kirkna, rekkja-
rekkna, tekja-tekna ... Eins
og lilja beygjast t.d. álfa,
auðna, bára, deila, fiðla, fjara,
gyðja, kanna, karfa, svala,
vagga, þvara, börur (sjá enn
vísuna) aðeins til í flt., vögur
(flt.), völtrur (flt.).“
Bjöm Guðfínnsson var reglu-
fastur. Hann segir:
„Veik kvenkynsorð sem enda
á -a í nf. et., enda á -na í ef.
flt., nema þau sem enda á -ja í
nf. et. og hafa hvorki g né k í
stofni.“
Gegn þessari einstrengings-
legu reglu hygg ég að vísunni
sé einkum beint.
Halldór Halldórsson er var-
færnari:
„Mörg orð beygjast sem
stúlka. Flest þeirra enda á -na
í eignarfalli fleirtölu. Þó enda
allmörg orð af þessu tæi á -a í
þessu falli, t.d. fiðla, fjara,
karfa, svala . . . Eins og smiðja
beygjast nokkur orð, t.d. lilja
og gyðja. Ef g eða k fer næst
á undan j í þessum orðum, end-
ar ef. flt. venjulega á -na, t.d.
bylgna (af bylgja), kirkna (af
kirkja), rekkna (af rekkja).“
Af öllu þessu sjáum við hversu
erfitt er að búa hér til einhlíta
reglu, ekki síst þar sem mörg
þessi orð eru sjaldhöfð í eignar-
falli fleirtölu.
Athygli mína vekur að Jakob
Smári skuli hafa orðið deila
n-laust í margnefndu falli.
Merkilegt er að höfundar
kennslubókanna virðast hafa
sniðgengið orð með tveimur
s-um og tveimur t-um. Ég nefni
orð eins og assa, byssa, klessa,
messa, motta, pressa, rotta,
sessa, skissa, skotta, skyssa,
trossa og vissa. Er þá ótalið
orðið hryssa, sem varð tilefni
þessarar umfjöllunar, sjá annars
215. þátt 29. okt. 1983.
Ingibjörg Gunnarsdóttir á
Akureyri kann því mjög illa,
þegar sagt er hryssna. Ég held
ég verði að vera henni sammála,
getum við t.d. sagt ?trossna,
?klessna, ?rottna og ?assna?!
Ástæðan til þess að menn vilja
skjóta n-i inn í eignarfall fleir-
tölu sem allra oftast er líklega
svokölluð yfirvöndun (ofvönd-
un, ofrétting), á erlendu máli
hypercorrectio.
En eins og sagði í upphafí.
Málið er óleysanlegt, og Þjóðrek-
ur þaðan kvað um árið:
Gepum sogæðar drykkþyrstra dælna
rennur dreggjabland skolvatns og ælna.
Yfir nælnanna brot,
inn í skælnanna skot
leggur glóðaþef svíðandi svælna.
★
„Tökuorðin úr grísku og lat-
ínu eru raunar mun hærra sett
í málinu en ensku- og dönsku-
sletturnar enda eru þau tiltölu-
lega fá og tungunni stafar engin
hætta af sambýli við þau. Þetta
sést best á því að engum dettur
í hug að kalla grísku hugtökin
úr metrakerfínu „slettur" hvað
þá ýmis latnesk hugtök tengd
kirkju og kristni s.s. orðin
messa, prestur og altari eða
orðið algebra sem er komið úr
arabísku og orðið almanak sem
komið er úr koptísku. Við berum
þvert á móti lotningarfulla virð-
ingu fyrir þessum orðum eins
og hveijum öðrum erlendum
hefðargestum.
En íslenska hreintungustefnan
hefur ekki einungis getið af sér
hugtök á borð við slettur og
nýyrði heldur einnig það sem
kallað hefur verið nýmerking.
Nýmerking verður til þegar
gamalt fomyrði er vakið af dvala
og fengið nýtt hlutverk í nútíma-
máli. Við getum því allt eins
kallað slík orð uppvakninga eða
afturgöngur. Orðið sími er
dæmi um einn magnaðasta upp-
vakning íslenskrar tungu en það
orð kemur fyrir í fornum drótt-
kvæðum í merkingunni þráður
eða band.“ (Halla Kjartansdóttir:
Daglegt mál í Ríkisútvarpinu.)
★
Hlymrekur handan kvað:
Þegar kálfurinn eignaðist kú
og Kristur bauð Múhameðstrú,
þegar kaktusar drukku
og korktappar sukku,
þá hlaut Koðrán í Svartgiljum frú.