Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1986, Blaðsíða 24

Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1986, Blaðsíða 24
BOÐBERI NUTIMALISTAR EL GRECO EFTIR HANS PLATSCHEK íþrjá oghálfan áratugeða frá árinu 1580 tilársins 1614 málaðiEl Greco suðuríToledo á Spáni myndir af riddurum, helgum mönnum ogatriði úrgoðsögnum. Enþað varsvo ekki fyrr en ílok síðustu aldar að hann var uppgötvaður á nýjan leik — sem dulhyggjumaður, er málaði ofsafengnar sýnir ívímu; eðaþá menn álitu hann guðhræddan draumhuga með heldur lélegt handbragð ímálaralistinni. En ístærstu sýningu, sem nokkurn tíma hefur veriðhaldin á verkum El Grecos, kemur málarinn fram ínýju ljósisem snilldarmálarí, eryfirvegar afýtrustu nákvæmni áhrifámátt litameðferðar ogmyndbyggingar. Hann ermálarí, semyfirvann hömlurríkjandimálarahefðar síns tíma og varð brautryðjandi nútíma málaralistar. afnvel nafn hans — eða öllu heldur uppnefni hans — hljómar ekki rétt: „El" er ákveðni greinirinn á spænsku, en „Greeo" er ítalskt nafnorð. Sennilega talaði Domenikos Theotokopoulis, eins og hann hét réttu nafni, eingöngu ítölsku þegar hann kom til Spánar frá Feneyjum í kringum 1576 og átti að svara þeirri spurningu, hvers lenzkur hann væri: „Greco", Grikki. Það er þó nokkuð fleira vitað um æviferil hans, enda þótt nokkur óvissa ríki um dagsetning- ar og ártöl. Skólaður Hjá Ítölum Málarinn fæddist árið 1541 á Krít. Fjöl- skylda hans, sem bar ættarnafnið „Theo- toki" — þ.e. „af Guði getinn" — var frá Býsanz (Miklagarði) og bjó við mjög góðan efnahag. í fyrstu málaði hann sennilega eingöngu íkon eða grísk-kaþólskar helgi- myndir af Jesú, Maríu mey eða einhverjum dýrlingi; allar þær myndir eru nú löngu glat- aðar. Árið 1565 hélt hann til Feneyja, en eyjan Krít var á þeim tímum feneysk ný- lenda. Ætlun hans var að læra málaralist þeirra tíma hjá meisturunum Tizian og Tintoretto. Myndir hans frá því tímabili bera vitni um iðni hans og auðsveipni við kennara sína; hefðbundnar í myndbyggingu og litameðferð. Hann dvaldi nokkur ár við listnám sitt í Feneyjum og Rómaborg. Þessi gríski listmálari hélt til Spánar af því að hann hafði heyrt, að Filippus II, Spánarkonungur, væri að leita uppi lista- menn til þess að skreyta höll sína Escorial, rétt við Madrid, sem þá var verið að byggja. Mynd hans „Píslarvætti heilags Máritíusar og hinnar þebversku hersveitar," sem máluð var árið 1580 og ber þegar öll einkenni El Grecos sem sérstæðs listamanns, fann af trúarlegum ástæðum alls enga náð fyrir augum konungsins: Honum fannst staða hermannanna á þessarí altaristöflu allt of áberandi í myndfletinum, en líflát hins helga manns hljóta of veigalítinn sess. Þar sem listamaðurinn hafði þar með reynzt ónothæfur sem hirðmálari, dró hann sig í hlé til borgarinnar Toledo, en þar ávann sér fljótlega aðdáendur, vini og stuðnings- menn. Heimili hans var ríkmannlegt og fjölmennt, enda kostaði heimilishaldið hann drjúgan skilding. Hann fylgdist vel með í bókmenntum og tók mikinn þátt í tónlist- arlífi Toledoborgar; þegar svo bar við, að hann lenti í málaferlum við þá aðila, sem pantað höfðu myndir hjá honum, þá snerist málið nær aldrei um sjálfar myndirnar, held- ur fremur um þá upphæð, sem málarinn vildi fá í þóknun fyrir listaverkið. í Skugga RANNSÓKNARRÉTTARINS Þessi innflytjandi átti aldrei í neinum útistöðum við hina voldugu spænsku kirkju; þvert á móti naut málarinn sérstakrar hylli prestastéttarinnar í Toledo. Hinn sögulegi bakgrunnur þeirra tíma verður að teljast haldgóð skýring á því, hvers vegna hinum sérkennilegu, litríku og glæsilegu myndum El Grecos var svo vel tekið af kirkjunnar mönnum á Spáni. Á þessu tímabili var kaþ- ólsk trú á Spáni mun strangari en í sjálfri Róm. Spánverjar gengu að því með oddi og egg að koma á hjá sér kaþólskri siðbót. Þannig hóf Filippus Spánarkonungur, í nán- ustu samvinnu við kirkjuna, allt að því ofstækisfulla herferð um gjörvallt ríki sitt; hann lét ofsækja trúvillinga, lét með valdi skíra gyðinga og araba til kristinnar trúar. Rannsóknarréttur spænsku kirkjunnar tók þá þegar að ávinna sér það skelfllega orð- spor að vera hinn miskunnarlausi og ósveigj- anlegi hæstiréttur í öllum trúarlegum efnum. Hann var ekki lagður endanlega niður fyrr en árið 1834. Hin fræga mynd El Grecos af Nifto de Guevara, kardinála, sýnir ekki einungis kirkjuhöfðingja með hornspangargleraugu, heldur einnig rán- fuglssvipinn á forseta Rannsóknarréttarins, sem vakir með miskunnarlausri hörku yfir trú sinni. Andstæður þessa skuggalega trúarofsa birtast svo aftur í hugmyndum manna um hið yfirnáttúrulega svið tilverunnar, sem ekki einungis kemur svo glögglega fram í list El Grecos, heldur og á trúverðugan hátt fram í spænskum helgisögum á borð við sögu Theresu frá Avila og mörgum fleiri áþekkum. Siðbót kaþólsku kirkjunnar á Spáni vildi því enn minna hina trúuðu á þá skyldu sína að heyja baráttu og stríð, Guði og kristinni trú til dýrðar og framgangs. Það var El Eittaí'stórverki „Jarðarför de Orgazargreit atburðurian látinn geraatji „Kristur á OlmfjaUmu" (lo2xll4cm) er máluð einhvern tíma á árunum milli 1597 og 1603 og var ein afþeim fjðlmörgu myndum, sem máluð var eftirpöntun spænskra klerka. Neðan við engilinn virðist svo sem postularnir sofi ígagnsseum klettaskúta. 24

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.