Morgunblaðið - 23.06.1998, Blaðsíða 12

12 ÞRIÐJUDAGUR 23. JÚNÍ 1998
MORGUNBLAÐIÐ
FRÉTTIR
ATBURÐIR kalda stn'ðsins eru
enn áhrifavaldar í stjórnmálum
margra ríkja, ekki síst þeirra sem
áður tilheyrðu Sovétríkjunum og
áhrifasvæði þein’a í Austur-Evrópu,
segir Christian Ostermann, stjórn-
andi Kaldastríðssöguverkefnis
Woodrow Wilson-stofnunarinnar.
Ostermann er væntanlegur hingað
til lands í tengslum við ráðstefnuna
um Norðurlöndin og kalda stríðið,
sem haldin verður á Grand Hóteli í
Reykjavík 24. til 27. júní.
Ostermann hefur bæði þýskan og
bandarískan ríkisborgararétt, ólst
upp í Þýskalandi en hefur starfað í
Washington. Hann er þekktur fyrir
rannsóknh’ sínar á sögu Austur-
Þýskalands í kalda stríðinu og hefur
um árabil verið í tengslum við
Kaldastríðssöguverkefnið en tók við
stjórn þess fyrr á þessu ári.
„Meginmarkmið Woodrow Wil-
son-stofnunarinnar er að tengja
heim stjórnmála og ákvarðanatöku
við heim fræðimanna," segir Oster-
mann. „Kaldastríðssöguverkefnið
var sett á fót 1992 eftir hrun komm-
únismans og Sovétríkjanna. Síðan
þá hefur það haft forystu í rann-
sóknum á skjalasöfnum í ríkjum
Austur-Evrópu og fyrrverandi Sov-
étríkjunum. Starfsemin er einkum
þrenns konar; við gefum út tímarit
með þýðingum á skjölum úr þessum
söfnum, skipuleggjum ráðstefnur
þar sem saman koma fræðimenn úr
austi-i og vestri og loks styrkjum við
nokkra unga fræðimenn frá fyrr-
verandi kommúnistaríkjum."
Höfðu Kínveijar áhrif á innrás-
ina í Ungveijaland 1956?
Sem dæmi um hvað rannsóknir á
vegum Kaldastríðssöguverkefnisins
séu taldar mikilvægar nefnir hann
að forseti Ungverjalands var gest-
gjafí ráðstefnu sem haldin var á
vegum miðstöðvarinnar þar í landi.
„Við höfum mjög góðar heimildir
um fundi sovéska stjórnmálaráðsins
frá árinu 1956 og getum því séð ná-
kvæmleg þankagang og ákvarðanir
Khrústsjovs. Við sjáum að 30. októ-
ber hafði hann ákveðið að beita ekki
hernaðaríhlutun gegn uppreisninni í
Ungverjalandi. Degi síðar skipti
hann um skoðun og innrásin hófst.
Eitt af því merkilegasta sem komist
hefur verið að eftir rannsóknir í
skjalasöfnum er að kínversk sendi-
nefnd var stödd í Moskvu á þessum
tíma og tók þátt í fundum stjórn-
málaráðsins. Spurningin er hvort
nærvera hennar hafi haft afgerandi
áhrif á endanlega ákvörðun Khrúst-
sjovs.“
Samstöðuleiðtogar og komm-
únistar við sama borð
Ostermann segii- að rannsóknir á
atburðum áranna 1980-1981 í Pól-
landi geti haft bein áhrif á stjórn-
málabaráttuna, því arftakar þeirra
stjórnmálaafla sem tókust á þá,
verkalýðshreyfingarinnar Samstöðu
og kommúnistflokksins, séu enn
þær öflugustu í landinu.
„A ráðstefnu sem við héldum í
Póllandi í nóvember síðastliðnum
fengum við saman á
fund fyrrverandi stjórn-
málaleiðtoga og fræði-
menn og lögðum íyrir
þá skjöl úr rússneskum,
austui’-þýskum, pólsk-
um og bandarískum
skjalasöfnum sem ný-
lega hefur fengist að-
gangur að. Þá sátu við
sama borð meðal ann-
ars Jaruzelski hershöfð-
ingi, sem gegndi stöðu
forsætisráðherra 1981
og lét lýsa yfír herlög-
um, Kúlíkov, þáverandi
yfírhershöfðingi Var-
sjárbandalagsins,
Brzezinski, öryggis-
málaráðgjafa Carters Bandaríkja-
forseta, Pipes, helsti sérfræðingur
Reaganstjórnarinnar í málefnum
Sovétríkjanna, og ýmsir af forystu-
mönnum Samstöðu, meðal annars
Mazowiecki, sem varð forsætisráð-
herra eftir fall kommúnista. Sam-
tals voru við borðið fimm fyrrver-
andi forsætisráðherrar Póllands.
Þeir voru í fyrsta sinn að hittast all-
ir saman til að ræða atburði áranna
1980-81. Margir voru efíns um að
slíkur fundur gæti heppnast, en að
honum loknum voru allir þátttak-
endur ánægðir með árangurinn.“
Stefnum að auknum skilningi
milli fyrrverandi andstæðinga
Ostermann leggur áherslu á að
Kaldastríðssöguverkefnið fylgi ekki
neinni stjómmálastefnu. „Við stefn-
um að auknum skiln-
ingi milli fyrrverandi
andstæðinga úr kalda
stríðinu og segja má að
þróun í átt til lýðræðis
sé eitt af markmiðum
okkar, í þeim skilningi
að við viljum opna
skjalasöfn og skýra
forsendur stjómmálaá-
kvarðana. í þessum til-
gangi vinnum við náið
með Skjalasafni
þj óðaröryggismála
[National Security
Archive], sem er óháð
rannsóknarstofnun
með aðsetur við Geor-
ge Washingtonháskóla
sem einbeitir sér að því að fá að-
gang að skjölum um bandaríska ut-
anríkisstefnu með hjálp upplýsinga-
laga.“
Ostermann segist telja að aukin
þekking á atburðum kalda stríðsins
muni auðvelda þegnum gömlu
kommúnistaríkjanna í Austur-Evr-
ópu og Sovétríkjanna að aðlagast
nýjum aðstæðum.
Kaldastríðssöguverkefni Wood-
row Wilson-stofnunarinnar ein-
skorðast ekki við Austur-Evrópu og
Sovétríkin. Mikill áhugi beinist nú að
Asíu. „Skjalasöfn í Austur-Evrópu
og Rússlandi eru tiltölulega opin en
staða mála í Asíu er mun erfiðari.
Mikill hluti af starfsorku okkar nú
fer því í það að opna skjalasöfn í
Víetnam, Kína og öðmm Asíulönd-
um.“
Sem dæmi um þessa áherslu
nefnir Ostermann stóra ráðstefnu
sem haldin var í Hong Kong í byrj-
un árs 1996. „Þetta var í raun í
fyrsta sinn sem ný kynslóð kín-
verskra fræðimanna gat skipst á
skoðunum við fremstu fræðimenn
Evrópu og Bandaríkjanna á sviði
kalda stríðsins í Asíu.“
Upphaf Kóreu-
stríðsins skýrt
Þær rannsóknir síðustu ára á
sögu kalda stríðsins í Asíu sem
einna mesta athygli hafa vakið
varða Kóreustríðið. „í opinberri
heimsókn Jeltsíns Rússlandsforseta
til Kóreu tók hann með sér sem vin-
áttuvott skjöl sem vörðuðu þessa
sögu úr skjalasafni forsetaembætt-
isins í Moskvu, sem enn er að mestu
leyti lokað fræðimönnum. Nú höf-
um við því einstakar heimildir um
bréfaskifti Stalíns, Maós og Kim-Il
Sungs fyrir upphaf Kóreustríðsins.
Það sem fram kemur þar gengur að
mörgu leyti á skjön við þá mynd
sem margir kínverskir leiðtogar
gera sér af upphafi Kóreustríðsins
og þar í landi er málið stjórnmála-
lega viðkvæmt. Skjölin sýna mjög
skýrt að það voru Norður-Kóreu-
menn sem réðust gegn Suður-
Kóreumönnum."
Ostermann telur að Island muni
hljóta aukið vægi í rannsóknum á
næstunni, sérstaklega vegna þess
að hafið er stórt rannsóknarverk-
efni sem beinir sjónum að lokum
kalda stríðsins, þar sem Reykjavík-
urfundur Reagans og Gorbatsjovs
gegndi lykilhlutverld. „Vegna fund-
arins hefur Reykjavík ákveðið tákn-
rænt gildi í þessum rannsóknum.
Onnur ástæða er lega landsins
miðja vegu milli höfuðborga gömlu
risaveldanna, Bandaríkjanna og
Sovétríkjanna. Það er mikilvægt að
fundir okkar séu á stöðum þar sem
er eins konar jafnvægi, en séu ekki
allir haldnir í Moskvu eða Was-
hington."
Ráðstefnan um Norðurlöndin og kalda stríðið
Yiljum tengja heim fræði-
manna og stjórnmálamanna
Christian
Ostermann
Ráðstefna um sögu norðurslóða
Staða Islands
óljós eftir lok
kalda stríðsins
Framfarir í tækni og vísindum urðu gífurlegar á
tímum kalda stríðsins og áhrifa þeirra gætti víða.
Björn Ingi Hrafnsson ræddi við dr. Skúla Sig-
urðsson vísindasagnfræðing, sem hélt erindi um
----y ■■ "■ 1 --------------
þátt Islands í þessari tæknibyltingu á ráðstefnu
um sögu norðurslóða á dögunum.
STAÐA þjóða á norðurhveli jarðar
gjörbreyttist í seinni heimsstyrjöld-
inni og á fyrstu árunum eftir hana.
Hernaðarumsvif stórveldanna í
kalda stríðinu höfðu þar mikil áhrif,
því bættar samgöngur og nútíma-
tækni gerðu svæðið byggilegra en
áður og gætti áhrifa þessa ekki síst
á íslandi. Þetta kom fram í máli dr.
Skúla Sigurðssonar vísindasagn-
fræðings, sem dvelur við Max
Planck-vísindasögustofnunina í
Berlín, en hann hélt erindi á ráð-
stefnunni sl. föstudag.
Að sögn Skúla hefur hann lengi
velt fyrir sér þeim gríðarlegu um-
skiptum sem urðu í tækni og vísind-
um í kjölfar seinni heimsstyrjaldar-
innar. „Ég hef á undanfórnum árum
unnið að sögu rafvæðingar á ís-
landi,“ segir hann. „Þar velti ég því
fyrir mér hvernig tækniþróun verð-
ur hér á norðurhveli jarðar og
hvaða áhrif hún hefur.“
Að sögn Skúla var seinni heims-
styrjöldin mikill örlagavaldur í sögu
íslensku þjóðarinnar. „í kjölfar
hennar urðu svo mikil umskipti, að
það er heillandi viðfangsefni út frá
sagnfræðilegu sjónarhorni að velta
því fyrir sér hvernig á að segja sögu
norðurslóða, þar með talið Islands.
A skömmum tíma varð Island, sem
taldist vera á hjara veraldar,
skyndilega að miðdepli átakasvæða
í heiminum. Skipalestir fóru fyrir
sunnan og norðan land í stríðinu og
við tók umferð kjarnorkukafbáta í
kalda stríðinu."
Skúli segir að Bandaríkjamenn
hafi gerbreytt afstöðu sinni til vís-
indarannsókna í kjölfar seinni
heimsstyrjaldarinnar. „Það varð í
raun algjör kollsteypa á skömmum
tíma. Gífurlegur áhugi vaknaði á
hvers kyns tækni, ekki síst á sviði
hermála, og þetta hafði gífurleg
áhrif á allar rannsóknir. Fjármagn
til þeirra margfaldaðist og vísinda-
menn urðu eftirsóttari en áður.“
Hið nýja hlutverk íslands hefði
þó líklega fengið skjótan endi, að
mati Skúla, ef ekki hefði komið til
kalda stríðið og vígbúnaðarkapp-
hlaup stórveldanna. „Island varð
aldrei aftur á hjara veraldar, enda
varði hin stöðuga stríðsógn í um
hálfa öld. Hins vegar má velta fyrir
SOVÉSKIR kjarnorkukafbátar þurftu að sigla annaðhvort vestan eða austan við landið á leið suður á bóginn
á Atlantshafi.
sér stöðu íslands í dag, nú þegar
kalda stríðinu er loldð. Var hér að-
eins um óvenjulegt ástand að ræða,
eða hefur heimsmyndin tekið varan-
legum stakkaskiptum?“
Þríþættur kjarnorkuvígbúnaður
Tækniframfarir í vígbúnaði komu
fram í ýmsum myndum. Kjamorku-
vígbúnaður varð þríþættur; eld-
flaugar, flugvélar og kafbátar komu
þar við sögu og hér á íslandi
kannski einna mest kafbátarnir,
enda erfiðast fyrir óvininn að
granda þeim. Mikilvægi íslands
fólst ekki síst í því, að sovéskir
kjamorkukafbátar þurftu að sigla
annaðhvort vestan eða austan við
landið á leið sinni suður á bóginn á
Atlantshafi. Þess vegna var hér
komið fyrir gríðarlöngum hlustun-
arstreng, GIUK-hliðinu, neðansjáv-
ar beggja vegna landsins. Með hjálp
strengsins var auðveldara að fylgj-
ast með ferðum kafbátanna og
þannig varð Island lykilsvæði, auk
þess sem ratsjárstöðvar voru reist-
ar víða um land.
Kjamorkan varð hálfgert tísku-
fyrirbæri á áranum kringum 1960.
Skúli segir að menn hafi ætlað
kjarnorkunni að leysa margvíslegan
vanda. „Sem barn las ég greinar í
National Geographic um þetta og
heillaðist mjög. Þar var greint frá
ferðum kjarnorkukafbáta undir
norðurskautið. Þarna komu fram
framtíðarsýnir, sem síðan virðast
hafa snúist upp í andhverfu sína,
samanber alls kyns geislavirkan úr-
gang sem kjarnorkan hefur haft í
fór með sér. Þær hafa mótað mjög
rannsóknir og framfarir á sviði vís-
inda og tækni í heiminum. Kannski
hefði þessi uppbygging aldrei átt
sér stað ef vígbúnaðarkapphlaupið
hefði ekki komið til sögunnar. Sem
eftirstríðsárabarn hefur mig lengi
fyst að skilja þessi miklu umskipti,
sem þarna urðu í heiminum á
undraskömmum tíma.“