Morgunblaðið - 27.07.2001, Síða 28

Morgunblaðið - 27.07.2001, Síða 28
UMRÆÐAN 28 FÖSTUDAGUR 27. JÚLÍ 2001 MORGUNBLAÐIÐ Mörkinni 3, sími 588 0640 G læ si le g hú sg ög n Sérpantanir Opið virka daga frá kl. 12-18. Í Morgunblaðinu 18. júlí sl. ritar Sigurður Jóhannesson hagfræð- ingur grein sem hann nefnir „Áhætturekstur fyrir almannafé“. Hann getur þess í upphafi greinar sinnar að fjár- festingar Landsvirkj- unar hafi ekki allar gengið upp þótt því sé oft haldið fram og vísar í því sambandi í um- mæli mín á fundi borg- arstjórnar hinn 21. júní sl. Orðum sínum til áréttingar segir Sig- urður að nægi að minna á Blönduvirkjun því enginn markaður hafi verið fyrir raf- magn þegar hún var tilbúin. Þessar fullyrðingar Sigurðar eru á margan hátt réttar en nauðsynlegt er þó að brjóta þær til mergjar. Upphaf Blönduvirkjunar Landsvirkjun tók í upphafi ekki ákvörðun um að ráðist skyldi í Blönduvirkjun. Vorið 1982 var sam- þykkt þingsályktun á Alþingi um virkjunarframkvæmdir og orkunýt- ingu þar sem Blönduvirkjun var val- in sem næsti virkjunarkostur sem tekinn yrði til framkvæmda. Jafn- framt var einnig tekið fram að þessar framkvæmdir ættu að skarast við framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun. Á þessum tíma var Hjörleifur Gutt- ormsson iðnaðarráðherra og hann beitti sér fyrir því að byggð yrði Kís- ilmálmverksmiðja á Reyðarfirði. Í október 1982 yfirtók Landsvirkjun byggingu og rekstur Blönduvirkjun- ar, Fljótsdalsvirkjunar og Villinga- nesvirkjunar samkvæmt sérstökum samningi við ríkið. En Rafmagns- veitur ríkisins höfðu áður haft með höndum um nokkurra ára skeið rannsóknir og undirbúning þessara virkjunarkosta. Við yfirtökuna var undirbúningur Blönduvirkjunar kominn á framkvæmdastig og hafði þá verið grafið fyrir fyrsta hluta aðkomu- ganga inn að bergi. Á vegum Lands- virkjunar var byrjað á endurskoðun vinnu- áætlunar við Blöndu á árinu 1983 og í tengslum við þessa endurskoðun var ráðist í umfangsmiklar jarð- fræðirannsóknir. Í maí sama ár hófst uppsetn- ing vinnubúða og vega- gerð og jafnframt var ákveðið að hefja undir- búning að gerð útboðs- gagna. Á árinu 1984 var tekið tilboðum í bygg- ingarframkvæmdir og hófust þær um mitt það ár. Útboð véla- og raf- búnaðar voru gerð með þeim hætti að fresta mætti gangsetningu þessa búnaðar um allt að þremur árum eða frá 1988 til 1991. Þetta var gert með tilliti til óvissu sem ríkti um mark- aðsmál, bæði hvað varðaði aukningu raforkueftirspurnar á innlendum markaði og einnig stóriðjumarkaði. Reynslan sýndi að ekki var þörf fyrir Blönduvirkjun árið 1991 þegar hún var tekin í notkun. Blönduvirkj- un var ætlað að mæta aukningu í al- mennri eftirspurn en hún varð tölu- vert minni en raforkuspár áætluðu. Á hinn bóginn reyndist hún afar vel í því að auka öryggi í rekstri hins sam- tengda landskerfis og auðveldaði mjög það verkefni að sinna nauðsyn- legum upptektum véla í eldri virkj- unum án þess að viðskiptavinir yrðu fyrir óþægindum af þeim sökum. Sú staðreynd að Blönduvirkjun var tilbúin reyndist síðan lykilatriði þeg- ar tekin var ákvörðun um stækkun álvers ÍSAL úr 100 þús. tonnum í 160 þús. tonn árið 1995. Mat á þjóðhagslegum áhrifum stóriðju Í apríl 1998 skilaði Páll Harðarson hagfræðingur skýrslu um mat á þjóðhagslegum áhrifum stóriðju á Íslandi 1966-1997. Í inngangi hennar segir Páll eftirfarandi: „Í þessari greinargerð, sem unnin er að beiðni Landsvirkjunar, er leit- ast við að meta á heildstæðan hátt áhrif stóriðju og tengdra fram- kvæmda á íslenskan þjóðarbúskap. Athugunin nær til áranna 1966-1997. Umfangsefnið er stórt í sniðum og því fer fjarri að hér sé farið nákvæm- lega ofan í saumana á öllu því sem at- hugunar væri vert. Því veldur eink- um það, að greinargerð þessi hefur verið unnin á nokkuð skömmum tíma. Nákvæmt mat á einstaka atrið- um er varða stóriðju er illmögulegt enda vart nauðsynlegt til þess að draga megi lærdóm af reynslu lið- inna ára. Hér er leitast við að skýra og meta mikilvægustu atriðin er varða mat á þjóðhagslegum áhrifum stóriðju. Settar eru fram ýmsar hug- leiðingar um þá aðferðarfræði og þau tæki sem við höfum til þess mats og hvaða takmörkunum þau eru háð. Í þessu sambandi ber að nefna að sér- stök áhersla hefur verið lögð á að taka tillit til bæði hugsanlegra marg- feldisáhrifa og fórnarkostnaðar vegna stóriðju.“ Helstu niðurstöður höfundar eru eftirfarandi 1. Stóriðjan hefur án nokkurs vafa skilað hreinum arði til þjóðfélagsins. 2. Samkvæmt mati þessarar at- hugunar er heildarávinningur þjóð- arinnar að núvirði tæplega 18% af landsframleiðslu síðasta árs. 3. Þetta samsvarar því að á hverju ári á tímabilinu 1966-1997 hafi þjóð- inni verið færður kostnaðarlaus ávinningur sem nemur u.þ.b. 0,5% af landsframleiðslu á hverjum tíma. Hefur þá verið dreginn frá allur kostnaður, þar á meðal fjárfesting- arkostnaður. 4. Stór hluti ávinningsins, eða um 60%, felst í notkun vannýttra fram- leiðsluþátta í efnahagsstærðum. Þau 40% sem eftir standa má á einn eða annan hátt rekja til aukinnar af- kastagetu hagkerfisins. 5. Stóriðja virðist hafa haft lítil áhrif til sveiflujöfnunar í vöruút- flutningi. Höfundur heldur því einnig fram að ef miðað er við 4% reiknivexti þýði niðurstöðurnar að Landsvirkjun var ríflega 6 milljörðum króna betur sett í lok árs 1997 með stóriðju en hún hefði verið án hennar. Jafnframt sé samkvæmt þessu mati ekki hægt að halda því fram að raforka til stóriðju hafi verið niðurgreidd af almenn- ingsveitum. Í greinargerðinni kemur einnig fram að áætlað núvirði greiðslna stóriðju til innlendra aðila 1967-1997 m.v. 4% reiknivexti sé rúmlega 248 milljarðar króna og þar af eru launagreiðslur mestar eða u.þ.b. 88 milljarðar króna. Ég er algjörlega sammála Sigurði um mikilvægi vandaðra arðsemisút- reikninga fyrir hverja einstaka virkj- unarframkvæmd. Það er að sjálf- sögðu grundvallaratriði að fyrir liggi með óyggjandi hætti að eðlileg arð- semi slíkra framkvæmda sé tryggð áður en í framkvæmdir er ráðist. Það hefur verið leiðarljós Landsvirkjun- ar og á þeirri meginreglu verður engin undantekning gerð hvað varð- ar fyrirhugaðar framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun. Blanda og arðsemi fram- kvæmda Landsvirkjunar Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson Virkjanir Það er að sjálfsögðu grundvallaratriði, segir Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, að fyrir liggi með óyggjandi hætti að eðlileg arðsemi slíkra framkvæmda sé tryggð. Höfundur er borgarfulltrúi og stjórnarmaður hjá Landsvirkjun. NÚ í byrjun júlímán- aðar lauk fresti til að skila athugasemdum til Skipulagsstofnunar vegna skýrslu Reyð- aráls um mat á um- hverfisáhrifum álvers í Reyðarfirði. Þrem vik- um áður lauk skilafresti athugasemda vegna skýrslu Landsvirkjun- ar um mat á umhverfis- áhrifum Kárahnjúka- virkjunar. Bæði Landsvirkjun og Reyð- arál hafa haldið opna fundi í Reykjavík þar sem umhverfisáhrif þessara framkvæmda hafa verið kynnt. Landsvirkjun hélt kynningarfund sinn um Kárahnjúkavirkjun á þjóð- hátíðardegi Norðmanna 17. maí sl., sem hæfði vel fyrirætlunum Noral- verkefnisins um risavirkjanir og risa- álver á Austurlandi, þar sem Íslend- ingar leggja fram gríðarlegar landfórnir og áhættufjárfestingar, en Norðmenn fleyta rjómann af öllu saman. Minnir þetta óþægilega á þá staðreynd að við erum forn nýlendu- þjóð Norðmanna. Reyðarál hélt kynningarfund sinn um álver í Reyð- arfirði 14. júní sl. Undirritaður sótti þessa fundi eftir að hafa kynnt sér matsskýrslurnar og hafði nokkurt gagn af. Langsamlega besta kynningin á þessum fyrirhuguðu framkvæmdum fór hins vegar fram á vegum Land- verndar, þar sem rýnihópar kynntu niðurstöður sínar eftir að hafa farið ítarlega yfir matsskýrslurnar og ým- is fylgiskjöl þeirra. Á fundum Land- verndar kom skýrt fram, að mörgu er ábótavant í undirbúningi og rann- sóknum vegna fyrirhugaðra virkj- ana- og álversframkvæmda í tengslum við Noralverkefnið. Áhrifin yrðu ekki aðeins stórskaðleg fyrir umhverfið heldur yrðu samfélags- legu áhrifin einnig mun neikvæðari en framkvæmdaraðilarnir hafa hald- ið fram. Alvarlegar fyrirætlanir Fyrirætlanir um að reisa risa- vaxna álbræðslu í hinum þrönga og staðviðrasama Reyðarfirði eru alvar- legs eðlis bæði frá umhverfislegu og samfélagslegu sjónarmiði. Ekki verð- ur séð að hið fámenna og dreifbýla Miðausturland, með 8000 íbúa á svæðinu frá Borgarfirði í norðri til Breiðdalsvíkur í suðri geti með góðu móti tekið við svo risavöxnu fyrir- tæki. Margt bendir til að svæðið yrði nokkurs konar orkunýlenda með ger- breyttri ásýnd og háu hlutfalli inn- flutts vinnuafls. Hætt er við að eft- irleikur ofurþenslunnar verði annar og mun verri en haldið er fram af stuðningsmönnum Noralverkefnis- ins. Ekki má gleyma því að forsenda risaálbræðslunnar, Kárahnjúka- virkjun, mun valda gífurlegri um- hverfisröskun á 3000 ferkílómetra svæði og skerða ósnortin víðerni há- lendisins um 1000 ferkílómetra. Sú virkjun er augljóslega komin á nokk- urt framkvæmdastig með dýrum vegaframkvæmdum, sem benda til þess að umhverfismat vegna virkjun- arinnar sé aðeins til málamynda og breyti engu um einarðan ásetning stjórnvalda í þessu máli. Ráðgert er að opinberir aðilar og lífeyrissjóðir landsmanna beri stóran hluta kostnaðarins vegna hins áhættusama Noralverkefnis, en heildarkostnaður þess er áætlaður um 300 þúsund milljónir króna eða nálægt 40 milljón- um króna á hvern ein- asta íbúa á Miðaustur- landi! Væri ekki skynsamlegra að verja tíunda hluta þessarar upphæðar til uppbygg- ingar atvinnulífs á Austurlandi í samráði við sveitarfélögin þar, eins og Júlíus Sólnes, prófessor, hefur lagt til? Þannig mætti koma til móts við óskir Austfirðinga um fjárfestingar vegna atvinnuuppbygg- ingar í landshlutanum, án þess að valda því umhverfisslysi, sem nú er yfirvofandi. Mikil mengun í Reyðarfirði Verði af fyrirhuguðu 420 þúsund tonna álveri í Reyðarfirði er gert ráð fyrir að það valdi útblæstri um 770 þúsund tonna af gróðurhúsaloftteg- undum eða sem nemur heildarlosun alls fiskiskipaflota landsmanna! Um- talsvert magn annarra mengandi efna berst í loft, lög og láð og er ástæða til að ítreka að sum þessara efna eru krabbameinsvaldandi, en þekktust þeirra eru svonefnd PAH efni þ.e. „polyarómatísk hydrocarb- on“ eða fjölhringa kolefnasambönd. Mengunin frá álverinu verður sýnu hættulegri vegna stærðar verksmiðj- unnar og óheppilegra skilyrða fyrir hana vegna staðhátta og veðurfars í Reyðarfirði. Vegna utanaðkomandi þrýstings hafa veðurfarsrannsóknir í 2-3 ár verið látnar duga þrátt fyrir mjög óvenjulegar aðstæður í Reyð- arfirði, þar sem rök Austfjarðaþokan getur grúft yfir dögum saman eða að vindáttin liggur inn og út fjöllum girt- an fjörðinn. Skýrasta dæmið um ófullnægjandi rannsóknir á umhverf- isáhrifum fyrirhugaðra framkvæmda í Reyðarfirði er sú staðreynd, að áhrif losunar PAH efna frá fyrirhugaðri 220 þúsund tonna rafskautaverk- smiðju hafa ekki verið metin! Á fundinum um matsskýrslu Reyð- aráls 14. júní sl. sat fulltrúi Nýsis, Sigfús Jónsson, fyrir svörum vegna skýrslu sinnar um samfélagsleg áhrif fyrirhugaðs álvers á Reyðarfirði og var málflutningur hans langt frá því að vera sannfærandi. Sigfús er stjórnarmaður í Landsvirkjun og því augljóslega vanhæfur til að fjalla af hlutlægni um það metnaðarmál Landsvirkjunar að Noralverkefnið með virkjun og álveri nái fram að ganga. Skýrsla Sigfúsar getur varla talist marktæk og hefur verið harð- lega gagnrýnd af Þórólfi Matthías- syni, dósent í hagfræði við HÍ, og fleirum. Ég tel að fyrirhugað álver í Reyð- arfirði eigi ekki rétt á sér vegna stærðar sinnar og óæskilegra fylgi- kvilla í umhverfi og samfélagi. Enn síður eiga rétt á sér þau hrikalegu náttúruspjöll, sem hljótast af virkj- anaframkvæmdunum vegna álvers- ins. Vonandi tekst skammsýnum og sjálfhverfum stjórnmálamönnum ekki að reisa sér minnisvarða á Aust- urlandi, sem mun vekja undrun og hneykslan ófæddra kynslóða á Ís- landi. Koma verður í veg fyrir að þessir sömu stjórnmálamenn geti seilst endalaust í vasa almennings og lífeyrissjóði landsmanna til að ná fram dýrkeyptum pólitískum mark- miðum sínum, sem ganga þvert á langtímahagsmuni þjóðarinnar. Öll- um má ljóst vera, að Noralverkefnið er hættulegt pólitískt gæluverkefni, sem ber að hafna. Pólitískt gælu- verkefni sem ber að hafna! Ólafur F. Magnússon Höfundur er borgarfulltrúi og stofnandi Umhverfisvina. Álver Noralverkefnið, segir Ólafur F. Magnússon, er hættulegt pólitískt gæluverkefni, sem ber að hafna.                                

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.