Morgunblaðið - 17.01.2005, Blaðsíða 26

Morgunblaðið - 17.01.2005, Blaðsíða 26
26 MÁNUDAGUR 17. JANÚAR 2005 MORGUNBLAÐIÐ MINNINGAR kvartaði aldrei og var jafnan tilbúinn til að slá á léttari strengi með bros á vör. Á Skógarbæ naut hann frábærr- ar umönnunar og var það hollt sál- artetrinu og lyfti geðinu, að fylgjast með þeirri einstöku umönnun og þol- inmæði sem starfsfólkið sýndi vist- mönnum heimilisins. Verður því úr- valsliði seint fullþakkað fyrir þeirra óeigingjarna og krefjandi starf. Kvaddur er góður vinur, Hreinn Benediktsson. Minningin um góðan dreng og vammlausan mun ávallt lifa með okkur sem enn erum eftir hérna megin móðunnar miklu. Deyr fé, deyja frændur, deyr sjálfur ið sama; en orðstír deyr aldregi, hveim er sér góðan getur. (Úr Hávamálum.) Sigurður Jónsson. Dr. Hreinn Benediktsson prófess- or var einn fremsti málvísindamaður íslenskur fyrr og síðar. Auk þess var hann framúrskarandi kennari og braut blaði í málfræðikennslu við Háskóla Íslands á sínum tíma sem fyrsti samanburðarmálfræðingur Ís- lendinga. Hreinn Benediktsson lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri 1946 með hæstu einkunn, aðeins 17 ára að aldri, kenndi einn vetur íslensku og ensku við sinn gamla skóla, en hélt þá til náms í samanburðarmálfræði í Ósló og síð- an í París og lauk magistersprófi í samanburðarmálfræði frá Óslóarhá- skóla 1954 með latínu og hljóðfræði sem aukagreinar. Eftir það stundaði hann framhaldsnám í germanskri samanburðarmálfræði í Þýskalandi og við Harvard þar sem hann lauk doktorsprófi 1958, tæplega þrítugur að aldri. Sama ár var hann prófessor í íslenskri málfræði við Háskóla Ís- lands, en áður hafði hann verið ís- lenskur sendikennari í Ósló og Björgvin. Meginrannsóknarefni Hreins Benediktssonar var sérhljóðakerfi íslenskrar tungu, einkum sérhljóða- kerfi fornmáls, og fjallaði doktorsrit- gerð hans um það efni. Auk þess fjallaði hann í ritgerðum um þróun sérhljóða í öðrum germönskum og indóevrópskum málum. Eitt merk- asta starf hans tengdist ?Fyrstu mál- fræðiritgerð Snorra Eddu?, sem svo hefur verið nefnd, en sú ritgerð fjallar um hljóðfræði og stafróf ís- lenskrar tungu á 12tu öld og er eftir óþekktan Íslending, sem kallaður hefur verið fyrsti málfræðingurinn, og er ritgerðin aðeins varðveitt í einu handriti, Ormsbók, sem varðveitt er í Kaupmannahöfn. Hreinn Benedikts- son gaf út Fyrstu málfræðiritgerðina orðrétta og stafrétta árið 1972 og er það einkar vandað verk og gagnlegt þeim sem um slíkt mál fjalla. Ekki er unnt að gera grein fyrir vísindastörfum og útgáfum Hreins Benediktssonar hér, en þó verð ég að minnast einu orði á útgáfu hans á ís- lenskum handritabrotum frá 12tu og 13du öld frá 1965, en í þessari útgáfa er að finna ómetanlegar upplýsingar og leiðbeiningar um einkenni og þró- un máls og skriftar í elstu handritum íslenskum. Við nám mitt í málfræði við Há- skóla Íslands naut ég frábærrar kennslu Hreins Benediktssonar og við ritun magistersritgerðar minnar um íslensk málfræðiheiti miðalda naut ég þekkingar hans og glögg- skyggni. Fyrir það vil ég þakka svo og fyrir samstarf og vináttu lengi síð- an. Það er ekki mikill hávaði kringum vísindamenn á sviði hugvísinda og sumir fremstu menn á því sviði eru almenningi ókunnir. Fyrir allmörg- um árum spurði blaðamaður DV mig um það, hvort nokkuð hefði orðið úr dúxum frá Menntaskólanum á Akur- eyri. Ég spurði blaðamanninn á móti, við hvað hann ætti með þessum orð- um, hvort hann ætti við, að dúxarnir hefðu orðið frægir í fjölmiðlum eða auðugir að fé eða hvort þeir hefðu unnið afrek á sviði vísinda, og svo spurði ég hann, hvort hann þekkti til þriggja dúxa frá Menntaskólanum á Akureyri: doktors Sigurðar Helga- sonar, prófessors í stærðfræði við MIT, doktors Hreins Benediktsson- ar, prófessors í íslenskri málfræði við Háskóla Íslands, og doktors Jóhanns Páls Árnasonar, prófessors í fé- lagsfræði í Melbourne í Ástralíu. Engan þessara manna hafði blaða- maðurinn heyrt nefndan á nafn, og voru þeir þó allir afburðamenn á sínu sviði og höfðu ávaxtað vel sitt pund. Nú kveður einn þessara ?óþekktu? afreksmanna. Blessuð sé minning Hreins Benediktssonar prófessors. Tryggvi Gíslason. Fyrir mér var Hreinn Benedikts- son alltaf ?Frændi? og ég kallaði hann aldrei annað en það. Meðal vina var ég oft spurð að því hvaða frændi þetta væri eiginlega sem ég talaði svo oft um en nefndi aldrei með nafni. Þetta smitaðist yfir á börnin mín þegar þau voru lítil en lengi vel vissu þau ekki hvað hann hét heldur köll- uðu hann alltaf Frænda eins og ég. Minningarnar streyma fram nú þegar frændi minn, sem var stóri bróðir móður minnar heitinnar, er fallinn frá. Frændi lék alltaf stórt hlutverk í mínu lífi alveg frá því ég man fyrst eftir mér á Aragötunni, sem var mitt annað heimili af og til fram yfir þrí- tugt. Ég bjó í kjallaranum frá 2 ára aldri fram til 9 ára og afi, amma og frændi bjuggu sitt í hvorri íbúðinni á efri hæðinni. Ef ég var eitthvað óhress með foreldra mína þá lá flóttaleiðin mín alltaf beint upp til ömmu að borða nýbakað fransk- brauð með sykri og smjöri og þá brást heldur aldrei ísskápurinn hjá frænda sem var alltaf fullur af app- elsíni, kók og Sinalco. Ég var einnig mikill aðdáandi framhaldsleikrit- anna hér forðum sem voru á fimmtu- dagskvöldum. Ég var of ung til að fá að vaka þessi kvöld en þá kom frændi mér til hjálpar og tók bara þættina upp á segulband fyrir mig svo ég gæti spilað þá seinna. Á hverju ári þegar líða tók að jól- um sýndi frændi í sér stríðnispúkann sem bjó undir yfirveguðu jafnaðar- geði fræðimannsins. Þegar ég gekk á hann og spurði hvað ég fengi í jóla- gjöf var svarið ávallt ?eldspýtur?. Það var sama hvað ég æsti mig. Ekki breyttist svarið hjá frænda. Hann bara hló og hló meira eftir því sem ég gekk harðar eftir almennilegu svari. Svo á aðfangadag reyndist vegleg- asta jólagjöfin yfirleitt vera frá hon- um. Ég hef oft hugsað aftur til þess- ara æskudaga minna með frænda og hve þolinmóður og óþreytandi hann var. Tvö saman fórum við í óteljandi ís-, pylsu- og appelsínbíltúra í flotta Chevrolettinum hans afa og þó við byggjum vestur í bæ þá var það topp- urinn að fara í ?vængjasjoppuna? í Mosfellsbæ. Frændi elskaði alla tíð að keyra og ferðast og lét sig ekki muna um það að aka hundruð kílómetra á áfanga- stað og til baka. Þetta þótti honum álíka mikið mál öðrum að aka til og frá vinnu. Þegar ég var 9 ára gömul flutti ég til Vínarborgar með foreldr- um mínum. Ekki leið á löngu þar til frændi boðaði komu sína og auðvitað kom hann akandi alla leið frá Kaup- mannahöfn til systur sinnar sem oft kallaði hann Renna. Frændi var sjaldnast búinn að taka upp úr tösk- unum þegar ég var búin að plata hann til að koma með mér í Prater sem er tívolí Vínarborgar og það var ekki farið heim fyrr en ég hafði dreg- ið hann með mér í öll tækin í tívolíinu. Eftirminnilegasti ?bíltúrinn? hans mun þó vera frá þeim tíma er ég bjó í Oregon með manni og barni. Frændi, sem var á ferðalagi, ákvað að koma okkur á óvart og heimsækja okkur. Því miður höfðum við ákveðið að gera slíkt hið sama á nákvæmlega sama tíma og heimsækja hann í San Francisco. Þegar þangað kom var okkur var sagt að frændi hefði farið fyrr um daginn í ferðalag og héldum við því heim á leið svekkt yfir að missa af honum. Þegar heim var komið eftir 11 tíma akstur sáum við miða á hurðinni sem á stóð ?Ætlaði að heimsækja ykkur en enginn var heima. Ég skýst til Los Angeles og hringi svo.? Svona var frændi. Búinn að keyra í 11 tíma frá San Francisco og skrapp svo í 22 tíma akstur í við- bót til Los Angeles eins og ekkert væri. Flestir hefðu talið þetta nægan akstur í bili en mikið hló hann að svipnum á okkur þegar hann birtist svo aftur í dyragættinni, kátur og hress, degi seinna eftir að hafa heim- sótt borg englanna. Síðasta ár mitt í menntaskóla flutti ég enn og aftur í Aragötuna og þá var það frændi sem var eins og minn einkaþjónn enn á ný. Hann sá um að ég vaknaði á réttum tíma á hverjum morgni í skólann, en frændi var ár- risull maður og var yfirleitt vaknaður milli 5 og 6 á morgnana. Þegar ég svo birtist syfjuleg í eldhúsinu brást það ekki að búið var að elda beikon og egg, rista brauð með sultu og hita te og allt snyrtilega framreitt eins og á besta hóteli. Árið 1984 fluttum við frá Oregon með elstu dóttur okkar í kjallarann á Aragötunni. Þá var það ósjaldan sem frændi var settur í barnapíuhlut- verkið en dóttir okkar tók þessum nýja umburðalynda vini sínum opn- um örmum. Reyndar hafði ég mjög gaman af því að sjá dóttur okkar taka upp sömu siði og mér hafði þótt svo vænt um en líkt og ég þá minnist hún enn sagnanna sem frændi átti á spól- um og spilaði fyrir hana, svo ekki sé minnst á kókómjólkina og súkku- laðikexið með myntukreminu sem alltaf var til staðar. Það voru erfiðar stundir þegar Parkinsonveikin fór að taka frá hon- um kraft og það sem hann hafði mesta ánægju af, bíltúrana, göng- urnar og ferðalögin. Aldrei heyrði ég hann þó kvarta yfir einu eða neinu nema þá helst að komast ekki sjálfur út í búð til að kaupa jólagjafirnar. Svona hugsaði hann. Svona maður var hann. Elsku Frændi. Nú ertu frjáls frá veikindunum, nú skaltu ferðast. Fríða Sigurðardóttir. Prófessor Hreinn Benediktsson starfaði nánast allan sinn starfsaldur við heimspekideild Háskóla Íslands. Hann var aðeins þrítugur að aldri þegar hann varð prófessor við deild- ina og hafði þó numið fræði sín víða um lönd. Hann hófst þegar handa um að efla fræðasvið sitt en hafði einnig mikinn áhuga á skipulagi heimspeki- deildar og stjórn háskólans í heild. Í deildarforsetatíð hans, og mest fyrir hans frumkvæði, var BA-nám og BA- próf tekið upp í öllum greinum við heimspekideild í stað fyrrihluta- prófsins gamla sem var aðeins áfangapróf. Á þeim grunni var svo framhaldsnám í ákveðnum greinum endurskipulagt. Hreinn átti einnig frumkvæðið að því að komið var á rannsóknastofnunum við heimspeki- deild því fyrirmynd þeirra varð sú stofnun er hann kom á fót árið 1972, Rannsóknastofnun í norrænum mál- vísindum. Hreinn var einnig allra manna fróðastur um reglur, reglu- gerðir og lög sem vörðuðu deildina og háskólann og mun margur deild- arforsetinn og skrifstofustjórinn hafa leitað til hans um ráð og fróðleik á því sviði. Með fræðastarfi sínu og stjórnun- arstörfum lagði Hreinn grunninn að margvíslegu starfi sem nú er unnið á vegum hugvísindadeildar Háskóla Íslands, eins og deildin nefnist nú. Deildin þakkar honum vel unnin störf og vottar aðstandendum inni- lega samúð. Oddný G. Sverrisdóttir, forseti hugvísindadeildar. Hreinn Benediktsson prófessor, sem nú er fallinn í valinn, var höf- uðskörungur íslenskrar málfræði og tímamótamaður. Hann fékk hægt andlát í svefni aðfaranótt 7. janúar sl. og hafði þá átt við vanheilsu að stríða mörg undanfarin ár. Við kynntumst fyrst sem ungling- ar í menntaskóla. Síðar urðum við samverkamenn í Háskóla Íslands og áttum þá um skeið mjög nána sam- vinnu. Margar af bestu minningum mínum frá starfsárunum á ég frá þeim tíma og samverustundum með Hreini. Það var nautn að blanda við hann geði á góðum stundum. Við fráfall Hreins vakna margar minningar. Hann kom barnungur austan af Eskifirði í Menntaskólann á Akureyri og tók gagnfræðapróf 1943, aðeins 14 ára. Þá um vorið var ég að taka inntökupróf í skólann, ófermdur. Um haustið hóf hann nám í lærdómsdeild en ég í 1. bekk. Þarna var langur vegur á milli. Við kynnt- umst því ekki fyrr en síðar, en fljót- lega vissu allir í skólanum hver Hreinn var. Hann var talinn undra- barn. Í latínu fékk hann aldrei lægri einkunn en 8 (hæstu einkunn á Örsteds-stiga), alla þrjá veturna til stúdentsprófs, hvort sem það var vetrareinkunn eða prófeinkunn kennara eða prófdómara. Slíkt var einsdæmi. Frammistaða hans á stúd- entsprófi var líka einstök í máladeild. Hann var þá 17 ára. Auðvitað vissum við hvor af öðrum í skóla þótt við þekktumst ekki bein- línis, en ég hygg að fundum okkar hafi ekki borið saman fyrr en um það leyti sem hann var að ljúka stúdents- prófi og veturinn þar á eftir þegar hann var stundakennari í skólanum. Eftir stúdentspróf, að loknu þessu eina kennsluári á Akureyri, hélt Hreinn til náms í samanburðarmál- fræði í Ósló, og þar hygg ég að Hall- dór Halldórsson, íslenskukennari okkar beggja fyrir norðan, hafi verið með í ráðum. Enginn Íslendingur hafði áður lokið háskólaprófi í sam- anburðarmálfræði enda ekki á hvers manns færi. Til þessa náms hlaut Hreinn fjögurra ára styrk, stóra styrkinn, sem svo var stundum nefndur, og nýtti hann vel. Hreinn lauk meistaraprófi í sam- anburðarmálfræði í Ósló 1954 og hafði þá jafnframt verið einn vetur við nám í Sorbonne í París. Eftir þetta hélt hann til framhaldsnáms í Þýskalandi, sneri síðan í vesturátt og lauk doktorsprófi í málvísindum frá Harvard 1958 undir handleiðslu Romans Jakobsons. Á þessum náms- árum var hann einn vetur sendikenn- ari í íslensku í Ósló og Björgvin. Þegar Hreinn Benediktsson kom heim frá námi 1958 var hann fulltygj- aður til að taka við prófessorsemb- ætti af Alexander Jóhannessyni, að- eins þrítugur að aldri. Mátti segja um hann líkt og sagt var forðum um Pál biskup, að trautt voru dæmi til að nokkur maður hefði áður jafnmikið nám numið. Með Hreini barst hingað nýr hugs- unarháttur í málvísindum, formgerð- arstefnan, sem svo er nefnd, og var þá í hávegum höfð vestan hafs, en lít- ill gaumur gefinn í Norðvestur-Evr- ópu allt fram yfir 1960. Menn lærðu að gera mun á sögulegri málfræði og samtímalegri málgreiningu, sem var bandarískum málvísindamönnum hugstæð. Sjálfur lagði Hreinn stund á sögulega málfræði. Doktorsritgerð hans fjallaði um sérhljóðakerfið forna og þróun þess, og íslensk mál- saga varð síðan aðalviðfangsefni hans, einkum saga hljóðkerfisins. Auk fjölda ritgerða í tímaritum, þar á meðal í Íslenzkri tungu, sem byrjaði að koma út 1959 og hann ritstýrði í 6 ár, tók hann saman sýnisbók ís- lenskra miðaldahandrita með mjög vönduðum inngangi um þróun ís- lenskrar skriftar á miðöldum og vensl stafa og málhljóða. Þá bjó hann undir útgáfu ?Fyrstu málfræðirit- gerðina?, eitt merkasta miðaldaverk okkar Íslendinga. Henni fylgdi mikill og lærður inngangur ásamt texta- skýringum. Hreinn var bæði fljótur og vand- virkur, og afköst hans voru ótrúleg. Þegar mest gekk undan honum sagði ég einu sinni við hann að ég hefði ekki undan að lesa það sem hann skrifaði, og það voru litlar ýkjur. Í stjórnsýslunni lét hann ekki síð- ur til sín taka. Hann var forseti heim- spekideildar 1963?65 og beitti sér þá fyrir endurskipulagningu á öllu námi deildarinnar. Hennar gætti mest í námi til BA-prófs, einkum í íslensku. Sú umbylting hafði djúptæk áhrif og var ekki sársaukalaus. Hið nýja fyr- irkomulag krafðist meiri kennslu- krafta en áður, og voru þegar í stað stofnaðar tvær nýjar lektorsstöður í íslensku 1965 og urðu fleiri síðar. Ég fékk aðra þeirra en hafði verið stundakennari áður. Við þetta jukust samskipti okkar Hreins. Aðra mikilsverða breytingu vil ég nefna sem Hreinn hafði forgöngu um 1969. Hann tók sig þá til og samdi frumvarp til reglugerðar um rann- sóknastofnun á vegum heimspeki- deildar. Slíkar stofnanir innan deilda voru þá ekki til í Háskóla Íslands. Í framhaldi af því var sett á fót Rann- sóknastofnun í norrænum málvísind- um (nú Málvísindastofnun Háskól- ans), sem hann veitti forstöðu fyrstu árin (1972?74), en ég var stjórnarfor- maður. Fyrsta ritið sem þessi nýja stofnun gaf út var ?Fyrsta málfræði- ritgerðin? með inngangi og skýring- um Hreins. Honum var metnaðarmál að stofnunin gæfi bókina út, en það var mikið átak og kostaði okkur báða mikla vinnu og baráttu. Fjárveiting- ar voru brigðular og allt stóð tæpt, en við unnum náið saman. Eitt atvik er mér sérstaklega minnisstætt frá þessu skeiði. Þegar ég hafði lesið verk Hreins í handriti kom hann heim til mín að kvöldi dags til að ræða um athugasemdir. Ég átti þá heima efst í Árbæjarhverfi í út- jaðri Reykjavíkur. Við sátum og spjölluðum saman tveir einir allt kvöldið og alla nóttina uns dagur rann og fram á bjartan morgun. Við ræddum um gömlu málfræðiritgerð- ina og þá nýju sem Hreinn hafði nú bætt við og síðan um allt milli himins og jarðar. Við toguðumst á um álita- mál í hinum forna texta, rétt til að reyna á röksemdirnar. Þannig var það jafnan í okkar samskiptum að vel fór á með okkur, þótt við værum ekki á sama máli um allt. Þegar við kvödd- umst bjóst ég ekki við að sjá hann aftur næsta sólarhring, en eftir svo sem klukkustund er dyra kvatt, og er þar kominn Hreinn Benediktsson. Hann hafði þá farið rakleitt niður í menntamálaráðuneyti, ósofinn og órakaður, til að reka erindi og fengið góðar fréttir sem komu mér við og hann vildi segja mér í eigin persónu. Annars var það háttur Hreins að hann var kominn á fætur fyrir allar aldir á morgnana og búinn að vinna gott dagsverk þegar aðrir komu til vinnu. Hann lagði sig allan og óskipt- an í það sem hann tók sér fyrir hend- ur og var líka kröfuharður við þá sem með honum störfuðu eða við hann skiptu. Það fékk ég að reyna. Þetta voru líka umbrotatímar og uppreisn- arandi í stúdentum, en verst var að þurfa að berjast við samkennara sína um fjárveitingar til rannsókna. Eins og títt er um gáfumenn var Hreinn viðkvæmur og auðsærður og gat verið þver og ósveigjanlegur. Ef hann taldi sér misboðið eða skuld- bindingar hafa brugðist sigldi hann málum frekar í strand en una því. En stundum var erfitt að átta sig á við- brögðum hans. Í hversdagsháttum var hann hæglátur og óáleitinn, gaf sig lítt að öðrum að fyrra bragði og var oft þurr á manninn og fálátur. Hann var einfari. Síðari hluta starfsævinnar fluttist ég á annan vettvang, og við áttum lít- ið saman að sælda. En aldrei stóð svo á að hann væri ekki til viðræðu um mál og málfræði. Stundum hringdi hann að fyrra bragði en kynnti sig aldrei í síma þótt margir mánuðir eða misseri liðu á milli samtala. Honum nægði að segja ?blessaður? á sinn sérstaka hátt. Þegar ég heimsótti hann á sjúkra- heimilinu þar sem hann dvaldist síð- ast var hann farinn að heilsu. Honum féll verst að geta ekki lengur skrifað, geta engu komið frá sér. Hann átti orðið bágt með að tala skýrt, en hugsunin var skýr og minnið virtist óskert. Gamanmálum tók hann sem jafnan fyrr og ljómaði allur þegar honum var skemmt. ?Ertu ekki full- ur af málfræði?? sagði ég við hann. ?Jú,? sagði hann. Svo fórum við að tala um málfræði eins og í gamla daga, um sérhæft atriði sem mig langaði að bera undir hann. Allt var á sínum stað. Hreini Benediktssyni á ég þökk að gjalda fyrir alla þá fræðslu sem hann veitti mér og stuðning í starfi. Mér þykir vænt um að hafa verið honum samtíða og notið trúnaðar hans og vináttu. Ég hefi aðeins drepið á fátt eitt úr okkar góðu kynnum. Flest er ósagt um hann og verk hans. En minning hans mun lifa. Baldur Jónsson. L50098 Fleiri minningargreinar um Hrein Benediktsson bíða birt- ingar og munu birtast í blaðinu næstu daga. Höfundar eru: Höskuldur Þráinsson, Jón G. Frið- jónsson, Haraldur Bernharðsson, Ármann Jakobsson. HREINN BENEDIKTSSON

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.