Morgunblaðið - 22.10.1999, Side 40

40 FÖSTUDAGUR 22. OKTÓBER 1999
■*---------------------------
UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ
Campylobacter
C AMPYLOB ACTE R er ættkvísl
af bakteríum þar sem skilgreindar
eru mismunandi tegundir. Af þess-
um tegundum er C. fetus vel þekkt
meðal dýralækna
vegna þess að hún
getur valdið fóstui'láti
í sauðfé. Allar hinar
tegundimar valda
sjaldnast sjúkdómum
í dýrum, en hins vegar
valda tvær þeirra, C.
jejuni og C. coli, nið-
urgangspestum í
mönnum. Skv. upplýs-
ingum frá sýklafræði-
deild Landspítalans
um slíkar pestir
greinist C. jejuni í um
90% tilfellanna og C.
coli í um 10%. Hlutfall
einstaklinga sem
smitast erlendis er um
þriðjungur og um tveir þriðjungar
virðast smitast hérlendis.
Campylobacter-bakteríur mynda
ekki dvalargró, vaxa ekki við hitast-
ig undir 28°C, en bestur vöxtur er
við 42~45°C og við frekar lágt súr-
efnisstig. Vitað er að þær þola illa
þurrk og hita, UV-ljós og eru mjög
ríðkvæmar fyrir sótthreinsiefnum.
Reiknað er með að bakteríurnar
drepist á innan við einni mínútu við
55°C. Líftíminn í drykkjarvatni er
talinn 15 dagar við 4°C og 10 dagar
við 12°C. Svipaður líftími er í meng-
uðu vatni og mjólk. I frosnum mat-
vælum er talið að líftíminn sé
nokkrir mánuðir.
Campylobacter-bakteríur fínnast
víða í umhverfínu. Þær fjölga sér í
meltingarfærum dýra, manna og
fugla. Síðan dreifast þær út í miklu
magni í umhverfið með saurnum.
Erlendar rannsóknir sýna að flest-
öll dýr (þ.m.t. húsdýr, villt dýr, villt-
ir fugla, skordýr og menn) geta hýst
campylobacter og þær
fjölgað sér í meltingar-
færum dýranna. Kjúkl-
ingar sem mengast af
campylobacter á upp-
eldistímanum eru full-
komlega heilbrigðir og
þrífast jafnvel og þeir
sem ekki mengast. Ef
campylobacter greinist
í umhverfinu eða í mat-
vælum, bendir þetta til,
að um nýlega saur-
mengun sé að ræða
vegna þess hvað líftím-
inn er stuttur fyrir ut-
an meltingarfæri dýra
og manna.
Undanfarin ár hefur
tilfellum af campylobacter-sýking-
um í mönnum fjölgað mjög mikið.
Þetta hefur gerst bæði hérlendis og
erlendis, jafnvel á svæðum erlendis
þar sem alifuglar eru lausir við
campylobacter-mengun. Nú eru
campylobacter-sýkingar í mönnum
orðnar algengari en salmonella-
sýkingar og vísindamenn spyrja; af
hverju gerist þetta? Á síðustu árum
hafa margir erlendir aðilar
rannsakað orsakir þessara sýkinga.
Mörgum spumingum er enn ósvar-
að og umfangsmiklar rannsóknir
eru nú stundaðar í mörgum löndum.
RANNÍS veitti í júní sl. styrk til að
rannsaka tengslin milli campyl-
obacter-smits í mönnum og í dýr-
um, matvælum og umhverfi hér-
lendis. Erlendir aðilar hafa einnig
sýnt áhuga á því að rannsaka far-
Bakteríur
Markmiðið hjá kjúkl-
ingabændum hefur ver-
ið skýrt alla tíð, segir
Jarle Reiersen; að
koma í veg fyrir
campylobacter-mengun
í kjúklingum.
aldsfræði campylobacters hérlend-
is.
Rannsóknir á campylobacter
hérlendis hafa hingað til fyrst og
fremst beinst að matvælum, eink-
um kjúklingum og drykkjarvatni.
Tíðni campylobacter í dýrum al-
mennt og í umhverfi hefur lítið ver-
ið könnuð og í matvælum í takmörk-
uðum mæli fyrr en rannsóknir
hófust í ágúst eftir að ríkisstjómin
veitti sérstaka fjármuni í þetta
verkefni. Campylobacter hefur m.a.
greinst í drykkjarvatni hérlendis
þar sem hópsýkingar hafa komið
upp. Síðan greindist campylobacter
í frosnum kjúklingum 1986 og 1991 í
75-88% kjúklinganna og í ferskum
kjúklingum 1998-99 í um helmingi
sýnanna. í öðrum matvælum hefur
ekki greinst campylobacter enn
sem komið er, en þeim rannsóknum
er ekki lokið.
Erlendis hafa vísindamenn bent
á að ýmsir áhættuþættir komi til
greina þegar menn sýkjast af
campylobacter. Vísindamenn skil-
greina campylobacter-sýkingar í
Jarle Reiersen
Staðsetning listahúsa
ÉG GET ekki orða
bundist að leggja orð
til umræðunnar og
taka heils hugar undir
orð Bjarna Daníels-
sonar, sem skrifar ág-
æta grein um staðsetn-
ingu listaháskóla í
Morgunblaðið þriðju-
daginn 19. október sl.
I byijun níunda ára-
tugarins vorum við all-
stór hópur manna, sem
vildum hafa forustu
um að byggja tónlist-
arhús á Islandi. Stað-
setning var ýmsum
talsvert mál og sýndist
sitt hveijum. Núver-
andi rektor listaháskólans fór þar
mikinn og barðist af alefli íyrir því
að tónlistarhús yrði staðsett í kjarna
miðæjarins, eins og hann orðaði það.
Hélt hann um það heitar og inn-
blásnar ræður á fundum. Myndaðist
nokkur kjarni fólks í kringum hann
og lá við að hópurinn klofnaði í
tvennt vegna þessa. Nú vildi svo til
að þáverandi borgarstjóri bauð
hópnum aðeins eina lóð í raun og
veru, þ.e. í Laugardal. Eftirmálann
vita allir. Sá hópur, sem var óá-
nægður með þá stað-
setningu hafði sig lítið í
frammi eftir þá
ákvörðun, en hélt
áfram að klifa á því eft-
ir að staðurinn var
ákveðinn að gaman
væri nú að láta sig
dreyma um staðsetn-
ingu við höfnina.
Nú tæpum tuttugu
árum seinna er búið að
ákveða að einhvem
tímann í óljósri framtíð
skuli byggja tónlistar-
hús í gamla miðbænum
í tengslum við nýtt ráð-
stefnuhótel. Enn hefur
ekkert verið byggt og
allri þeirri vinnu, sem búið var að
leggja í við Norræna arkitektasam-
keppni og síðan hönnun hússins hef-
ur verið kastað á glæ. Já, það er
munur að vera viss í sinni sök hvar
hús skulu standa. Eg tek fram að eg
met rektor listaháskólans mikils
sem góðan listamann, en hverjum
skyldi hann gera gagn með þessum
endemis draumóram um menning-
arlíf í miðbænum. Hann hefur tekið
við afar mikilvægu starfi og fylgja
honum góðar óskir frá mér og von-
Ármann Örn
Ármannsson

til útLaridd
-auðvelt að muna
SÍMINN
www.simi.is
Hættu\
að hrjóta
„StoD Snorina“ Hættu að
Fæst í stórmörkuðum, apótekum
og bensínstöðvum Esso
Listaháskóli
Hverjum skyldi rektor
—
gera gagn, spyr Ar-
mann Örn Ármannsson,
með þessum endemis
draumórum um menn-
ingarlíf í miðbænum.
andi öllum öðrum, að hann standi
sig vel í því.
Sjálfur bý eg á Kirkjusandi við
hliðina á húsnæði því sem listahá-
skólanum hefur verið ætlað. Get eg
vitnað um það, að sá staður er frá-
bærlega í sveit settur, miðsvæðis í
bænum. Starfsemi listaháskóla er
afar brýnt málefni eins og mér
fannst raunar bygging tónlistarhúss
vera og finnst enn. Það á ekki að
tefja mál með óraunhæfum draum-
órum. Á það skal fallist að hús, sem
byggt er sem matvinnsluhús, hlýtur
að henta illa sem kennsluhúsnæði. Á
það vil eg hins vegar benda að eg
veit ekki til þess að ekki sé hægt að
breyta húsum og endurbyggja til
annarrar notkunar. Eg hef víðtæka
reynslu á sviði bygginga og fullyrði
að það sé tiltölulega auðvelt að
breyta húsinu svo að það henti þörf-
um Listaháskóla Islands.
Til gamans má benda á fyi-rver-
andi fiskvinnsluhús, sem stendur
einnig við Kirkjusand og þjónar nú
höfuðstöðvum Islandsbanka. Efast
eg um að fiskvinnsla með frystingu
sé skyldari bankastarfsemi heldur
en kjötvinnsla er listaháskóla.
Staðreyndin er sú að öll þessi um-
ræða um staðsetningu skólans mun
skaða starfsemi þá sem fram á að
fara í listaháskóla með sama hætti
og neikvæð umræða um staðsetn-
ingu varð þess í og með valdandi að
bygging tónlistarhúss hefur tafist
um áratugi í Reykjavík.
Höfundur er framkvæmdastjóri.
mönnum í meginatriðum sem mat-
arsýkingu, en vitað er að aðrir þætt-
ir geta valdið sýkingu í mönnum.
Danir benda á að meðhöndlun á
hráu kjöti, neysla á illa grilluðu eða
soðnu kjöti, neysla á lélegu drykkj-
arvatni og á ógerilsneyddri mjólk
séu mikilvægustu orsakir matar-
sýkinga. Ferðalög erlendis, um-
gengni við gæludýr og dagleg um-
önnun dýra geti einnig verið
áhættuþættir. Hérlendis virðast
ferðalög erlendis vera tiltölulega
mikilvægur þáttur þar sem um
þriðjungur af þeim einstaklingum
sem sýkjast af campylobacter, smit-
ast erlendis. Danir gerir ráð íyrir að
um 5-10% af campylobacter-tilfell-
um í mönnum stafi af mengun frá
kjúklingum. I Danmörku er meng-
un í kjúklingum heldur meiri en hér
á landi. Flestir erlendir vísinda-
menn virðist vera varkárir í að
benda á ákveðna þætti tO að skýra
orsakir aukinna tilfeUa campyl-
obacter-sýkinga í mönnum.
Á síðustu árum hafa verið þróað-
ar nýjar aðferðir til að greina
campylobacter-tegundir í undirteg-
undir. Með þessum nýju aðferðum
til að greina erfðaefni bakteríu-
stofnanna er auðveldara að finna
faraldsfræðOeg tengsl mOli sýkinga
í mönnum og mengunar í umhverf-
inu. Síðustu rannsóknir á þessu
sviði benda m.a. tO þess að það séu
ekki allir C. jejuni og C. coli-stofnar
sem greinast í kjúklingum sem geta
sýkt menn. Þetta þýðir að ef C. jej-
uni greinist í mönnum og einnig í
kjúklingum, er ekki fullvíst að bakt-
eríur frá kjúkhngum hafi sýkt
mennina. Nauðsynlegt er að ranns-
aka erfðaefni bakteríanna sem
greinast í mönnum og í matvælum
og bera þau saman. Þegar grein-
ingu erðaefnis ber saman, era for-
sendur til að tjá sig um tengslin
milli smits í mönnum og í matvæl-
um.
Sýklafræðideild Landspítalans
tók saman tölur vegna campyl-
obacter-sýkingar í mönnum í lok
febrúar sl. Strax og þessar tölur
lágu fyrir og í ljós kom að um mikla
fjölgun sýkinga var um að ræða
miðað við árið áður, var þetta kynnt
fyrir kjúklingabændum á fundi sem
haldinn var í mars sl. Á fundinum
var mikill áhugi til að kanna tíðni
campylobacter í alifuglum og gera
ráðstafanir tO að lækka mengunina
ef mengun mundi greinast. Kjúkl-
ingabændur ákváðu strax að herða
vinnu- og umgengnisreglur heima á
búunum til að íýrirbyggja campyl-
obacter-mengun. Vinnuaðferðir til
að útrýma campylobacter-mengun í
kjúklingum, eru ekki ólíkar þeim
sem notaðar voru þegar það tókst
að koma í veg fýrir salmonella-
mengun.
Markmiðið hjá kjúklingabænd-
um hefur verið skýrt alla tíð; að
koma í veg fyrir campylobacter-
mengun í kjúklingum eins og gert
var með salmonelluna á sínum tíma,
óháð því hvort tengsl væra milli
neyslu á kjúklingum og campyl-
obacter-sýkinga í mönnum. Undir-
ritaður hefur fyrir hönd yfirdýra-
læknis tekið þátt í út-
rýmingarvinnunni frá upphafi.
Höfundur starfar sem dýralæknir
alifuglasj úkdóma.
Þjóðarsátt um
garðyrkju
Á undanförnum vik-
um hefur farið fram
hörð og á stundum
óvægin umræða um ís-
lenska garðyrkju og
afurðir hennar.
Flestum mun þó
ljóst að á undanföm-
um árum hefur garð-
yrkjan þróast hratt í
takt við kröfur mark-
aðarins. Framboð ís-
lenskra garðyrkjuaf-
urða hefur aukist,
bæði fjöldi tegunda og
afbrigði þeirra, lýsing
hefur lengt þann tíma
sem unnt er að rækta
og bjóða ýmsar tegundir og
geymsluþol og gæði vörunnar hafa
aukist.
Þetta hefur eðlilega leitt tO auk-
innar neyslu á íslensku grænmeti
og hefur hún aukist úr 45 kg á íbúa
árið 1995 í 50 kg 1998 og virðist enn
aukast á þessu ári. Gagnrýnin snýr
enda ekki að gæðum garðyrkjuaf-
urðanna heldur fremur að of háu
verðlagi sem dragi úr neyslu á
þessum hollu matvælum.
Samband garðyrkjubænda hefur
nýlega birt upplýsingar um verð-
þróun tómata frá 1995 til 1999. Þeg-
ar borin er saman verðlagning á
tómötum á föstu verðlagi annars
vegar í maí til sept. 1995 og hins
vegar í maí til sept. 1999 kemur í
ljós að verð til framleiðenda hefur
lækkað úr 186 kr./kg 1995 í 172 kr./
kg 1999. Á sama tíma hefur heild-
sölukostnaður á kg hækkað úr 47
kr. í 50 kr. og smásöluálagning á kg
hefur hækkað úr 74 kr. í 113 kr.
Kostnaður vegna sjóðagjalda hefur
hins vegar staðið í stað.
Hér verður þó að hafa í huga að
um meðaltalstölur er að ræða en
breytileiki í smásöluverði græn-
metis virðist hafa farið minnkandi
með fækkun og stækkun verslana-
keðja á dagvörumarkaði.
Sú hækkun, sem orðið hefur á
verði til neytenda á tímabilinu, þ.e.
úr 360 kr./kg í 384 kr./kg, hefur
þannig öll farið til söluaðila og
meira til. Tollalækkanir á innflutt
grænmeti leysa því ekki verðhækk-
unarvanda grænmetis því væntan-
lega þurfa söluaðilar meira fyrir að
selja erlent grænmeti
en íslenskt (minna
geymsluþol, meiri
rýmun).
Nauðsynlegt er,
bæði fyrir neytendur
og framleiðendur, að
sátt ríki um íslenska
garðyrkju. Náist slík
sátt ekki er framboði á
hollu og bragðgóðu ís-
lensku grænmeti teflt
í tvísýnu og óljóst
hvaða öryggi neyta-
ndinn býr við eftir það
hvað varðar gæði og
hollustu þess græn-
metis sem neytt er.
Afkoma garðyrkjubænda er einnig
í uppnámi og þar með um 1.500 ís-
lensk störf. Én hvað þarf til að
skapa á ný þjóðarsátt um garðyrkj-
Grænmeti
Sátt felst ekki í, segir
Ari Teitsson, að fella
niður tolla á innfluttu
grænmeti.
una? Sú sátt felst ekki í að fella nið-
ur tolla á innfluttu grænmeti. Væn-
legra er að ná aukinni hagkvæmni í
rekstri íslenskra garðyrkjustöðva,
m.a. með þvi að skapa þeim sam-
bærileg rekstrarskilyrði og eru í
nágrannalöndum okkar, en þá hlýt-
ur að þurfa að taka tillit til norð-
legrar legu landsins sem hefur
margvísleg áhrif á ræktunarmögu-
leika grænmetis. Einnig þarf að
gæta fyllstu hagkvæmni í rekstri
heildsölu- og dreifingarfyrirtækja,
en umfram allt þarf smásöluálagn-
ing grænmetis að lækka niður á það
stig sem hún var á árunum 1995-
96.
Náist þessi markmið mun neysla
á íslensku grænmeti halda áfram
að vaxa, heilsufari þjóðarinnar til
heilla og íslensku atvinnulífi til
stuðnings.
Höfundur er formaður Bændasam•
taka íslands.
Ari Teitsson