Morgunblaðið - 24.11.1998, Qupperneq 44

"*4 PRIÐJUDAGUR 24. NÓVEMBER 1998
AÐSENDAR GREINAR
MORGUNBLAÐIÐ
Stóriðja og
þjóðarhagur
STÆRÐ er afstætt
hugtak. Þetta er mikil-
vægt að hafa í huga
þegar fjallað er um
áhrif virkjana og stór-
iðju, hvort sem það
eru áhrif á náttúruna
eða efnahagslífið. Ný-
lega sat ég ráðstefnu
þar sem fjallað var um
jætta eftii og því gerð
skil í mörgum góðum
erindum. Tvö erindi
vöktu sérstaka athygli
mína, þeirra Finns
Ingólfssonar iðnaðar-
ráðherra og Páls
Harðarsonar hagfræð-
ings, og það eru þau sem eru til-
efni þessara skrifa.
Tvær ólíkar myndir
Finnur iðnaðarráðherra upp-
lýsti að sú uppbygging á orkufrek-
um iðnaði sem hófst árið 1995 og
nú sér fyrir endann á, kæmi til
með að auka landsframleiðslu var-
anlega um 2%. Þá sagði hann að ef
~ álbræðsla Norðuráls yrði stækkuð
og Norsk-Hydro byggði á Reyðar-
firði myndu 4,5% bætast við þessa
tölu. Svo var að skilja að á tímabil-
inu 1995 til 2006 gæti varanleg bú-
bót vegna stóriðju numið tæplega
7% af vergri landsframleiðslu.
Þetta er há tala þegar horft er til
þess að hagvöxtur var að jafnaði
2,5% á ári á tímabilinu 1992 til
1997 og talsvert minni í fimm ár
þar á undan.
En Páll hagfræðingur dró upp
axlra mynd af þessari þróun. Hann
upplýsti að á grundvelli athugana
sem hann hefði unnið fyrir Lands-
virkjun þá hefði m.a. komið fram
að stóriðjuverin hefðu frá upphafi
aukið árlega þjóðarframleiðslu
varanlega um 0,5%.
Hvernig má mæla
ávinning
A þessu stigi er rétt að benda á
að mismunur er á landsframleiðslu
og þjóðarframleiðslu eru þær tekj-
ur. Mismunurinn er
arður, sem útlendir
eigendur framleiðslu-
tækjanna draga úr
rekstrinum, en hann er
ekki talinn til þjóðar-
framleiðslu. Þegar er-
lent íjánnagn er stór
hluti framleiðslunnar,
eins og í stóriðju, getur
munur á lands- og
þjóðarframleiðslu verið
allnokkur. Þess vegna
segja tölur sem vísa til
breytinga á þjóðar-
framleiðslu meira um
áhrif fjárfestinga í
stóriðju á efnisleg lífs-
kjör hér á landi en tölur sem vísa
til landsframleiðslu.
Hagfræðingurinn reiknaði var-
anleg efnahagsárhrif stóriðju sem
tekjur af raforkusölu, opinber
gjöld að frádregnum framlögum
ríkissjóðs, launaávinning og annan
ávinning sem fyrirtæki hafa af
Skynsamlegt væri að
taka saman yfirlit um
þær aðferðir sem nota
má til að meta þjóð-
hagslega hagkvæmni
stóriðjuvera, segir
Tryggvi Felixson,
meta gildi þeirra og
bera saman niðurstöð-
urnar.
þjónustu við stóriðju. Hann reiknaði
með fullum fómarkostnaði vegna
vinnuafls. þ.e. að vinnuaflið hefði
verið nýtt til annars en stóriðju ef
hennar hefði ekki notið við, að unda-
skildum þeim ámm þegar verulegt
atvinnuleysi var hér á landi.
Eins og iðnaðarráðherra dró hag-
fræðingurinn upp mynd af væntan-
legum þjóðhagslegum áhrifum frek-
Tryggvi
Felixson
ENSKI
yQr
p, Tilvaldar jólagjafir
BOLTINN! stóru börnÍTK
Veggfóður
Gluggatjöld
Lampar
Sængurföt
Veggborðar
Handklæði
Púðar
LJ

CÉ)
GM gntMukförí
RmjraiMur
Grensásvegi 18 s: 581 2444
j Sparta Laugarvegi Reykjavík - 0Z0NE Akranesi - Dropinn Keflavík - Hálmey Grindavík - Sportiíí Kjarnanum Selfossi -
| Litaríki Selfossi - Klakkur Vík í Mýrdal - KASK Höfn - KASK Djúpavogi - Kaupf. Söðfirínga Stöðvarfirði og Breiðdalsvík -
Kaupf. Héraðsbúa Reynifirði - Byggt og Flutt Eskifirði og Norðfirði - Trésmiðja Fljótsdalshr. Egilsstöðum -
Kaupf. Vopnfiröinga Vopnafirði * SPORT ÚTIVIST Húsavík - Kaupf. Þingeyinga Húsavík - Litaland Akureyri -
Kea Lónsbakka Akureyri - Hegri Sauðárkrók - Kaupf. Húnv. Blönduósi - Kaupf. V-Húnv. Hvammstanga -
IÁsubúð Búðardal - Byggir Patreksfirði - Vestursport Isafirði - Skipavík Sykkishólmi - Hamrar Grundarfirði -
Litabúðin Ólafsvík - Borgarsport Borgarnesi - Reynisstaður Vestamannaeyjum
Veggklukkur ><*
Ruslafötur
Df* °P® ALUR HBÍgarI
ari uppbyggingar stóriðju. Útreik-
ingar hans miðuðust við að íram-
leiðsla Norðuráls færi úr 60 í 90
þúsund tonn á ári, að Járnblendi-
verksmiðjan bætti við nýjum
bræðsluofni og að 120 þúsund tonna
álver tæki til starfa við Reyðarfjörð.
Niðurstöður gáfu til kynna að fjár-
festa þyrfti lyrir um 100 milljarða
króna til að koma þessari fram-
leiðslu á og að varanleg viðbót við
þjóðarframleiðslu yrði um 0,7%
miðað við árið 2006.
Vöxtur, en hve mikill
verður hann?
Á árinu 1997 var þjóðarfram-
leiðsla hér á landi 512 milljarðar
króna. Ef árlegur hagvöxtur hér á
landi verður áþekkur á næstu ár-
um og hann hefur verið síðustu 5
ár, eða um 2,5% á ári, má búast við
að árleg þjóðarframleiðsla verði
um 25% hærri árið 2006, eða um
640 milljarðar króna. Þetta svarar
til að þjóðarframleiðsla á hvern
íbúa vaxi úr tæplega 1,9 milljónum
króna árið 1997 í liðlega 2,1 millj-
ónir 2006 (miðað við að árleg fjölg-
un íbúa verði tæplega 1%). Ef þau
stóriðjuáformum sem hagfræðing-
urinn tilgreindi ganga eftir má
skv. þessu ætla að árleg þjóðar-
framleiðsla yrði tæplega 26%
hærri árið 2006 en 1997 í stað 25%.
Varanleg viðbót við þjóðarfram-
leiðslu yrði þá um 4,5 milljarðar
króna vegna nýrrar stóriðju og ár-
leg þjóðarframleiðsla á íbúa því
um 13.500 krónum hærri en ella.
Af iðnaðarráðherra mátti skilja
að árleg framleiðsla hér á landi
myndi vaxa um a.m.k. 4,5% ef stór-
iðjuáform gengu eftir. Þetta hefði í
för með sér varanlega árlega bú-
bót er næmi tæplega 30 milljörð-
um króna á ári, eða tæplega 100
þúsund krónum á hvern íbúa á ári.
Skynsamlegt að
skoða betur
Það virðist bera nokkuð á milli
niðurstöðu hagfræðingsins og iðn-
aðarráðherrans. Svo virðist sem
munurinn felist aðallega í þeim að-
ferðum sem beitt er. Einnig eru for-
sendur ekki nákvæmlega þær sömu
eins og fram hefur komið. Sá sem
veltir þessu íyiir sér hlýtur samt að
spyrja hvort fyrirhuguð stóriðja
kunni að bæta efnisleg lífskjör hér á
landi um upphæð sem nemur um
13.500 krónum á íbúa á ári, eða
hvort raunverulegur ávinnmgur
gæti orðið um 100 þúsund krónur á
hvem íbúa, eins og virðist mega
lesa úr tölum iðnaðarráðherra.
Niðurstaðan er þessi. Til þess að
stuðla að málefnalegri umræðu um
virkjana- og stóriðjumál er skyn-
samlegt að taka saman greinagott
yfirlit um þær aðferðir sem nota má
til að meta þjóðhagslega hag-
kvæmni stóriðjuvera, meta gildi
þeirra og bera saman niðurstöður
mismunandi matsaðferða. I þessu
sambandi er einnig nauðsynlegt að
leggja fjárhagslegt mat á breyting-
ar á náttúrgæðum vegna virkjana
og stóriðju, bæði jákvæðar og nei-
kvæðar, og hafa það tíl hliðsjónar
við arðsemismatið.
Höfundur er hagfræðingur.
mbl.is
__ALLTAf= G!TTH\SA£} A/ÝTT
Þess vegna danska
BÓTHILDUR flutti
ásamt fjölskyldu sinni
til Danmerkur í leit að
betri lífsafkomu. Þegar
þangað var komið gekk
afskaplega vel í byrjun
að tala ensku við inn-
fædda. Svo leið á dvöl-
ina og lífið komst í fast-
ari skorður. Þá sáu þau
að það var ekkert snið-
ugt að tala ensku til
lengdar. Danfr entust
ekkert í því. Það var allt
í lagi í byrjun á meðan
þau höguðu sér eins og
túristar í landinu en ef
þau vildu komast betur
inn í lífið og þjóðarsál
Dana þá urðu þau að tala dönsku.
Þau ákváðu því að dusta rykið af
skóladönskunni að heiman og viti
menn. Þetta var ekki svo galið hjá
þeim. Nú fór lífið að rúlla í Dana-
veldi. Bóthildur þakkaði sínum
sæla fyrir að hafa lært dönsku í
uppvextinum heima á gamla
Fróni.
Það var þetta með
dönskuna, Grétar
I Morgunblaðinu miðvikudag-
inn 7. október las ég grein eftir
Grétar H. Óskarsson. Þar lætur
hann í ljós mjög ákveðnar skoð-
anir á dönskukennslu á Islandi.
Hann telur óþarft að kenna þetta
tungumál í skólum og vill hætta
því á stundinni. Enda veit hann
að íslenskum börnum þykir hund-
leiðinlegt að læra dönsku. Hann
segir það vonlaust verkefni að
Danskan hefur tilgang í
íslenskum skólum, seg-
ir Marta Eiriksdóttir,
og enn meiri en marg-
an grunar.
kenna íslenskum börnum dönsku.
Grétar hefur greinilega ekki mik-
ið álit á námsgetu íslenskra ung-
menna eða áhuga þeirra.
Það er gott þegar einhver stíg-
ur fram á ritvöllinn eins og Grét-
ar og ýtir við manni og fær mann
til þess að hugsa um tilgang
dönskukennslunnar hér heima.
Eg er alls ekki sammála Grétari.
Þess vegna langar mig til að
svara greininni hans. Mér finnst
rétt að viðra fleiri skoðanir á mál-
inu.
Danskan hefur tilgang í ís-
lenskum skólum og enn meiri en
marga grunar. Að því komst ég
þegar ég bjó í Danmörku frá
1995-1997. Ég átti léttara með öll
samskipti mín við heimamenn
þegar ég gat tjáð mig á þeirra
tungumáli. Ég umgekkst mikið
Dani og dönskukunnáttan færði
mig nær þeim en ella. Ef ég hefði
talað ensku þá hefði alltaf einhver
veggur verið á milli mín og
dansks samfélags.
Norræn tengsl
Dönskukennsla er ekki tíma-
skekkja Grétar. Alls ekki. Og
ekki tímasóun. Það er svo margt
sem styður áframhaldandi
dönskukennslu á Islandi.
Við þurfum að kunna eitthvert
Norðurlandamál til þess að vera
gjaldgeng í samskiptum okkar við
þessi lönd. Danska er best til
þess fallin. Þegar Islendingur tal-
ar dönsku verður það sjaldan
hrein og bein danska heldur ein-
hver skandinavíska sem skilst af
þessum þjóðum.
Við erum í norrænu samstarfi á
öllum sviðum og þegar komið er
saman til funda eru alls konar
norræn tungumál töluð. Við verð-
um að læra eitthvað annað en
ensku ef við viljum njóta okkar í
þessu samstarfi. Ekki tala þeir
okkar tungumál. Og
ekki tala þeir ensku í
norrænu samstarfi.
Þeim finnst það
móðgun. Þetta vita
þeir sem tekið hafa
þátt í einhvers konar
norrænu samstarfi.
Þar er enskan notuð í
algjörrþ neyð. Fyrir
okkur íslendinga er
danskt tungumál lyk-
illinn að norrænu
samstarfi.
Islendingar leita
mikið til Norðurland-
anna í framhaldsnám
og atvinnuleit, þá er
Danmörk mjög vin-
sæl heim að sækja. Auðvitað
kemur sér þá vel að kunna eitt-
hvað í dönsku, hvort sem þú vilt
eiga möguleika á að fá vinnu eða
fara í skóla.
Bætt dönskukennsla
Það má vissulega bæta fram-
burðarkennsluna í dönsku. Styðja
dönskukennara enn betur til
náms í styttri eða lengri tíma í
Danmörku. Svo mætti fjölga
heimsóknum danskra skiptikenn-
ara hingað. Þar sem þeir hafa
heiðrað skóla með nærveru sinni
hafa nemendur t.d. getað æft sig
betur í framburði. Kennararnir
hafa líka notið góðs af heimsókn
þeirra.
Sjónvarpið má einnig vera dug-
legra að sýna danska barnaþætti
allan ársins hring, án texta og
þular. Það er alls ekki gott þegar
sjónvarpið setur íslenskan þul á
myndefnið þannig að dönsk tunga
heyrist alls ekki. Sjónvarpið þarf
að styðja betur við dönskukennsl-
una í landinu alveg eins og ensk-
una.
Meirihluta nemenda finnst
danska skemmtilegt fag. Þau eru
mjög spennt fyrir Danmörku og
hlakka til að fara þangað ein-
hvern tímann og æfa sig í málinu.
Það getur verið erfitt fyrir þau að
skilja Danina í byrjun og tjá sig,
en það kemur fljótt ef þau verða
þar lengur en eina viku. En hvað
ef þau hefðu aldrei lært málið? Þá
væru þau líklega í enn verri
stöðu.
Er danska á útleið?
Að lokum, fyrst ég er nú að
skrifa um dönskukennslu í land-
inu, þá finnst mér vanta opna um-
ræðu um framtíð dönskukennsl-
unnar hér á landi. Hvers vegna á
að kenna ensku á undan dönsku í
grunnskólanum árið 2000? Ég hef
aldrei lesið nein haldbær rök um
gildi þess að skófla dönskunni
aftur fyrir enskuna. Verður
ávinningurinn meiri en tapið? Ég
er alls ekki hrifín af þessari
ákvörðun íslenskra menntayfir-
valda.
Ég kenni byrjendum dönsku og
þegar ég athuga kunnáttu þeirra
í ensku áður en ég kenni þeim
dönsku sé ég að þau kunna heil-
mikið í ensku. Sjónvarpið á auð-
vitað stóran þátt í því. Þess vegna
sé ég ekki tilganginn með því að
byrja að kenna ensku á undan
dönsku. Á kannski að gera út af
við dönskukennslu á íslandi?
Frekar þyrfti að byrja að kenna
dönsku tíu ára nemendum og
ensku tólf ára. Það mætti bæta
enn einu tungumáli við þegar
nemendur væru fjórtán ára. Börn
eru sérlega móttækileg á þessum
árum fyrir tungumálakennslu og
það getum við nýtt okkur á skyn-
samlegan hátt.
Því fleiri tungumál sem maður
kann því opnari verður veröldin í
kringum mann. Höldum áfram að
kenna dönsku, ekki vegna hefðar
heldur af nauðsyn. Það marg-
borgar sig.
Höfundur er dönskukenimri við
Myllubakkaskóla í Reykjanesbæ.
Marta
Eiríksdóttir