Lesbók Morgunblaðsins - 20.12.1993, Page 15

Lesbók Morgunblaðsins - 20.12.1993, Page 15
Portret af Steini eftir Gísla Sigurðsson. verið vísað á bug. Þá er maðurinn reyndar frjáls. Því að sannleikurinn býr hvergi nema í þeim Guði, sem er. Og sannleikurinn mun gera yður frjálsa. Nú mun ég ekki rekja hin mýmörgu dæmi um neikvæðu leiðina, viam negativam, sem birtast í ljóðum Steins. Eg læt mér nægja að vekja athygli á því, hvílík uppbygging og sálarhreinsun það er kristnum manni að ástunda íhugun þessara ijóða og tína með þeim hætti af sér lýs og flær hverfulleikans og þeirra endalitlu blekkinga, sem hverful- leikanum fylgja. Ég les einungis eitt ljóð. Það hefur að geyma einhverja sönnustu játningu, sem ég get hugsað mér, ekki trúarjátningu, heldur játningu í merkingunni „viðurkenning" þeirra staðreynda, sem mestu varða, þegar líf okkar á jörðu er gert upp. Það nefnist „Vögguvísa" og hijóðar á þessa leið: VÖGGUVÍSA Sofðu, sofðu. Eg er nóttin, ég skal vaka yfir þér. Dökkri hendi bregð ég yfir blettinn, þar sem starf þitt er. Sérhver minning, mynd og athöfn máist burtu, hverfur, fer. Sjáðu. Það er ekkert, ekkert. Þú hefur aldrei verið hér. Sofðu, sofðu. Ég er dauðinn, ég skal vaka yfir þér. Ef við viljum notast við kristilegt orð- færi, er þetta Ijóð sálmur á fóstudaginn langa. Hér er allsleysi mannlegrar tiiveru uppteiknað undanbragðalaust. Yfír því vaka nóttin og dauðinn. Þó er þetta ljóð nær plat- ónskri kyrrð en kristilegri örvæntingu. Á því er enginn píslarvættisbragur, heldur vitnar kvæðið um sáttargjörð; er reyndar í fyllsta samræmi við hinn kristna viam nega- tivam. Er þess þá að minnast, að kristinn dómur er ekki allur á eina bókina lærður fremur en önnur fræði. Minna má á niðurlag Passíusálma: „Hvíli ég nú síðast huga minn herra Jesú, við legstað þinn.“ „Svo finni ég hæga hvfld í þér hvfldu, Jesú, í brjósti mér innsigli heilagur andi nú með ást og trú { hjarta mitt, svo þar hvflist þú.“ Vera má, að Kristján Karlsson skyggnist ekki alveg nógu víða um leyndardóma krist- inna fræða, er hann kveður upp sinn ólastan- lega dóm um trúarskáldið Stein. Líklegt er einnig, að skáldið Steinn Steinarr hafí í snilligáfu sinni komizt miklu nær þeim til- vistarkjarna allrar veru, sem kristnin geym- ir milli spjalda sinna, en meistaranum sjálf- um nokkru sinn varð Ijóst. Lokaerindi Tímans og vatnsins eru páska- ljóð. Þar er tekinn upp að nýju sá þráður, sem fellur í Vögguvísu og að endaðri allri annarri fánýtishyggju Steins. Ég hef verið að grufla út í trúarbókmenntir öll mín full- orðinsár. En ég þekki engan texta, útlendan né innlendan, er geymir svo sterkt, jákvætt svar við hinum neikvæða vegi — via nega- tiva — kristinnar hugsunar á öllum öldum. Ljóðið er samioka, eins og ég forðum benti á í fyrrnefndri smágrein, þar sem „hermitilraun" mín kom fram. í öðru erindi er skáldið — „ég“ — frumlagið, en eilífðin andlagið reyndai' falið í eignarfallseinkunn. „Ég hef búið mér hvílu/ í hálfluktu augaJ eflífðarinnar“. I lokaerindinu er sköpum skipt. Eilífðin er frumlagið. Draumur skálds- ins er viðfangsefni hennar, skáldið er horfið inn í eilífðina og orðið hluti af henni. „Með- an eilífðin horfir/ mínum óræða draumi/ úr auga sínu“. Steinn talar allviða um „Guð“, og gaman væri að henda þau Ijóð á lofti. Hins er að minnast, að hjá kristnum eining- arhyggjumönnum eru „Guð“ og „eilífðin“ tvær þrúgur á klasa nokkuiTa samheita, sem öll merkja hinn endanlega veruleika. Aðrir hlutar ljóðsins tengjast samlokunni á ýmsan þann veg, sem auðvelt væri að orð- færa, en nú er mál að fella talið. Það skipt- ir ekki verulegu máli, hverju Dante Allighi- eri trúði, né Eysteinn Ásgrímsson og jafti- vel ekki Hallgrímur Pétursson. Sagt er, að Matthías Jochumsson væri í eilífum böggl- ingi með trú sína, og situr hann þó á bekk með fyrrgi-eindum meisturum í sögu okkar. Ég tel mig geta fært miklu drýgri og fjöl- þættari rök en hér hafa verið fram borin fyrir því, að skólaskáldið mitt, Steinn Stein- arr, sé í rauninni ekki aðeins meðal „mestu trúarskálda vorra“, heldur séu veigamiklir hlutar verka hans þess konar framlag til trúarbókmennta heimsins, að við leiðarlok sé fátt annað eftir en að harma það, hve örðugt ef ekki ómögulegt er að snúa þeim yfir á annarlegar tungur svo að heimsbyggð- in fái að njóta þess skringilega íslenzka spá- manns. TÍMINNOG VATNIÐ /21 Rennandi vatn, risblár dagur, raddlaus nótt Ég hef búið mér hvflu í hálfluktu auga eilífðarinnar. Eins og furðuleg blóm vaxa flarlægar veraldir út úr langsvæfum líkama mínum. Ég finn myrkrið hverfast eins og málmkynjað hjól um möndul Ijóssins. Ég finn mótspymu tímans falla máttvana gegnum mýkt vatnsins. Meðan eilífðin horfir mínum óræða draumi úr auga sínu. Höfundur er útvarpsstjóri. Greinin er byggð á erindi sem haldið var á góðra vlna fundi á Valborgar- messu 1993. Steingerður Guðmundsdóttir í hljóðleik nætur Jólanótt. Hugur kyrrist. Höfgi síg- ur á brá. í djúpu myrkri tendrast ljós. f ljósinu rís úr hafí klaustur-ey. Htjn er hvorki stór í þvermál né lengd, þó ber hún með reisn hið forn- helga klaustur, sem aleitt á henni stend- ur. Margir gullglóandi kúplar, misstórir á misháum turnum, prýða bygginguna. Þessa jólanótt standa hjá klausturporti tveir munkar, klæddir brúnum kuflum. þeir toga í leðurólar, sem knýttar eru saman með sverum hnútum — og hringja klukkum. Önnur klukkan ber bjartan hljóm, hin dökkan. Þegar þeim er samhringt, berst sérstæður tónn út í kvöldkyrrðina, töfrum fylltur. Skammt frá klaustrinu rís stór, bratt- ur klettur upp frá dálítflli vör, eða báta- lægi, sléttur að ofan sem slípaður væri. Á honum stendur hópur hvítklæddra munka. Þeir fela hendur í víðum ermum — og bíða. Yfir þeim er djúp ró, en eftirvænting og gleði í augnráði. Það skyggir óðum — gráblátt rökkur breiðist yfír. Stjarna blikar á heiðum himni. Ut úr þessu rökkri birtist bátskel, sem róið er hægt að eynni á lognblíðum sjávarfleti. Munkai-nir líta hver á annan — brosa. í bátnum sitja þrír menn í svörtum hettu-kuflum, einn þeirra rær. Þeir renna inn vörina — upp mjúkan sand, stíga úr bátnum — standa kyrrir. Eyja- munkar hraða fór niður klettinn, en í hann eru höggvin þrep. Á stangli við þrepin loga kyndlar sem bregða annar- legri flöktandi birtu á umhverfið. Þeir heilsa gestum með fógnuði og hlýju, kyssa þá á báða vanga. Gestir færa jóla- glaðning: Körfur fullar af kertum, ávöxtum, ostum og klausturvíni á háum mjóum leirbrúsum. Klukknaómurinn þagnar. Bjartar raddir munkanna — eins og fagnaðarkliður — fylla loftið er þeir halda saman tfl klaustursins. Þar inni, í fogrum hvolfbogasal, bíður þeirra náttverður, framreiddur á löngu viðarborði, dúklausu. Kerti logar við hvem disk — gljáfægðan pjáturdisk. Ábóti lyftir höndum — blessar. Allir lúta höfði — biðja í þögn. Það er matast í hógværri gleði. Að máltíð lokinni er þakkað, kertin slökkt. Ur sal er gengið í fylking inn í helgidóm klaustursins. Þungar málmis- legnar hurðir falla hljóðlaust að stöfum, lokast að baki hinna þöglu munka. Engum sögum fer af þeim helgu bræðrum á þeim helga stað, en töfr- andi, dulúðgur blær titrar í andrúmi. Það er austan sólar og vestan mána sem klaustureyjan rís úr hafi. Hana má skynja í hljóðleik nætur. Höfundur er leikkona. FERNANDO PESSOA Andaskrift Anton Helgi Jónsson þýddi Skáldið er þessi sem þykist. Hann þykist svo gjörsamlega að hann jafnvel þykist þjást af þjáningu sinni og trega. Og þeir sem ljóðin hans lesa við lesturinn kenna það böl sem hvorki er þjáningaþófið né þeirra eigin kvöl. Og áfram skjögrar og skröltir til skemmtunar höfðinu smai-ta upptrekkta leikfangalestín sem löngum kallast hjarta. Höfundur er portúgalskt skáld. LESBÓK MORGUNBtAÐSINS 20. DESEMBER 1993 1 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.