Morgunblaðið - 26.11.1998, Qupperneq 34

34 FIMMTUDAGUR 26. NÓVEMBER 1998
LISTIR
MORGUNBLAÐIÐ
Tónlist norðursins í
Fflharmóníunni í Berlín
SINFÓNÍUHLJÓMSVEITIN das
Deutsche Symphonie-Orchester
Berlin er Islendingum góðkunn
síðan á Listahátíð í Reykjavík
1996. Á þessu leikári fagnar hún 52
ára starfsafmæli sínu. Síðan 1989
hefur Vladimir Ashkenazy stjómað
Deutsche Symphonie-Orchester
Berlin. Nægilegt er að líta á
fjörutíu ára glæsilegan feril Ash-
kenazys sem píanóleikara og
hljómsveitarstjóra til að vita að
undir hans stjóm spilar hljómsveit-
in eftir sem áður tónlist á
heimsmælikvarða.
Síðustu fimm leikái- hefur sam-
vinnan einkennst af verkum eins
og Wunderhorn-vei-kum Mahlers,
hljómafnframt mótar orðstír hans í
tónlistarlífi Berlínarborgar. Þar
ber helst að nefna verk Tom
Takemitsu, Peter Ruzicka, Alemd-
ar Karamanow og verk lítt þekkt-
ari tónskálda eins og Bernd Alois
Zimmermann eða Karl Amadeus
Hartmann. Stór hluti uppfærslna
síðustu ára hefur verið hljóðritaður
og er fáanlegur á geisladiskum frá
Decea.
Hljómsveitarstjórinn
Vladimir Ashkenazy
Vladimir Ashkenazy er fæddur
árið 1937 í rússnesku borginni
Gorkíj. Hann hóf listferill sinn sem
píanóleikari og vann fyrstu verð-
laun í píanósamkeppni í Bmssel
árið 1956 sem og í Tschaikovsky-
keppninni í Moskvu. Tæplega
tvítugur að aldri gat Ashkenazy
státað af ólíkum tónleikaröðum og
1958 fór hann í sína fyrstu tón-
leikaferð til Bandaríkjanna. Tveim-
ur áratugum seinna hóf hann
starfsferil sinn sem hljómsveitar-
stjóri. Meðal annars hefur hann
verið stjómandi London Philharm-
onic Orehestra og aðalstjómandi
Royal-Philharmonic Orchestra frá
1987-1994. Eins og áður sagði er
hann í dag aðalstjómandi
Deutsche Symphonie-Orchester
Berlin en vinnur jafnframt reglu-
lega með Cleveland Orchestra og
San Francisco Symphony
Orchestra.
Valin meistaraverk norrænna tónskálda
eru á efnisskrá tónleikaraðarinnar Tónlist
norðursins í Fílharmóníunni í Berlín.
Hljómsveitin Deutsche Symphonie-
Orchester undir stjórn Vladimirs
Ashkenazys hefur hlotið mikið lof
fyrir túlkun sína. Rósa Erlingsdóttir,
leit inn á tónleikana.
Tónlist norðursins
I mars síðastliðnum
hóf hljómsveitin undir
stjórn Ashkenazys
tónleikaröðina Tónlist
norðursins (Musik des
Nordens). Á nýju
starfsári var hún tekin
upp að nýju og lýkur
hinn 23. nóvember
næstkomandi. Þunga-
miðja tónleikanna em
sinfóníur Finnans
Jeans Sibelius
(1865-1957) ásamt
uppfærslum á völdum
verkum skandinav-
ískra tónskálda sem og
höfunda frá Eystra-
saltslöndunum. Ash-
kenazy leitast við að
kynna áheyrendum
áhrif Sibelius á tónlist-
arsögu Norðm-land-
anna og Mið-Evrópu
með því að leggja
höfuðáherslu á sinfóní-
ur hans. Önnur útvalin
verk eiga að varpa
Ijósi á seinni tónskáld
til að kynna áhrif Si-
belius á tónlistarsögu
Norðurlandanna en
einnig það umhverfi
sem hið fræga
tónskáld hlaut inn:
blástur sinn frá. í
blaðaviðtali var haft eftir Vladimir
Ashkenazy að hann sjái sérstöðu
norrænna tónskálda
einna helst í nánum
tengslum verka þeirra
við náttúrana.
Þýðingarmestu verk
Sibelius einkennast
samtímis af sinfón-
íunni í heild sinni og
sinfónískum skáldskap
höfundarins. Á þann
hátt skapaði Sibelius
sér sérstöðu með-
al samtímatónskálda
sinna. Skáldskapur
hans byggist á finnsku
þjóðarkvæðunum
Kalevala, sem veitir
verkum Sibelius
menningar- og sögu-
lega nálægð heima-
landsins. Hann fylgdi
klassísk-rómantískri
stefnu samtíma síns en
fór einnig ótróðnar
slóðir og telst til
nútímatónskálda þess-
arar aldar. Edvard
Grieg, sem var álíka
þýðingarmikill fyrir
tónlistarsögu Noregs
og Sibelius í Finnlandi,
var annað þekkt nafn á
efnisskrá tónleikarað-
arinnar. Verk Griegs
eru þó fremur mótuð
af straumum og stefn-
um tónlistarlífs Mið-
Evrópu í byrjun aldar-
innar og það sama má segja um
Svían Wilhelm Stenhammer, sem
Þorkell
Sigurbjörnsson
Vladimir
Ashkenazy
einnig var stórt nafn á einum tón-
leikum.
Uppfærslur
á nútímaverkum
Þegar nær dregur lokum tón-
leikaraðarinnar era verk tónskálda
samtímans í hávegum höfð. Þar
ber einna helst að nefna Þorkel
Sigurbjörnsson og undrabarnið
Olli Mustonen frá Finnlandi. Tón-
leikaröðinni lauk 23. nóvember, en
þá vora á efnisskránni verk ungra
tónskálda, undir stjórn hins 19 ára
Finna Mikko Francks.
Á stórtónleikum síðustu helgi
októbermánaðar vora tvö verk eft-
ir Þorkel Sigurbjörnsson flutt í
Fílharmóníunni í Bei'lín. Hápunkt-
ur tónleikanna var uppfærsla á
fyrstu sínfóníu Sibelius en einnig
vai' flutt verkið Excelsior, sín-
fónískt forspil eftir Wilhelm Sten-
hammer. Efniviður þeirra tón-
verka er flutt voru á tónleikunum
er fyrst og fremst náttúran. Náin
tengsl tónskáldanna við landslag
heimalandsins skapa þeim sér-
stöðu meðal norrænnar tónlistar
eins og segir I kynningarhefti
hljómsveitarinnar.
Tónverkið Mistur eftir Þorkel
Sigurbjörnsson frá 1972 valdi Vla-
dimir Ashkenazy til flutnings á
tónleikunum. Hann bað Þorkel um
hliðstæðu (Pendant) við hið stutta
verk og höfundurinn samdi í kjölf-
ar þess Noktúmu (Næturljóð) sem
ber nafnið Jökulljóð - nótt við
jökulinn. Þorkell tileinkaði Ash-
kenazy verkið, sem var frumflutt
við mikinn fögnuð á tónleikunum.
Mistur og Jökulljóðið era ekki eft-
irhermur náttúrunnar, heldur
samin sem úi'vinnsla höfundar á
minningum hans um áhrif
náttúrannar á hann sjálfan. Á næt-
urnar ríkir kyrrð við jökulinn,
aðeins brestirnir í ísmassanum
rjúfa þögnina. Ismassinn þenst út
eða dregst saman og hljóðin fram-
kalla tónverk náttúrunnar. Verk-
um Þorkels var ákaflega vel tekið
og í menningarblöðum Berlínar-
borgar fékk hann lofsamlega
dóma.
FERÐASAGA
GUÐRÍÐAR
VERÖLD víð heitir önnur skáld-
saga Jónasar Kristjánssonar en
fyrsta skáldsaga hans, Eldvígsl-
an, kom út 1982. Jónas sem hef-
ur starfað sem forstöðumaður
Stofnunar Árna
Magnússonar
hefur að auki
sent frá sér
fjölda bóka af
fræðilegum
toga.
Veröld víð
fjallar um ferð-
ir Guðríðar
Jónas Þorbjarnardótt-
Kristjánsson ur sem fæddist
á íslandi fyrir rúmlega þúsund
árum og tók þátt í landnámi Is-
lendinga á Grænlandi og
Nýfundnalandi. Fáar konur sam-
tíma henni munu hafa ferðast
jafn víða og hún, um kunnar og
ókunnar slóðir. Þetta er þúsund
ára gömul ferðasaga konu og
segir þar af lifnaðarháttum, ást-
um, ævintýrum og örlögum
hennar og samferðamanna
hennar.
„Ég skrifaði fyrstu kafla sög-
unnar fyrir átta árum,“ segir
Jónas Kristjánsson þegar hann
segir frá vinnu sinni að bókinni.
„Fyrstu árin skrifaði ég hana í
hjáverkum en fyrir nokkrum ár-
um hætti ég sem opinber starfs-
maður og á síðustu tveimur ár-
um vann ég samfellt að sögunni.
Ég safnaði að mér heilu bóka-
hillunum af heimildum, ljósrit-
um og bókum um indjána í
Ameríku, um eskimóa í Græn-
landi og Ameríku og um pfla-
grímsferðir til Rómar því á efri
árum sinum fór Guðríður Þor-
bjarnardóttir í pflagrímsferð
þangað og því þurfti ég að vita
hvað bæri fyrir fólk á slíkri ferð.
Guðríður kemur fyrir í tveim-
ur íslendingasögum, Grænlend-
ingasögu og Eiríks sögu rauða,
og sú síðamefnda er lengri og
ítarlegri og Guðríður er
aðalsöguhetja hennar frá upp-
hafí til enda. Þessar gömlu sög-
ur em mjög stuttorðar og gagn-
orðar og verk mitt í því fólgið
að reyna að seija hold á beinin
og lýsa nánar lifi fólksins sem
sögurnar segja frá. Mig langaði
til að skrifa sögu sem gæti verið
í senn skemmtileg og fróðleg.
Ég reyndi að fara á flesta
staði sem ætla^má að Guðríður
liafí komið á. Ég ferðaðist víðs
vegar um Grænland og
Nýfundnaland og á nokkra staði
sem ég giska að hún hafi komið
á á leiðinni suður til Rómaborg-
ar. Ég reyndi að hafa þetta eins
satt og rétt og ég gat en ég
mátti líka vara mig á að ofhlaða
ekki söguna af fróðleik.
Þegar maður hefur viðað að
sér miklu efni þá langar mann
til að koma efninu áfram til ann-
arra en dóttir mín sem hefur
lesið mikið af bókum hjálpaði
mér við að skera niður svo að
fróðleikurinn, skemmtunin og
skáldskapurinn sætu saman til
borðs og skipuðu jafn stór hlut-
verk.
Svo var ég ekki vanur skáld-
skapariðkun þó ég hefði áður
skrifað eina sögu, en hana
skrifaði ég í fyrstu persónu. Ég
treysti mér ekki til þess að setja
mig í spor Guðríðar og skrifa
sögu hennar í fyrstu persónu,
fyrst og fremst af því hún er
kona. Því þurfti ég að læra og
æfa mig í að skrifa sögu með
þessum hætti og ég æfðist mik-
ið þó gamall sé. Þegar leið á
skriftirnar gekk mér alltaf bet-
ur og betur. Svo lengi lærir sem
lifir.“
Hún hleypti af stað um leið
og hún var sest í söðulinn á
Gráfeldi, hesti Halldísar
fóstru sinnar. Þeysti upp göturnar,
áfram - áfram, lyfti taumum og
smellti keyrinu þó klárinn þyrfti
síst hvatningar við, bæði fjörmikill
og fleygivakur. Ormur átti fullt í
fangi að fylgja henni eftir, en það
gat líka verið gott að láta ryk-
mökkinn undan hófunum á Grá-
feldi fjúka af götunni. Bilið á milli
þeirra stækkaði jafnt og þétt.
Smám saman hætti Guðríður að
sveifla keyrinu, og það var sem ólg-
an í blóði hennar færðist í æðar
fjörgammsins eða kyrrðist að
nokkru við þann unað að þeysa á
þessum góða hesti.
Þorbjörn bóndi var úti einn síns
liðs, bjástrandi við að laga túng-
ai'ðinn. Hafði hann stungið væna
hnausa sem hann felldi hvern af
öðram í skörð á garðinum. Guðríð-
ur hleypti hestinum næstum ofan á
fóður sinn, stillti naumlega á síð-
ustu stundu. Þorbjörn réttist upp
og hörfaði ósjálfrátt undan,
bandaði höndum og horfði upp til
hennar með fáti; svitataumar
rannu niður enni hans og vanga.
Hún stekkur af baki og gengur
þétt að honum, kreppir hönd um
svipuskaftið og hvessir augu.
- Er það satt að þú hafir neitað
Einari á Þorgeirsfelli um hönd
mína?
Úr Veröld víð.
Vínar-
klassík
TÖIVLIST
Geislaplötur
MOZART OG SCHUBERT
W.A. Mozart: Píanókonsertar nr. 11,
K413 og nr. 12, K414; Schubert:
Sinfónia nr. 5, D 485. Einleikari:
Ólafur Elíasson (píanó). Hljómsveit:
London Chamber Group. Hljóm-
sveitarstjóri: Harry Curtis. Utgáfa:
Skref Classics CD 015. Lengd: 71'56.
Verð: kr. 1.500.
MARKMIÐ Skref-útgáfunnar er
að styðja við bakið á ungum tónlist-
armönnum og er hún nú að gefa út
sinn fimmtánda geisladisk. Hér
leikur hljómsveit sem skipuð er
efnilegum, nýútskrifuðum tónlistar-
mönnum úr enskum tónlistar-
háskólum. Hljómsveitarstjórinn
ungi, Harry Curtis, hefur unnið til
verðlauna og hefur m.a.s. stjórnað
Sinfóníuhljómsveit Lundúna. Olafur
Elíasson var nemandi Rögnvaldar
Sigurjónssonar og útskrifaðist sem
einleikari frá Konunglegu ensku
tónlistarakademíunni árið 1994.
Diskurinn er að mestu leyti hinn
ánægjulegasti áheymar, spila-
mennskan er innblásin og hljóð-
færaleikararnir njóta þess augljós-
lega að leika saman.
Píanókonsertinn K413 heyrist
ekki mjög oft og telst vart meðal
rismestu píanókonserta Mozarts.
Tónskáldið hlýtur að hafa verið í
óstuði þegar hann samdi miðkafl-
ann - ansi er það þunnur þrettándi.
Verkið er að sjálfsögðu samt vel
þess virði að kynnast eins og allt
annað sem Mozart samdi. Konsert-
inn er yfirleitt frísklega spilaður og
með talsverðri andagift bæði ein-
leikara og hljómsveitar. í hraðavali
er meðalvegm'inn rataður nema þá
helst í lokaþættinum sem er svolítið
of þungur á bárunni fyrir minn
smekk.
K414 er mun þekktari og á það
Iíka skilið. Stefjaefni Mozarts er hér
þannig að það greypir sig miskunn-
arlaust inn í huga hlustandans og
situi- þar. Ég hef það líka á tilfinn-
ingunni að flytjendur finni sig betur
í þessu verki. Eins og í fyrri
konsertinum er hraðavalið öfga-
laust, flytjendur virðast leggja
áherslu á hið blíðlega og fínlega í
þessum átakalitlu verkum Mozarts
- og tekst það mjög vel.
Fimmta sinfónía Schuberts er
ákaflega björt og á margt skylt með
samsvarandi verkum Mozarts og
Haydns. Mér finnst túlkun Harry
Curtis á öðrum kaflanum einkenn-
ast af of mikilli óþolinmæði - tón-
listin fær ekki að anda á eðlilegan
hátt og menúettinn finnst mér vera
helst til of letilegur, þar hefði mátt
sýna miklu meiri snerpu. Lokakafl-
inn er þó fallega mótaður og geislar
af ungæðislegri lífsgleði.
Aimennt má segja það um flutn-
ing hljómsveitarinnar að hún hefur
áferðarfallegan hljóm en þó bregð-
ur fyrir óöruggum innkomum og
einnig mætti stundum óska sér
þéttari hljóm í efstu strengjum.
Hins vegar _ einkennist framlag
einleikarans Olafs Elíassonar af
miklu öryggi og snerpu. Leikur
hans er mjög músíkalskur og mér
finnst hann ná alveg inn til þessa
tónskálds, þar sem einfaldleikinn er
allt of augljós og dýptin kemst
sjaldnast upp á yfirborðið.
Píanóið er nokkuð framarlega í
hljóðmyndinni en samt er jafnvægið
milli einleikara og hljómsveitar
ákjósanlegt. Sums staðar eru sam-
skeyti áberandi (t.d. nr. 3, 1’19) og
breytist þá hljómumhverfið fýrir-
varalaust. En á heildina litið hefur
hljóðritunin þægilega dýpt og fyll-
ingu.
Hér er áræðið og kjarkmikið fólk
á ferðinni sem ástæða er til að
styðja við bakið á.
Valdemar Pálsson