Morgunblaðið - 17.11.1998, Blaðsíða 46

46 ÞRIÐJUDAGUR 17. NÓVEMBER 1998
AÐSENDAR GREINAR
MORGUNBLAÐIÐ
U mræðuh vetj andi
bókmenntir
„HEIMIR Pálsson
ritar sögu íslenskra
bókmennta á 20. öld,“
og „Mikilvægt að nálg-
ast samtímann í bók-
menntakennslu“ eru
yfirskriftirnar (í Morg-
unblaðinu 15. okt.
-'‘1998) á kynningarvið-
tali, afrakstri af sam-
tali ónafngreinds
blaðamanns við höfund
bókarinnar Sögur, ljóð
og líf, sem út er komin
á þessu ári. í þeirri
bók er „gerð grein fyr-
ir stefnum og straum-
um í íslenskum bók-
menntum, allt frá nýrómantík til
póstmódernisma, fjallað um fjölda
einstakra höfunda og sjónum þeint
að þjóðfélagsþróun á öldinni og
hvemig hún speglast í bókmennt-
um“, segir þar. Síðar er eftir höf-
undinum haft beinni tilvitnun að
. ^hann hafi með bókinni verið að
reyna að verða við
mikilli þörf: „Það hefur
fyrst og fremst vantað
efni varðandi 20. öld-
ina. I framhaldsskól-
unum eru menn nefni-
lega enn þeirrar skoð-
unar að það sé afskap-
lega mikilvægt að geta
nálgast samtímann í
bókmenntakennslu."
Bókarheitið sjálft seg-
ir: skáldskapur-og-líf,
og sú samtenging er
síðan látin sjást aftur
sem speglun þjóðfé-
lagsþróunar-í-bók-
menntum, og enn þeg-
ar talað er um þöi-fina að nálgast
samtímann-í-bókmenntakennslu.
Eftir þessa þrennu hlýtur lesanda
að vera ljós fyrirætlun höfundar,
að bjóða, með eins konar yfirliti yf-
ir bókmenntir aldarinnar með sér-
stöku tilliti til mannlífs hennar og
félagsþróunar, tækifæri til að
Davíð
Erlingsson
Brandtex fatnaöur
V_J*^---------1
Stretchbuxur kr. 2.900
Konubuxur frá kr. 1.690
Dragtir, kjólar,
blússur og pils.
Ódýr náttfatnaður.
Nýbýlavegi 12, sími 5544433
Málmenntir og þar
með bókmenntir, segir
Davíð Erlingsson,
hljóta að vera í sjálfum
sér mannvísindi.
skilja hvort um sig betur hvort af
öðru, bókmenntirnar og lífið, og
gott ef ekki líka til að njóta hvors
tveggja betur - og mundi sú þjóð
þá væntanlega verða betur dafn-
andi en áður í gróandi menningar
sinnar. Enda þótt þetta sé bók um
bókmenntir en ekki um menntir og
menningu - þ.e. lífið - yfirleitt, er
það sannarlega yfirlýstur vilji að
skilja þetta í og með samtengingu
viðbragða við og umræðu um bók-
menntirnar.
Fyrir lesanda eins og undirrit-
aðan, sem trúir því að málmenntir
og þar með bókmenntir hljóti að
vera í sjálfum sér mannvísindi, þ.e.
sama sem hugvísindi og félagsvís-
indi, hlýtur þetta að hljóma vel og
boða gott. Ef til vill munar nú
mennta-lífi og mannlífi á rétta leið
með slíku verki. Til bóta? Eða
hvað?
Blaðaviðtalið er, þar sem við var
skilizt, á leiðinni til nánari hugleið-
ingar bókarhöfundar um ætlunar-
verkið, og blaðamaðurinn hefur
eftir honum með óbeinni tilvitnun
þetta: „Heimir segir löngunina til
að fræða blunda í öllum kennur-
um. Það hafi hann haft að leiðar-
ljósi við skrifin. Samt sem áður
langi hann, með Sögum, ljóðum og
lífi, meira til að vekja spurningar
heldur en veita svör.“ Hér verður
manni allt í einu svolítið bilt við
lesturinn, víst af því að sjá ekki í
svip andstæður sem gæfu ástæðu
til tengingarinnar „Samt sem áð-
ur“. Sú ástæða gefur sig ekki til
fyrr en manni hugkvæmist að
sagnorðið fræða hafi hér andstæða
merkingu við það að „vekja spurn-
ingar“ og merki að „veita svör“ og
gæti átt við þá kennslu að koma
vitneskju fyrir í hugarheimi nem-
enda (ítroðsla). Það þykir mér
heldur vond merking. Það er ætíð,
eins og Heimir ræðir um, miklu
mikilvægara að vekja spurningar
en veita svör. Hvort þessi falska
setning andstæðu milli fræða og
vekja spurningar er hér galli (mér
þykir sagnorðið fræða of gott til að
hafa það um einbera ítroðslu, og
víst er það að kalla fram spurning-
ar óaðskiljanlegur hluti þess að
fræða) á hugsun blaðamannsins
eða þess sem hann talaði við má
liggja milli hluta. I framhaldi af
þessum orðum koma óbreytt orð
Heimis, þau að: „Tilgangur bókar-
innar er að vekja athygli á mis-
munandi leiðum til að nálgast
þetta efni“, en framhald þeirra
sýnir berlega að með orðunum
„þetta efni“ er enn verið að tala
um samband skáldskapar og lífs.
Eftir alla þessa áherzlu á af-
stæðis-samtengslið (Sögur, ljóð) +
(líf) og í annan stað á það sem
grunnreglu eða leiðarljós um val
höfunda og texta í bókina að þeir
séu fallnir til að vekja til umræðu
eða jafnvel andófs er ekki óeðlilegt
að lesandi kvikni til nokkurra við-
bragða og gefi sig að rýninni um-
hugsun um þann málstað sem
þarna er settur fram.
Viðbrögðin geta hafizt á því að
segja, að að rýnanda sem gengst
við þeirri fullvissu sinni þegar að
upphafi máls, að bókmenntir og
listir geti aldrei átt sér annað við-
fangsefni, né heldur neinn annan
vettvang að vera til á, en lífið,
mannlífið, að honum hvarflar að
það sé eins og bókarheitið geri ráð
fyrir öðru, nefnilega því að vera
megi að það séu til sögur og ljóð
sem hafi ekki lífið að viðfangsefni,
heldur taki sér þá viðfangsefni úr
einhverju öðru, hvað sem það
mætti vera? Þetta hughvarfl út af
bókarheitinu styrkist síðan við allt
talið um höfunda og verk sem
komi lífinu við með hæfni sinni til
að vekja til umræðu eða jafnvel
andspyrnu. Því að þá hljóti að vera
til aðrir höfundar og önnur verk
sem komi lífinu ekki við og gætu
því þá varla heldur verið um lífið?
Mér þætti sennilegt að bókarhöf-
undur og viðtalsveitir mótmælti
þessum skilningi og segði það alls
ekki hafa vakað fyrir sér að
menntir og listir gætu átt sér ann-
að viðfangsefni og samastað en líf-
ið. Hann hefði hins vegar aðeins
viljað halda því á loft til athygli
sem líklegast væri til að vekja til
viðbragða og umræðu, líkt og
margsagt er orðið.
Torvelt sýnist að komast burt
frá því, að ef sú fullvissa rýnand-
ans sem hann játaðist undir áðan
um viðfangsefni og samastað
mennta og lista er rétt, og telst
vera sjálfsagður hlutur, þá verður
bókarheitið Sögur, Ijóð og líf und-
arlegt og hálfgildings rugl. Því
leitar nú samúðarskilningurinn
sem ætíð er að verki í okkur ann-
arra leiða til að það megi fá sæmi-
lega staðizt. Mér detta ekki nema
tvær leiðir í hug til þess að fá
nauðsynlega spennuafstöðu milli
merkingarliðanna tveggja án þess
að lenda í mótsögnum. Fyi-st er sú,
að með heitinu sé bókin að lofa að
gerast rannsókn eða framsetning
um líf og hlutverk ritbornu mál-
menntanna á vettvangi hins víðara
lífs mannfélagsins. En hin leiðin
verður ekki önnur en sú að skilja
svo, að sumar sögur og sum Ijóð
Dagskráin þín er komin út
12.-25. nóvember
Fíkniefni og
ábyrgð á eigin lífi
SKYNSAMIR menn
hljóta að vera sammála
um að einstaklingurinn
eigi að hafa frelsi til at-
hafna, svo lengi sem
hann skaðar ekki aðra.
Með því að viðurkenna
það frelsi viðurkennum
við að ríkið getur ekki
bannað honum að fara
sjálfum sér að voða.
Það er einfaldlega ekki
framkvæmanlegt. Hv-
ar á að draga mörkin?
Við óhóflega salt-
neyslu? Hættulega
fjallgöngu? Hverjum
datt í hug að banna
Everest-förunum að
yfirgefa fjölskyldur sínar og halda
á þennan tind, sem heimt hefur
svo mörg mannslíf? A sama hátt er
óréttlætanlegt að banna einstak-
lingnum að neyta fíkniefna, þótt
hann sé með því augljóslega að
Jersey-, krep-
og flónels-
rúmfatasett
Póstsendum
SkóIavörduHlíg 21a, Hrykjavík, sími 551 4050.
skaða sjálfan sig. Það
er nefnilega aðeins
stigs- en ekki eðlis-
munur á hættunni sem
maður bakar sér með
fjallgöngu og fíkni-
efnaneyslu. Annað er
hættulegra en hitt.
Við þessum rökum
segja sumir að fíkni-
efnaneysla skaði bein-
línis aðra. Hvað með
böm fíkilsins, sem fara
á mis við svo margt og
eru jafnvel beitt líkam-
legu oíbeldi?
Vanræksla á börnum
er annað mál en frelsi
til athaíha sem skaða
ekki aðra. Þjóðfélagið leggur þær
skyldur á herðar foreldra, að við-
lagðri refsingu, að þeh- sjái íyrir
bömum sínum og beiti þau ekki of-
beldi. Vanrækslu á bömum ber
ekki að líða. Foreldrar geta gert
svo ótalmargt sem leiðir til þess að
þeir sinna ekki bömum sínum sem
skyldi. Verið á Netinu allan daginn.
Unnið of mikið. Stundað snóker.
Eytt öllum peningunum sínum í
lottóið. Keypt vonlaust fyririæki.
Neytt fíkniefna. Enn og aftur er að-
eins um stigsmun að ræða, ekki eðl-
ismun.
En hvað með lækniskostnaðinn
sem samfélagið ber af fíklunum?
Ríkið segir við okkur: Eg mun sjá
þér fyrir ókeypis læknisþjónustu.
Getur það þá stjórnað lífi okkar?
Getur ríkið bannað okkur að borða
þrjú egg á dag? Getur það bannað
okkur að reykja? Að neyta fíkni-
efna? Þarna er stigsmunur, ekki
Ivar Páll
Jónsson
Fíkill þarf að fremja
glæpi til að fjármagna
fíkniefnaneyslu sína,
segir ívar Páll Jóns-
son, og staðhæfir að
glæpum myndi fækka
ef efnin yrðu lögleyfð.
eðlismunur. Samningurinn um
ókeypis læknisþjónustu er einhliða
samningur. Loforð sem gefur lof-
orðsgjafanum ekki vald yfir lífi mót-
takanda loforðsins.
Að þessum augljósu réttlætisrök-
um slepptum fylgh- lögleiðingu
fíkniefna sá kaupauld að glæpum
fækkar. Fíkniefnasalar þurfa, eins
og staðan er núna, að fremja glæpi
til að halda uppi starfsemi sinni.
Fíklar þurfa að fremja glæpi til að
eiga íyrir efnunum, sem eru fokdýr.
Hvað myndi gerast í fíkniefna-
heiminum ef allt í einu yrði byrjað
að selja fíkniefni í apótekum á lágu
verði (þó þannig að þömum og ung-
lingum yrði að sjálfsögðu bannað að
kaupa þau)?
I fýrsta lagi myndu gæði efnanna
stóraukast. Framleiðslan myndi
njóta aðhalds hins frjálsa markað-
ar, nákvæmlega eins og aðrar vör-
ur. Hvaða virta lyfjafyrirtæki dytti
í hug að drýgja efnin með stór-
hættulegum efnum, eins og tíðkast
á hinum svarta markaði? Það
myndi varða við lög. Neytendur
myndu njóta verndar réttarkerfis-
ins. Talið er að meirihluti allra