Morgunblaðið - 24.11.1998, Qupperneq 37

MORGUNBLAÐIÐ
ÞRIÐJUDAGUR 24. NÓVEMBER 1998 37
Pinochet-málið
ýtir við mönnum
Mikil pólitísk, lögfræðileg og heimspekileg
umræða hefur verið í Frakklandi um hand-
töku Augusto Pinochets í kjölfar framsals-
beiðni frá Spáni. Páll Þórhallsson hefur
fylgst með þessum vangaveltum en á morg-
un er að vænta ákvörðunar lávarðadeildar-
innar bresku um framsalskröfuna frá Spáni.
Meðal annars telja sumir nauðsynlegt að
endurskoða ákvæði frönsku stjórnarskrár-
innar um friðhelgi ráðamanna, en svipuð
ákvæði eru í íslensku stjórnarskránni.
lind
Morgunblaðið/Golli
ídsins og auðlinda þess,“
um. Við gerum þó ekki kraftaverk.
Þannig er það í eðli jökulvatna að
beislun þeirra kallar á umtalsverða
vatnsmiðlun og því miðlunarlón.
Þannig er ekki hugsanlegt að
minnka Norðlingaöldulón nema
vegna þess að aukin miðlun er ann-
ars staðar, t.d. miðlunin í hinu nýja
Hágöngulóni," segir Þorkell.
Gufuafl Torfajökuls-
svæðisins nýtt?
Orkulindir landsins byggjast á
vatnsföllum og jarðhita. Að sögn
Þorkels er tæknilega mögulegt að
nýta um 40 terawatt-
stundir af vatnsorku á ári,
en 20-25 terawattstundir
af jarðhita. Til saman-
burðar nam raforkufram-
leiðslan árið 1997 5,6 ter-
awattstundum þannig að þá var
ekki búið að beisla tíunda hluta
þess mögulega. Þorkell leggur þó
áherslu á að seint verði allt tækni-
lega nýtanlegt afl virkjað. Þar komi
m.a. til aukin áhersla á umhverfis-
málin.
Jarðhitavirkjanir eru að sumu
leyti umhverfisvænni en vatnsafls-
virkjanir, að sögn Þorkels og segir
hann mikinn vilja vera til þess á
Orkustofnun að efla rannsóknir á
jarðhita. Landnotkun jarðhitavirkj-
ana sé minni en vatnsaflsvirkjana
og afmá megi ummerki um jarð-
hitavirkjanir þegar hætt er að nýta
þær. Á móti kemur nokkur losun
gróðurhúsalofttegunda og að jafn-
aði séu þær óhagkvæmari en hag-
kvæmustu vatnsaflsvirkjanir. Hann
segir að meðal annars sé verið að
rannsaka möguleika á að nýta jarð-
hitann á Torfajökulssvæðinu, en
mikilvægt sé að kortleggja hvar
vinnsla gæti farið fram í ljósi mikils
verndargildis þessa svæðis. Meg-
ináherslan er þó lögð á háhitasvæði
sem næst byggð. Þorkell segir að
kostnaður við jarðhitarannsóknir
verði Orkustofnun fljótt ofviða,
enda hafi stofnunin ekki staðið að
tilraunaborunum í áratugi. Kostn-
aður við eina tilraunaborholu nemi
t.d. um 100 milljónum króna. Hann
segir að unnt sé að nýta jarðhita í
meira mæli en gert sé, en virkjun
hans sé þó nokkrum vandkvæðum
háð,
„Það hentar best að reisa jarð-
hitavirkjanir í hæfilega stórum ein-
ingum, svo sem eins og 20-30
megawöttum. Slíkar einingar geta
vel hentað hinum almenna raforku-
markaði en síður stóriðju. Eigi að
síður er gróska í jarðvarmavirkjun-
um um þessar mundir. Afi þeirra
mun væntanlega aukast úr 50 MW í
nær 120 MW á þremur misserum
með orkuverinu á Nesjavöllum og
stækkunum við Kröflu og á Svarts-
engi,“ segir Þorkell.
Virkjanir utan
hálendisins
Samkvæmt áætlunum Orkustofn-
unar er tæknilega unnt að nýta 30
terawattstundir af hagkvæmri
vatnsorku á ári á miðhálendi ís-
lands. Utan hálendisins er tækni-
lega mögulegt og hagkvæmt að nýta
10 terawattstundir vatnsorku á ári
og aðeins 8% hafa þegar verið virkj-
uð. Þorkell segir að vissulega megi
kanna nánar þann kost að virkja ut-
an miðhálendisins.
„Þegar virkjað er ofan af hálend-
inu, eins og fyrir norðan Vatnajökul,
er oftast verið að nýta mikið fall
vatnanna niður í byggð. Þessu er
ekki að heilsa þegar komið er í
byggð. Virkjanir á láglendinu nýta
ekki mikið fall, enda þótt vatn fljót-
anna vaxi auðvitað því meira sem
nær dregur ósum. Slíkar vh’kjanir
eru þó að jafnaði fremur smáar. Og
auðvitað er virkjun jökulfljóta á lág-
lendi næsta jafn háð vatnsmiðlun
milli vetrar og sumars og hálendis-
virkjun. Sjaldnast er rúm fyrir slíka
miðlun í byggð. Láglendisvirkjanir
eru því engin töfralausn á umhverf-
isvanda virkjana. En þegar svo vill
til að miðlanir eru þegar komnar,
svo sem í Þjórsá, getur virkjun á
láglendi bæði verið hagkvæm og
umhverfisvæn. Til dæmis eru til
áætlanir um myndarlega virkjun
við Urriðafoss í Þjórsá, sem er
skammt neðan við hringveginn,"
segir Þorkell og bætir við: „Það
verður fagurt mannvirki og eflaust
vinsæll áningarstaður ferðamanna
á næstu öld.“
Sátt um
nýtingu landsins
„Viðhorfsbreyting er í deiglunni í
orkumálum," segir Þorkell. „Skipu-
lag orkumála er hvarvetna umhverf-
is okkur í umbyltingu, frá miðstýrð-
um ríkisreknum fyrirtækjum til
markaðsbúskapar og einkareksturs.
Flestir eru sammála um að við eig-
um og munum stíga skref í þessa átt
á allra næstu árum og ís-
lensk orkufyrirtæki eru
þegar að búa sig undir
samkeppni á orkumark-
aði. Hlutverk stjórnvalda í
orkumálum verður að
hafa eftiriit með þessum rekstri, en
ekki að stýra honum. Á hinn bóginn
verður hlutverk ríkisvaldsins að
hafa umsjón með auðlindunum, láta
rannsaka þær og koma á skipulagi
til að útdeila þeim til nýtingar. En
fyrst af öllu verður að nást þjóðar-
sátt um eðlilega nýtingu landsins og
auðlinda þess, hvort sem það er til
orkuvinnslu, ferðamennsku eða ann-
arra nota um leið og tekið er tillit til
verndarsjónarmiða,“ segir Þorkell
að lokum.
MIKLA umræðu um þetta
efni í frönskum blöðum má
sjálfsagt meðal annars
rekja til þess að Frakkar
telja sig yfirleitt vera í forystu í þróun
þjóðaréttarins ekki hvað síst er snert-
ir vernd mannréttinda og viðbrögð við
mannréttindabrotum. Þá hefur verið
hafin dómsrannsókn fyrir rétti þar í
landi á hendur Pinochet þannig að
möguleikinn á að hann yrði dæmdur
fyrir frönskum dómstóli er ekki ein-
vörðungu fræðilegur. Sömuleiðis eru
tvö mál fyi'ir rétti á hendur Rúanda-
mönnum sem sakaðir eru um að hafa
tekið þátt í þjóðarmorði árið 1994.
Hundrað og þrjátíu franskir lög-
fræðingar hafa sent bresku lávarða-
deildinni áskorun um að missa ekki af
framrás sögunnar heldur verða við
framsalsbeiðninni frá Spáni. Aðrir
vara við hugsanlegum slæmum afleið-
ingum þess að draga Pinochet fyrir
dóm í Evrópu. í sjálfu sér er ekki
deilt um það að þessi fyrrverandi leið-
togi herforingjastjórnarinnar í Chile
verðskuldi að vera dreginn fyrir dóm.
Spurningin er fyrst og fremst hver
eigi að dæma hann. Hver er bær til
þess að lögum, hver hefur meðölin til
þess og hver hefur svo að segja sið-
ferðilegt umboð til þess?
Skal dæmdur í Evrópu
Prófessor Olivier Duhamel, sem er
jafnframt þingmaður á þingi Evrópu-
sambandsins, segir það vera siðferði-
lega skyldu Evrópuríkja, sem eiga í
hlut, gagnvart fórnarlömbum her-
stjórnarinnar í Chile og gagnvart al-
þjóðasamfélaginu að draga Pinochet
til ábyrgðar. Það sé ennfremur póli-
tísk nauðsyn í samræmi við hugsjón-
ina um raunhæfa vernd mannrétt-
inda. Þar með væri og gerður greiði
lýðræðissinnum í Chile sem geti ekki
dregið hann fyrir dóm þar í landi af
pólitískum ástæðum. Þá væri einnig
um að ræða ótvíræð skilaboð til ann-
arra ríkisleiðtoga að í Evrópu væri
enginn griðastaður fyrir glæpamenn.
Gengur hann meira að segja svo langt
að segja að komi Evrópuríki lögum
íyrir Pinochet muni það færa evr-
ópskri alþýðu manna heim sanninn
um að yfirlýsingarnar um Evrópu
laga og réttlætis séu ekki orðin tóm.
Loks telur Duhamel að lögfræðilega,
vegna þróunar þjóðaréttarins, sé
möguleiki á slíkum dómi. Ganga verði
úr skugga um hvort sak-
irnar sem á Pinochet séu
bornar geti fallið undir
glæpi gegn mannkyninu
eða hvort um venjulag af-
brot sé að ræða sem fyrn-
ist á vissu árabili.
Brigitte Stern, prófess-
or í þjóðarétti við Sor-
bonne-háskóla, telur einmitt að erfitt
gæti reynst að fella verk Pinochet
undir hefðbundnar skilgi-einingar á
glæpum gegn mannkyni, einkum svo-
kallað hópmorð (þjóðarmoi'ð) sem hér
gæti átt við. Hún segir að fórnarlömb-
in hafi ekki verið einn þjóðernishópur
sem markmiðið hafi verið að útrýma
heldur hópur stjórnarandstæðinga af
ýmsu þjóðerni. Áuk þess séu álitamál
er snerta lögsögu ríkisdómstóla varð-
andi glæpi gegn mannkyninu. Sumir
fræðimenn telji þá venjuréttarreglu
gilda að allir dómstólar hvar sem er
séu bærir til að dæma í slíkum málum
en aðrir vísi til ákvæða alþjóðasátt-
mála um að það séu eingöngu dóm-
stólar í því ríki þar sem brot var
framið eða þá sérstakir alþjóðadóm-
stólar.
Fyrning
Ef ekki væri hægt að saksækja
Pinochet íyrir annað en pyntingar og
mannshvörf þá gildir tíu ára almenn-
ur fyrningarfrestur í Frakklandi. Á
Islandi hins vegar eru sum afbrot
ófyrnanleg eins og manndráp þannig
að fi'á því sjónarhorni er auðveldara
að dæma menn fyrir alvarleg afbrot
sem jaðra við glæpi gegn mannkyninu
á Islandi en sums staðar annars stað-
ar. Til dæmis má nefna að í Svíþjóð
teljast öll brot fyrnanleg.
Á hinn bóginn vantar í íslensk
hegningarlög efnisákvæði um slíka
meiriháttar glæpi eins og hópmorð
eða pyntingar, sbr. einmitt nýlegar
athugasemdir pyntingarnefndar Sa-
meinuðu þjóðanna um þetta gat í ís-
lenskri löggjöf. Að sögn Jónatans
Þórmundssonar lagaprófessors hefur
ekki alltaf verið gætt samræmis þeg-
ar við Islendingar höfum fullgilt al-
þjóðasáttmála á þessu sviði. íslensk-
um dómstólum hefur verið fengin
allsherjarlögsaga sem kallað er, þ.e.
lögsaga til að dæma menn án þess að
glæpir sem þeir væru sakaðir um
tengdust íslenskum hagsmunum með
nokkrum hætti, á ýmsum sviðum,
þ.á m. varðandi pyntingar, en efnisá-
kvæðin skortir.
Hins vegar myndu reglur um frið-
helgi þjóðarleiðtoga ekki koma til
skoðunar í Frakklandi vai'ðandi menn
eins og Pinochet því þar njóta fyrr-
verandi þjóðarleiðtogar ekki friðhelgi
eins og i Bretlandi. Erum við íslend-
ingar þar á báti með Frökkum.
Beðið eftir
alþjóðadómstól
Prófessor Mireille Delmas-Marty,
sem er einhver helsti fræðimaður
Frakka á sviði refsiréttar, heldur því
fram í viðtali við dagblaðið Libération
að samkvæmt skilgi'einingu varði
glæpir gegn mannkyninu mannkynið
allt en ekki einungis borgara eins rík-
is. Það sé því ekki hægt að dæma fyr-
ir slíka glæpi nema í nafni
alls mannkyns. Sömu af-
stöðu hafði heimspekingur-
inn Hannah Ai-endt tekið
þegar hún fjallaði um rétt-
arhöldin yfir Eichmann í
ísrael. Delmas-Marty hvet-
ur því til þess að Alþjóða-
sakamáladómstólnum verði
sem fyrst ýtt úr vör eins og samþykkt
var í Róm síðastliðið sumar. Því mið-
ur verður einhver bið á því að svo
verði og í öllu falli mun hann ekki hafa
lögsögu aftur í tímann. Nú hafa rúm-
lega þrjátíu ríki fullgilt sáttmálann en
sextíu fullgildingar þarf til þess að
hann öðlist gildi. Þess má geta að ís-
lendingar voru meðal íyrstu þjóða
sem undirrituðu sáttmálann, gerðu
það 26. ágúst síðastliðinn, og stefnt er
að því að hann verði lagður fyrir Al-
þingi til samþykkis með þingsályktun
síðar í vetur.
Stjórnarskrárbreytingar
Fram hefur komið í umræðunni í
Frakklandi að breyta verði frönsku
stjórnarskránni til þess að fullgilding
Rómarsamningsins frá 17. júlí sl. sé
möguleg. Stafar það af ákvæðum
hennar um friðhelgi forseta landsins
og að hann ásamt ráðherrum verði
einungis dæmdir af sérdómstólum.
Stjórnarskráin franska heimilar sem
sagt ekki að þarlendir ráðamenn séu
dæmdir af alþjóðadómstóli. Verði
sáttmálinn um alþjóðasakamáladóm-
stólinn fullgiltur, en hann mælir fyrir
um lögsögu dómstólsins í ákveðnum
tegundum mála, yi'ði því að óbreyttu
um árekstur á milli hans og stjórnar-
skrárinnar að ræða.
Það er reyndar athugunarefni hvort
svipuð sjónarmið kynnu að eiga við á
Islandi vegna ákvæða 11. gr. stjórnar-
skrárinnar um að forseti lýðveldisins
sé ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum.
Ymsar stjórnarathafnir gætu auðvitað
frá fræðilegu sjónarmiði, þótt því fari
auðvitað fjarri á Islandi nú um stund-
ir, flokkast undir meiriháttar glæpi,
sem ekki væri eðlilegt að menn gætu
sloppið með í skjóli slíkra friðhelgisá-
kvæða. Jafnvel mætti einnig setja
spurningai-merki við 14. gr. stjórnar-
skrárinnar um að Landsdómur dæmi
um þau mál sem höfðuð eru gegn ráð-
herrum, ákvæði sem útilokar væntan-
lega aðra dómstóla, þai' á meðal al-
þjóðadómstóla. Spyi'ja má hvort þessi
ákvæði séu alveg í takt við þá hug-
myndafræði, sem býr að baki þróun
þjóðaréttarins, að ríkin leitist við að
loka glufum innanlands og á alþjóða-
vettvangi fyrir þá sem fremja meiri-
háttar glæpi.
Svigrúm fyrir hvert ríki
Dagblaðið Le Monde hefur það eft-
ir ónafngreindum viðmælanda úr röð-
um þeirra sem hafa unnið að alþjóða-
sáttmálum Sameinuðu þjóðanna á
þessu sviði að það verði að varast of-
trú á möguleikum dómstóla til að
gera upp fortíðina. Vissulega sé nú
hreyfing gegn friðhelgi þeirra sem
hafa gerst sekir um alvarlega glæpi.
En það verði að vera svigrúm fyrir
hvert og eitt ríki að ráða sjálft fram
úr vandamálum fortíðarinnar svo
fremi grundvallarréttindi séu ekki
virt að vettugi. Mikilvægur sé réttur-
inn til vitneskju samanber starf sann-
leiksnefndarinnar í Suður-Afríku, og
að íhlutun dómstóla tengist þjóðar-
sáttum og almennri aðstoð við að
koma réttarríki á laggirnar. „Vanda-
málið í Chile er að sakirnar hafa ekki
verið gerðar upp. Staðreyndirnar
liggja á borðinu en enginn hefur verið
dreginn til ábyrgðar. Það eru tvenns
konar hættur varðandi Pinochet: Að
hann verði ekki dæmdur eða að
mönnum finnist norðrið vera að
dæma suðrið.“
Á sama hátt varar Dany Cohen
lögmaður við því að hvaða dómstóll
sem er telji sig þess umkominn að
dæma hvern sem er, það verði hálf-
gert villta vestur, eða Sturlungaöld
mjmdum við líklega segja hér á landi.
Praktískar ástæður
Enn aðrir sjá tormerki á því að
spænskur eða franskur dómstóll geti
af praktískum ástæðum komið lögum
yfir Pinochet því slíkur dómstóll
hefði ekki sömu þvingunarheimildir
og fjármagn og alþjóðlegu stríðs-
glæpadómstólarnir fyrir Júgóslavíu
og Rúanda eða Alþjóðasakamála-
dómstóll framtíðarinnar. Það þyrfti
að safna saman sönnunargögnum, yf-
irheyra vitni og fá yfirvöld í Chile til
samstarfs. Ennfremur þyrfti, vegna
þess að um dómstól erlends ríkis
væri að ræða, að gæta sérstaklega að
því að virða rétt sakborningsins.
Afleiðingar af sýknudómi eða frávís-
un gætu orðið hörmulegar miðað við
þær væntingar sem bundnar eru við
málatilbúnað þeirra sem vilja dæma
Pinochet.
Ábyrgðarleysi
að safna
skuldum
I íslensk hegn-
ingarlög vantar
efnisákvæði
um slíka meiri-
háttar glæpi