Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 20.12.1993, Qupperneq 32

Lesbók Morgunblaðsins - 20.12.1993, Qupperneq 32
Sextán ára refsi- vinna - en kannski náðun frá Hitler Iágúst síðastliðnum minntust Danir þess að fímmtíu ár eru liðin frá því að danska stjórnin, sem sat með samþykki Þjóðverja, sagði af sér vegna ólgu í land- inu og þrýstings frá Þjóðverjum um að láta hart mæta hörðu. Óróinn stafaði af aðgerðum andspyrnu- Rætt við Gunnar Bjamarson kaupmann, sem var í dönsku andspymuhreyfingunni á stríðsámnum Eftir SIGRÚNU DAVÍÐSDÓTTUR Ljósmy'ndir: Ólafur K. Magnússon. hreyfingarinnar, sem vildi þvinga stjórnina til að hætta samvinnu við Þjóðverja, en gefa klárlega til kynna að Danir væru ekki samstarfsmenn Þjóðverja heldur stæðu með bandamönnum. Hinn 24. ágúst var stór og þekkt bygg- ing, Forum á Friðriksbergi í Kaupmanna- höfn, sprengd í loft upp. Forum hafði verið notað til sýningarhalds og þar voru haldnar víðkunnar hjólreiðakeppnir. Nokkrum dög- um áður höfðu Þjóðverjar lagt hald á bygg- inguna til að hýsa þýska hermenn. Aður en til þess kom var hún sprengd í loft upp á hádegi. Sprengingin heyrðist víða um borgina og fólk streymdi að í troðnum spor- vögnum, gangandi, hjólandi og keyrandi til að skoða verksummerki. Ein af þeim sem fór í skoðunarferð út á Friðriksberg var ung stúlka að nafni Ebba Hansen. Eins og svo margir aðrir hafði hún haft veður af skemmdarverkum andspymuhreyfingar- innar, en storkunin fór hvorki framhjá henni né öðrum. Sprengingin bergmálaði næstu daga og 29. ágúst neyddist danska stjómin til að segja af sér og bandamönnum skildist hvar Danir stóðu. Nokkrum ámm eftir stríðið giftist Ebba ungum manni, Gunnari Bjarnarsyni, sem hafði búið í sama húsi og hún á stríðsárunum án þess að hún þekkti hann nema í sjón. Þá komst hún líka að því að Gunnar hafði verið einn í hópi fimm manna, sem sprengdu Fomm í loft upp, og að þetta ódanska nafn bar hann af því að afi hans var íslenskur. I tiiefni fimmtíu áranna kom nýlega út bók eftir félaga Gunnars úr andspymu- hreyfingunni, Jörgen Kieler lækni, sem fjallar um andspyrnuhópinn sem hann, Gunnar og fleiri vom meðlimir í og sem bar nafn goðsagnapersónunnar Holgeirs danska. Bókin heitir „Nordens lænke- Forum eftir sprenginguna. Gunnar Bjarnarson. Myndin er líklega tekin nálægt stríðslokunum. hunde“. Þar birtist meðal annars frásögn Gunnars sjálfs í heild. Eins og kemur fram í bókinni skiptist þjóðin mjög í fylkingar á stríðsárunum. Sumir vom virkir stuðnings- menn Þjóðverja, aðrir fylgdu tilmælum danskra stjórnmálamanna og komu upp um þá sem þeir vissu eða héldu að væm í and- spyrnuhreyfingunni, enn aðrir vora þöglir áhorfendur. Svo vom það andspyrnumenn- irnir. Gjarnan er gert góðlátlegt grín að því að eftir stríðið hafi allir Danir verið fyrrverandi meðlimir í andspymuhreyfing- unni. Eins og Jörgen Iíieler sagði í sam- tali við Morgunblaðið þá mátti halda að 400 manns hefðu sprengt For- um í loft upp. En þeir vom bara fimm,. Gunnar var einn af þeim og sá eini sem enn er á lífi. Gunnar Bjarnarson er fæddur 1917 og býr ásamt Ebbu í Valby. Hann féllst fúslega á að rifja upp at- burði stríðsáranna og þar er af nógu að taka. En fyrst er það ætternið og nafn- ið ... Gunnar á ættartölu bæði með ætt og afkomendum afa síns, en einnig ættrakn- ingu aftur í norskar forn- aldir að íslenskum sið. Danskir sjálfboða- liðar í Finnlandi lögðu grunninn að andspyrnu- hreyfingunni Sú skoðun hefur oft kom- ið fram að andspyrnumenn hafi bara verið venjulegt fólk, sem steig fram við þessar sérstöku aðstæður. Bók Kielers sýnir að þessi skoðun stenst ekki að öllu leyti, nema að þeir komu alls staðai1 að úr þjóðfélag- inu. Flestir vom fátækir og ekki með langskólamenntun, en þeir vom margir hverjir miklir einstaklings- hyggjumenn, sterkir persónuleikar og með sterka réttlætiskennd, sem ekki lét þá í friði. Kjarninn í Holgeiri danska hafði þeg- ar sýnt að þeir hikuðu ekki við að standa við sannfæringu sína, því þeir höfðu gerst sjálfboðaliðar í Finnlandi 1939. Gunnar var einn af þeim. „Eg gerðist sjálfboðaliði í Finnlandi, af því mér fannst það sárlegt óréttlæti að stórt land eins og Sovétríkin með 180 milljónum íbúa skyldi ráðast á land með fjórar milljón- ir íbúa. Ég hef alltaf haft áhuga á stjórnmál- um og hafði fylgst með því sem gerðist í Sovétríkjunum, lesið um stjórn Stalíns, um fólksflutningana til Síberíu, hvemig sjálf- stæðir bændur vom upprættir og hreinsan- ir innan hersins og meðal menntamanna. Það er óhætt að segja að ég hafi alla tíð verið andkommúnisti. Ég hafði lokið her- skyldu þegar ég gerðist sjálfboðaliði. Til Finnlands kom ég í janúar 1940 og man vel hvað veturinn var harður. Við vomm fáir í fyrstu, en á endanum vom um 1.200 danskir sjálfboðaliðar í Finnlandi. í fyrstu voram við þjálfaðir og mynduðum varð- sveitir, en þegar kom fram á vor var allt til reiðu að senda okkur á vígstöðvarnar. Við vorum búnir að pakka og lestin beið okkar, en brottfai-armerkið lét á sér standa. Við biðum árangurslaust fram á kvöld, svo á endanum lagðist mannskapurinn til svefns. Morguninn eftir var okkur svo sagt frá þýsk-rússneska friðarsamningnum. Frétt- irnar vom eins og köld sturta, við höfðum reiknað með að fara á vígstöðvarnar. Um hríð vomm við í biðstöðu, en síðan var ákveðið að við fæmm heim og heimferðin undirbúin. Að morgni 9. aprfl vomm við Danirnir kallaðii- saman og okkur sagt að Danmörk hefði verið hernumin. Við værum einu frjálsu Danirnir. í júní sigldum við heim með finnsku skipi til Kaupmannahafn- ar. Heim í hersetið land „Heimkoman varð okkur gífurleg vön- brigði. í Noregi hafði verið barist á móti Þjóðverjum og sumir okkar höfðu farið þangað, þótt það væri ólöglegt. Flestir okk- ar kusu þó að fara heim, því nú var stríðið þar. Við höfðum þó ekki rætt neitt ákveðið okkar á milli, því við þekktum ekki aðstæð- ur heim. En baráttuviljann vantaði ekki. Það var bara spm-ning um að finna ein- hvern leiðtoga. Hann kom fljótt í ljós, hét Tom Söndergaard og hafði verið í sömu herdeild og ég. Þegar heim kom tók hinn borgaralegi hvunndagur við. Margir vom atvinnulausir. Ég hafði byrjað verslunarrekstur áður en ég fór til Finnlands, hafði verið með kaffi- vérslun í miðbænum, en nú var kaffiskortur svo ég skipti yfir í nýlenduvömverslun. Samhliða því að aðlaga sig daglega lífinu heima fyrir byi-juðum við sem höfðum ver- ið í Finnlandi að þreifa fyiir okkur um að spyrna á móti Þjóðverjum. Sjálfboðaliðarn- ir stofnuðu samtök, sem við kölluðum „Nati- onalt Værn“. Við fengum inni hjá skotfé- lagi á Sjálandi, þar sem við stunduðum skotæfingar, hlaup og líkamsþjálfun og annað sem að gagni mátti koma í hernaði. I samvirinu við Söndergaard og fleiri þróaðist samvinnan smátt og smátt yfir í neðanjarðarstarfsemi. Við dreifðum ólög- legum blöðum og flugritum. Seinna tókum við til við skemmdarverk. Þau beindust að fyrirtækjum, sem unnu fyrir Þjóðverja, bæði til að skaða Þjóðverja, en ekki síður að hrista upp í löndum okkar. Til þess þurft- um við vopn og sprengiefni, sem fýrst var af skornum skammti. Við stálum úr vopna- geymslum hersins til að byrja með. Síðan náðum við sambaridi við Breta, sem útveg- uðu okkur það sem til þurfti. Hópnum var skipt í margar deildir, sem störfuðu óháðar hver annarri. Við notuðum dulnefni og reynt var að koma því svo fyr- ir að við þekktum og vissum af sem fæst- um, til að við hefðum frá sem minnstu að segja. Hópurinn sem ég var í tók þátt í mörgum skemmdarverkum, en sjálfur var ég aðeins með í fáum. Hvað mér viðvíkur þá var sprengingin í Fomm það síðasta. Nokkrum dögum áður heyrðum við að Þjóð- verjar hefðu yfirtekið Foram. Danskri- iðn- aðarmenn vora strax fengnir til að gera nauðsynlegar breytingar á húsinu og við urðum að hafa snör handtök til að gera húsið ónothæft áður en það fylltist af þýsk- um hermönnum. Við hittumst morguninn 24. ágúst og ákváðum að láta slag standa í hádeginu, þegar menn brygðu sér frá í mat. Ég man 2

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.