Morgunblaðið - 25.01.2003, Page 29

MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 25. JANÚAR 2003 29
B
REYTTAR tillögur
um skipulag byggð-
ar í Norðlingaholti
sem kynntar voru í
vikunni virðast fá
góðan hljómgrunn. Ferill máls-
ins og þróun skipulagsins hefur
verið lærdómsríkt og mun án efa
verða talin ein af vörðunum á leið
borgaryfirvalda til móts við nýja
tíma í vinnubrögðum og verklagi
við skipulag og samráð. Á því
sviði hefur verið hröð og ánægju-
leg þróun á síðustu árum. Það
þarf ekki að fara langt aftur í
tímann til að finna dæmi þess að
ein eða jafnvel engin at-
hugasemd kæmi fram við kynn-
ingu heilla hverfa eða hverfa-
hluta. Á þessu hefur orðið
grundvallarbreyting. Sístækk-
andi hópur fólks hefur áhuga á
skipulagsmálum og lætur þau til
sín taka. Íbúar setja jafnframt
nær undantekningarlaust fram
skoðanir á sínu nánasta um-
hverfi. Áhugi almennings og virk
þátttaka fagmanna er orðin
regla í skipulagsmálum. Þessu
ber að fagna.
Ekkert eitt mál hefur líklega
gert meira fyrir upplýsta og fag-
lega umræðu um skipulagsmál í
borginni en kosningin um
Reykjavíkurflugvöll og framtíð
Vatnsmýrarinnar. Í tengslum
við hana kynnti stór hluti
Reykjavíkinga sér umræðu og
rök um þéttingu byggðar, þá só-
un sem felst í slælegri notkun á
landi og þau gríðarlegu tækifæri
sem flugvallarlandið felur í sér
verði það skipulagt í samhengi
við miðborgina og háskólasvæð-
ið. Umræðan er þó rétt að hefj-
ast.
Sjálfsagt má segja að stjórn-
málamenn og skipulagsyfirvöld
séu enn að fóta sig í nýju um-
hverfi samráðs og þátttöku íbúa.
Skipulagslög sem breytt var fyr-
ir fáeinum árum leggja ríkari
samráðsskyldu á herðar borg-
arskipulagi í anda nýrra tíma.
Þau ná þó ekki nema að end-
urspegla metnað borgarstjórnar
um samráð og íbúalýðræði nema
að hluta. Má sem dæmi nefna að
þróunaráætlanir fyrir einstök
hverfi, einsog þegar hefur verið
unnin fyrir miðborgina, eiga sér
ekki stoð í lögunum í óbreyttri
mynd. Því þarf að breyta.
Skipulagið í Norðlingaholti
var að mestu unnið í samstarfi og
samráði við byggingaraðila.
Þetta hafa lengi verið hefð-
bundin vinnubrögð við skipulag
þar sem verulegur hluti lands er
í eigu einkaaðila. Fyrir vikið
fengu skipulagshugmyndirnar
ekki almenna umfjöllun eða at-
hygli fyrr en þær voru nánast
fullmótaðar og voru kynntar í al-
mennri auglýsingu lögum sam-
kvæmt. Fjölmargir íbúar og aðr-
ir áhugamenn um skipulag
snerust öndverðir gegn fyr-
irhugaðri byggð. Þung orð féllu í
þeirri umræðu um lítinn vilja
borgaryfirvalda til að koma til
móts við athugaemdir og gagn-
rýni.
Segja má að skipulagsnefnd
hafi með tillögum sínum í vik-
unni svarað slíkum röddum og
undirstrikað að fullur vilji er til
að taka mið af þekkingu og rök-
studdum ábendingum við skipu-
lag. Frá sjónarhóli skipulags-
yfirvalda er sú yfirgripsmikla
þekking á staðháttum sem fæst
fram með samráði og samtölum
við staðkunnuga einmitt ein
helstu rökin fyrir samráði við
skipulag. Þegar nærþekkingar
nýtur við fæst oftar en ekki betri
niðurstaða en þegar jafnvel
færstu sérfræðingar fá einir að
ráða för. Gestir á opnum fundi í
Árbæjarhverfi í vikunni virtust á
einu máli um að þetta hefði sann-
ast við meðferð á ábendingum
varðandi Norðlingaholt.
Í nýju tillögum um Norð-
lingaholt hefur verið komið til
móts við þrjár meginathuga-
semdir íbúa við skipulagið án
þess að fórna yfirlýstum mark-
miðum um blandaða, þétta
byggð sem er sjálfri sér nóg um
þjónustu. Íbúðum hefur verið
fækkað um 170, hæð húsa hefur
verið lækkuð og fjarlægð byggð-
ar frá viðkvæmum nátt-
úrusvæðum hefur verið aukin.
Eftir samráð virðast flestir sam-
mála um að skipulagstillögurnar
komi verulega til móts við fram
komnar athugasemdir og það
sem meira er um vert séu
stórum betri en þær sem kynnt-
ar voru í vor.
Reynslan af skipulagi Norð-
lingaholts virðist því sýna fram á
vilja skipulagsyfirvalda til að
koma til móts við íbúa og at-
hugasemdir þeirra. Umræðan
um Norðlingaholt endurspeglaði
engu að síður að enn gætir veru-
legrar viðvarandi tortryggni í
garð stjórnvalda í þessu efni.
Eitt helsta verkefni næstu
ára er að skapa traust og
stuðla að eðlilegum sam-
ræðum milli einstaklinga,
hagsmunaaðila og skipu-
lagsyfirvalda. Meginreglan
á að vera sú að rök skulu
ráða. Til að skapa traust er
mikilvægt að íbúar og aðrir
fái innsýn og aðgang að
skipulagsvinnunni á fyrstu
stigum. Í raun virðist mér
að hvort sem á málið er horft frá
sjónarhóli íbúa, skipulags-
yfirvalda eða byggingaraðila,
mæli margt með því að samráð
og þátttaka íbúa og hagsmuna-
aðila hefjist þegar á frumstigi.
Reynslan erlendis frá sýnir að
slík vinnubrögð leiða ekki aðeins
af sér skemmtilegri hverfi held-
ur ekki síður fækkun kærumála,
kvartana og þar með styttri
skipulagsferil. Gott samráð er
oft lykill að sátt um uppbyggingu
á viðkvæmum svæðum.
Samráð um breytingar á mót-
uðum hugmyndum sem fram fer
eftir auglýsingu má kalla sam-
ráðsskipulag. Norðlingaholt var
skipulagt með samráðsskipulagi.
Næsta skref er að efna til þátt-
tökuskipulags þar sem íbúar fá
aðgang að mótun hugmynda á
frumstigi. Þegar hafa verið gerð-
ar tilraunir í þá veru á vettvangi
Reykjavíkurborgar. Fleiri slík
verkefni standa fyrir dyrum.
Eitt þeirra var kynnt á sameig-
inlegum fundi hverfisráðs Ár-
bæjar og skipulags- og bygging-
arnefndar í Árbæjarhverfi. Á
þessu vori verður efnt til þátt-
tökuskipulags til að móta og út-
færa hugmyndir um Árbæj-
artorg. Með Árbæjartorgi er átt
við svæðið á milli Árbæjarkirkju,
félagsmiðstöðvarinnar Ársels og
Árbæjarskóla um miðbik hverf-
isins. Þetta er náttúruleg miðja
hverfisins í nánd við Elliðaárdal-
in, Fylkissvæðið, heilsugæslu og
pósthús. Gert er ráð fyrir að kall-
að verði til íbúaþings í Árbæ til
að ýta vinnunni úr vör. Vonandi
verður samvinnan um Árbæj-
artorg til að auka tiltrú og traust
milli borgarstjórnar og íbúa í Ár-
bæjarhverfi ásamt því að leggja
enn í reynslu og þekkingarsjóð
Reykjavíkinga um þátt-
tökuskipulag og íbúalýðræði.
Rök
skulu ráða
Eftir Dag B. Eggertsson
’ Eitt helsta verkefninæstu ára á skipulags-
sviðinu er að stuðla að
eðlilegum samræðum
milli einstaklinga,
hagsmunaaðila og
skipulagsyfirvalda. ‘
Höfundur er læknir og
borgarfulltrúi. Netfang:
dagur@reykjavik.is
ann við
áðist yrði í
að leggja
tillögu
ar efnt til
m málefni
armál
unum lét
að hún
ngar til
hags-
slíkar til-
upphafi, að
a hvernig
í samstarfi
bæta nú-
na í
ið að móta
fjár-
kóla í
r fyrir
rfélögin.“
ur ekki
ldsskól-
nta-
m skipaður
nýbygg-
mkvæmdir
hafa unn-
öður hans.
tt hús yfir
askólann
rg ekki
kólahús.
anum í
a, Iðnskól-
reiðholti
rahlíð og
ans við að
dsskólanna
samtöl en
áhugi sé á því að komast að niðurstöðu, með öðrum
orðum sé um samræðustjórnmál að ræða.
Til að halda uppi samtölum við ríkisvaldið um
skólana hefur R-listinn valið þá leið að skjóta sér á
bakvið álit lögfræðinga, Hjörleifs Kvarans borg-
arlögmanns og Sigurðar Líndals prófessors. Sig-
urður segir í áliti frá því í ársbyrjun 2000, að sam-
kvæmt framhaldsskólalögum sé Reykjavíkurborg
ekki skylt að taka þátt í stofnkostnaði við stækkun
eða endurbætur á húsnæði framhaldsskóla, sem voru
stofnaðir fyrir gildistöku fyrri framhaldsskólalaga,
sem komu til framkvæmda 1989.
Á það hefur ekki reynt fyrir dómstólum, hvernig
túlka beri þetta ákvæði framhaldsskólalaganna. Álit
borgarlögmanns og prófessorsins binda hvorki hend-
ur borgarstjóra né borgaryfirvalda. Víst er, að ekk-
ert annað sveitarfélag en Reykjavík hefur borið það
fyrir sig, að upphaf og aldur skóla ráði úrslitum um
þátttöku þeirra í nýframkvæmdum við skólana með
ríkinu.
Menntaskólinn í Kópavogi var stofnaður árið 1973,
þrátt fyrir þann aldur skólans hefur Kópavogsbær
ekki dregið lappirnar, þegar rætt er um nýfram-
kvæmdir við hann. Kópavogsbær hefur þvert á móti
haft frumkvæði að slíkum framkvæmdum eins og
sannaðist nú síðast með samkomulaginu við mennta-
málaráðherra hinn 20. janúar síðastliðinn.
Menntaskólinn á Akureyri (MA) á nánustu rætur
að rekja til hins endurreista norðlenska skóla á
Möðruvöllum í Hörgárdal, sem stofnaður var 1880.
Eftir að skólahúsið á Möðruvöllum brann árið 1902
var skólinn fluttur til Akureyrar. Gamli skóli, hið
mikla og fagra timburhús á Brekkubrúninni, var
reistur sumarið 1904. Haustið 1996 var síðan tekið í
notkun nýtt kennsluhúsnæði, Hólar, með 9 stórum
kennslustofum, vel búnu bókasafni og samkomusal,
sem gengur undir nafninu Kvosin, og rúmar 600–700
manns í sæti. Sveitarfélögin, sem standa að MA,
tóku þátt í kostnaði við nýbygginguna á grundvelli
framhaldsskólalaganna.
x x x
Nýsir telur að gera þurfi ráð fyrir stækkun eða
nýbyggingum framhaldsskóla á höfuðborgarsvæð-
inu öllu fram til 2012 sem nemur rými fyrir um
það bil 1.500 nemendur, auk þess sem gera þurfi
ráð fyrir endurbótum og endurskipulagningu á nú-
verandi húsnæði nokkurra skóla. Á þessum vetri
er mestur fjöldi nemenda í Iðnskólanum í Reykja-
vík 1.295.
13 framhaldsskólar eru á höfuðborgarsvæðinu og
er nauðsynlegt að stækka fleiri þeirra en Mennta-
skólann í Kópavogi á næstu árum og óhjá-
kvæmilegt að taka ákvarðanir um meginbreytingar
í húsnæðismálum Kvennaskólans og Mennta-
skólans við Sund. Þá er þörf á nýjum framhalds-
skóla austan Elliðaáa eða Reykjanesbrautar.
Verslunarskóli Íslands er einkarekinn og er nú
unnið að því að byggja við hann. Þá starfar annar
skóli í einkareknu húsnæði, Iðnskólinn í Hafn-
arfirði. Kom Nýsir meðal annars að þeirri einka-
framkvæmd á sínum tíma og í skýrslunni fyrir
Reykjavíkurborg er fjallað um þá leið sérstaklega
við úrbætur í húsnæðismálum framhaldsskólanna.
x x x
Nýsir telur, að skort hafi heildarsýn í húsnæðis-
og skipulagsmálum framhaldsskólanna á höfuðborg-
arsvæðinu. Sé með þessu vísað til stefnumörkunar af
hálfu ríkisvaldsins, þarf að rökstyðja fullyrðinguna
betur en gert er í skýrslunni. Lýsingin á hins vegar
við, þegar litið er til aðgerðaleysis Reykjavík-
urborgar. Í stuttu máli hefur Reykjavíkurborg ein-
faldlega ekki haldið sínum hlut gagnvart öðrum
sveitarfélögum og er þar ekki við ríkisvaldið að sak-
ast.
Sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu hafa verið að
sameinast um meginstefnumörkun í skipulagsmálum,
þau reka saman slökkvilið, almenningsvagna og
Sorpu. Hvers vegna hafa þau ekki tekið höndum
saman um stefnumörkun varðandi uppbyggingu og
verkaskiptingu milli framhaldsskóla? Þetta er þeim
mun mikilvægara í ljósi þess, að nú er landið allt eitt
framhaldsskólahverfi. Innritun í skólana byggist
ekki á búsetuskilyrðum heldur áhuga nemandans á
því, sem skólinn hefur að bjóða.
Verði skýrsla Nýsis til þess að Reykjavíkurborg
vakni af Þyrnirósarsvefni og hefji skipulega stefnu-
mörkun í málefnum framhaldsskóla í borginni í sam-
vinnu við nágrannasveitarfélögin og ríkisvaldið, yrði
um tímabær og gleðileg þáttaskil að ræða í þágu
þeirra merku stofnana, sem skólarnir eru, og þús-
undanna, sem þar starfa við kennslu og sífellt fjöl-
breyttara nám.
ans vegna framhaldsskóla
bjorn@centrum.is
verja 0,13% af þjóðarframleiðslu til
ksins. Þá er allt talið með, þar á
eyðaraðstoð sem ekki er venja að
þróunaraðstoðar.
eru allir á eitt sáttir um gildi þró-
unaraðstoðar og þess eru dæmi að slík
verkefni hafi haft lítil sem engin áhrif og
fjármununum jafnvel verið stungið undan
af spilltum stjórnvöldum. Oftar tekst þó að
bæta lífskjör fólks og bjarga mörgum
mannslífum, til dæmis í þeirri baráttu sem
hjálparsamtök heyja við vágesti eins og
berkla og malaríu. Þróunaraðstoð sem
hjálpar fólki til sjálfsþurftar og eykur
möguleika þess til menntunar og meiri lífs-
gæða er leið til þess að skapa öruggari
heim fyrir allar þjóðir, heim þar sem stöð-
ugleiki og friður eru reglan. Gífurlegur
munur á lífskjörum fólks á Vesturlöndum
og í þriðja heiminum skapar óumflýjanlega
ólgu þar sem fátæktin er mest. Fátæk ríki
eru ákjósanlegt umhverfi fyrir uppgang
hryðjuverkasamtaka sem ala enn frekar á
hatri. Það var varla tilviljun að illræmd-
ustu hryðjuverkasamtök sem heimurinn
hefur enn kynnst áttu höfuðstöðvar sínar í
fátækasta ríki heims.
Hvað er til ráða?
Hér verður ekki lagt til að iðnþjóðirnar
afvopnist, slíkt er ekki raunsæ lausn. Stríð-
ið við Írak, sem virðist í dag óumflýjanlegt,
er ekki í sjálfu sér vandamálið og skoðun
manna á þeirri tilteknu aðgerð ætti ekki að
skipta máli þegar horft er til þess hvað
gera þarf í framtíðinni. Auka má stöðug-
leika í heiminum og þar með öryggi borg-
ara á Vesturlöndum með því að vinna
markvisst að bættum lífskjörum fólks í fá-
tækum löndum. Fyrsta skrefið hlýtur að
felast í því að iðnþjóðirnar greiði að
minnsta kosti það lágmark sem Sameinuðu
þjóðirnar mæla með til þróunarmála. Þar
er ljóst að við Íslendingar ættum að byrja
á að líta í eigin barm. Þegar við höfum
komið okkar eigin garði í gott horf getum
við bent stóru herveldunum á að þau verði
að berjast við fátækt alls staðar í heim-
inum. Stríðið við fátæktina verði langt og
strangt – en um leið ódýrara en nokkurt
stríð sem þau heyja í dag.
Reuters
vagni í Kabúl. Mikil fátækt ríkir í landinu eftir áratuga stríðsátök.
Höfundur er hagfræðingur og ritari SUS.
’ Gífurlegur munur á lífskjörum fólks á
Vesturlöndum og í
þriðja heiminum
skapar óumflýjanlega
ólgu þar sem
fátæktin er mest. ‘