Morgunblaðið - 25.01.2003, Side 27

UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 25. JANÚAR 2003 27
VART þarf að minna Íslendinga
á þau fleygu orð höfundar Íslend-
ingabókar sem gjarnan er vitnað til
um mikilvægi þess að vera sann-
orður. Þá hefir mikillæti aldrei tal-
ist til mannkosta á Íslandi. Í tilefni
af „ útgáfu“ svokallaðrar Íslend-
ingabókar, sem gefin var íslensku
þjóðinni nú á dögunum af „ættfræð-
ingnum“ Friðriki Skúlasyni og
Kára Stefánssyni er greinarkorn
þetta ritað.
Undirritaður, sem er sonur höf-
undar Bergsættar, dr. Guðna Jóns-
sonar prófessors, getur ekki orða
bundist yfir því hvernig þessir tveir
ofangreindu menn slógu sig til ridd-
ara og skreyttu sig með annarra
fjöðrum þegar þeir fengu hæstvirt-
an menntamálaráðherra til að
„opna“ Íslendingabók í viðurvist
fjölmiðla. Kapparnir kepptust við
að lýsa því hversu gífurleg vinna og
kostnaður lægi að baki þessari stór-
kostlegu gjöf þeirra til þjóðarinnar.
Auk þess létu þeir þess getið að
hvergi í veröldinni væri að finna
annað eins þrekvirki á sviði ætt-
fræði (gagnagrunns!) og hér hefði
verið unnið af þeim og þeirra fólki.
Fram til þessa hefði ættfræði verið
stunduð af skrítnum körlum, gjarn-
an með neftóbaksdropa í nefi. Auð-
vitað höfðu þessir gjafmildu tví-
menningar byggt þetta þrekvirki
upp á öllu öðru en starfi þessara
undarlegu forvera þeirra í ætt-
fræðigrúski. Nefndar voru kirkju-
bækur og manntöl allt frá 1703.
Ekki var minnst einu orði á tugi
ættfæðirita, sem gefin hafa verið út
til þessa. Hér væru líka á ferðinni
staðreyndir, sem að sjálfsögðu
stæðu öllum opnar og nytu þar af
leiðandi engrar verndar í höfund-
arréttarlegum skilningi. Nútíminn
krefðist þess að mikilmennum væri
gert kleift að gefa þjóð sinni frían
aðgang að uppruna sínum. Hinn
sprenglærði prófessor við Harvard
lét sér sæma að segja og alhæfa um
þorra ættfræðinga: „Maður hefur á
tilfinningunni að þetta sé aðallega
stundað af gömlum mönnum sem
hafa orðið út undan í samfélaginu
og gera lítið annað en rækta fóta-
sveppi og kíkja á hver er skyldur
hverjum.“ (Viðtal í Mbl.). Þessi um-
mæli dæma sig sjálf. Á einni dag-
stund slátruðu þessir herramenn
ættfræðinni sem fræðigrein. Við
fyrstu sýn hafði hér verið unnið
þrekvirki, sem verðskuldar orðu-
veitingar á næsta nýársdegi!
Ég leyfi mér að upplýsa hluti nú,
sem þeir Friðrik og Kári nefndu
ekki við opnun Íslendingabókar
„hinnar nýrri“, en flugu mér í hug
af sama tilefni. Sumu héldu þeir fé-
lagar leyndu en annað vissu þeir
einfaldlega ekki :
1. Það er alkunna að Friðrik réð
hóp námsmanna til að „slá inn“ á
tölvu öll ættfræðirit sem hann kom
höndum yfir þegar hann hóf smíði
ættfræðigagnagrunns síns á síðasta
áratug. Hvar voru manntölin og
kirkjubækurnar þá?
2. Skyldi Friðrik þá hafa vitað að
á miðri 19. öld voru karlmenn sem
hétu Jón Jónsson, Guðmundur eða
Sigurður Jónssynir í hundraðatali?
Hverjir skyldu hafa ættfært alla
þessa menn? Friðrik Skúlason? Ég
held ekki. Það voru ættfræðingar.
3. Sem ungur maður fylgdist ég
með föður mínum vinna myrkranna
á milli við endurútgáfu Bergsættar.
Hann handskrifaði mörgum hundr-
uðum manna, dvaldi heilu dægrin á
söfnum við rannsóknir manntala,
kirkjubóka, bréfasafna og allra
hugsanlegra gagna, sem leiddu til
lausna á ættfærslu einstaklinga.
Ættfræðingurinn, Friðrik, þurfti
ekki að standa í svona „grúski“.
Hann lét aðra um það! Væntanlega
fótasveppa- og neftóbaksmenn?
4. Halda menn að Friðrik og Kári
hafi eytt miklum tíma í ofangreinda
grunnvinnu? Hefur Kári ekki haft
öðru að sinna að undanförnu?
Ég þori að fullyrða að tölvusnill-
ingurinn, Friðrik, hefir ekki verið
löngum stundum við grunn-gagna-
öflun á söfnum, hvað þá skoðandi
manntöl eða kirkjubækur. Friðrik
er löngu lands- ef ekki heimsfrægur
tölvuvírusabani. Það verða menn
ekki samhliða þeirri gífurlegu
vinnu, sem alvöruættfræðingar
verða að leysa af hendi.
Ég ætla ekki að skrifa langt mál
af þessu tilefni, en sjálfumgleði og
hroki þessara „gefenda“ Íslend-
ingabókar, sem höfðu ekki einu
sinni fyrir því, að geta um raun-
verulega höfunda bókarinnar, fyllti
mig gremju og undrun á öllu til-
standinu. Hvers vegna þurftu þeir
að hreyta ónotum í ættfræðinga?
Hvers vegna mátti ekki leyfa öllum
þeim merku mönnum sem lagt hafa
stund á ættfræði að njóta sann-
mælis? Mér er spurn.
Ég leyfi mér að mótmæla þeirri
fullyrðingu að öll ættfræði sé ekk-
ert annað en staðreyndir og því
heimilt að nota sér annarra manna
vinnu (ættfræðirit) án þess að brot-
ið sé á höfundarrétti þeirra, sem
settu ritin saman með þrotlausu
striti.
Doktor Kári! Eru gen mannsins
ekki „staðreyndir“? Skiptir þá
nokkru máli hver finnur þau? Þetta
er auðvitað allt annað mál, eða
hvað? En kannski eru leitendur
gena ekki búnir að finna „fóta-
sveppagenið“?
Íslendingabók
„hin nýrri“
Eftir Berg
Guðnason
„Hvers
vegna mátti
ekki leyfa
öllum þeim
merku
mönnum sem lagt hafa
stund á ættfræði að
njóta sannmælis?“
Höfundur er lögfræðingur og er af
Bergsætt (sjá Íslendingabók).
GREINARHÖFUNDUR spurði
fyrir mörgum árum danskan lektor
við HÍ, Keld Gall Jørgensen, hvað
einkenndi Íslendinga. Hann hafði
búið hér árum saman og svaraði án
mikillar umhugsunar: „Þessi árátta
ykkar að hugsa sem svo, þetta
reddast“. Nú er þessi frábæri kenn-
ari allur og seinni hálfleikur löngu
hafinn hvað mig varðar. Skiptir þá
einhverju máli hvað „landsfeðurnir“
bralla, þegar hvorki þeir né ég þurf-
um að standa reikningsskil gerða
okkar gagnvart landslýð, sem ekki
er spurður álits. Við eigum að vísu
fulltrúa í „kerfinu“ sem eiga að
gæta hagsmuna okkar en dæmin
sanna að „lengi skal manninn
reyna“.
Nú skyldum við ætla að Danir
kynnu fótum sínum forráð, enda leit
út fyrir það þegar þeir hófu und-
irbúning gangagerðar vegna fram-
kvæmda við neðanjarðarlestarkerf-
ið METRO í Kaupmannahöfn.
Eyrarsundsfélagið danska valdi árið
1996 ítalska fyrirtækið Ansaldo sem
söluaðila að kerfinu, samningar
voru undirritaðir í október sama ár
og undirverktaki var Comet. Engan
óraði fyrir því að metródraumurinn
ætti eftir að snúast í martröð.
Á heimasíðu Ögmundar Jónas-
sonar kemur fram að „áætlaður
kostnaður vegna ganganna í Dan-
mörku var 5,3 milljarðar d.kr eða
u.þ.b. 63 milljarðar ísl. kr. Þessi
kostnaður tvöfaldaðist og varð
u.þ.b. 11 milljarðar d.kr. eða um 130
milljarðar ísl. kr. Ástæðuna segja
Danir vera þá staðreynd að æv-
inlega fylgi gangagerð mikil óvissa.
Engu að síður höfðu þeir borað
prufuholur með 300 m millibili til
þess að átta sig sem best á að-
stæðum. Þrátt fyrir það var ekki
mögulegt að meta aðstæður betur
en svo fyrirfram að mjög mörg
óvænt tilvik komu upp sem leiddu
til tvöföldunar á kostnaði og leng-
ingar á verktíma úr 4–5 árum áætl-
uðum í 7 ár. Í þessu sambandi er
ekki úr vegi að gera samanburð á
danska mannvirkinu og Kára-
hnjúkagöngum. Heildarlengd gang-
anna í Danmörku var 4,5 km. eða
einungis 1/9 af þeim 40 km. sem út-
boð voru opnuð í um daginn vegna
Kárahnjúkavirkjunar“. Samtals
verða göngin vegna væntanlegrar
Kárahnjúkavirkjunar u.þ.b. 70 km.
Niðurstaða þess lestrar leiðir til
eftirfarandi þanka: Ef við gerð
ganganna á Íslandi er gert ráð fyrir
10% umframkostnaði, hvar stöndum
við ef kostnaðurinn fer 100% fram
úr áætlun? Er ekki allt í lagi fyrir
verktaka að bjóða í verk undir áætl-
uðu kostnaðarverði, ef fyrirvarar
eru þeir í samningum að þeir koma
aldrei til með að greiða neitt úr eig-
in vasa ef þeir fara fram úr áætlun
heldur leggst það á verkkaupa?
Í bókinni Megaprojects and risk,
sem kemur út í febrúar, eftir Dan-
ann Bent Flyvebjerg, kemur fram
að af öllum stórum opinberum verk-
efnum (samanber Kárahnjúkavirkj-
un) fara 86% þeirra fram úr áætlun
og að sá kostnaður fari að meðaltali
28% fram úr áætlun. Það segir okk-
ur að yfirgnæfandi líkur eru á að
tilboð Impregilo sé of lágt. Höfum
við efni á því að halda því fram að
þetta „reddist“, erum við ekki upp-
lýstari en það?
„Þetta reddast“!
Eftir Bryndísi
Helgadóttur
Höfundur er framhalds-
skólakennari.
„Hvar stönd-
um við ef
kostnaður-
inn fer 100%
fram úr
áætlun?“
Vöggusæn
gur
vöggusett
PÓSTSENDUM
Skólavörðustíg 21
sími 551 4050
Reykjavík
Flugsæti fyrir alla til Alicante
Dúndurtilbo›
24. apríl
Tilbo›ssæti 21. maí, 25. júní, 16. júlí, 20. ágúst og 10. sept.
23.630
* Innifalið: Flug og flugvallarskattar. Sjá nánar á www.plusferdir.is
m.v. að 2 fullorðnir og 2 börn, 2ja - 11 ára, ferðist saman.
Ef tveir ferðast saman, 29.630 kr. á mann.
kr.
á mann
*
Flug 19.900 kr. + flugvallarskattar 3.730 kr. = 23.630 kr. - VR ávísun 5.000 kr. = 18.630 kr. á mann
Flug - barnaafsláttur + flugvallarskattar - VR ávísun = 23.390 kr. á mann
Hlí›asmára 15 • Sími 535 2100
25.240kr.á mann*
Athugi›!
Flogi› me› Icelandair
í beinu leiguflugi.
Brottfarartími
frá Íslandi kl. 7.30.
Brottfarartími
frá Alicante
kl. 14.50.
Óskum félögum
í Kennarasambandinu
til hamingju me›
sumarhúsaúthlutunina
á Spáni.
Opi› í dag kl. 10 - 14