Tíminn - 20.05.1973, Blaðsíða 2

stærsti ís
Grænland
klumpur heims
Þaö var Eirikur rauöi,
sem fyrir tæpum þúsund
árum fann stærsta isklump
i heimi — eöa réttara sagt
eyju. Hún varsem sé grafin
undir ís og snjó. Þar sem
Eiríkur gekk á land, voru
þó grænir dalir, fullir af
lifi. Þess vegna kallaði
hann eyjuna Grænland.
Ásamt einum fimm hundr-
uö islendingum settist hann
þar aö. Nokkrum öldum
siðar hurfu þessir norrænu
menn á dularfullan hátt úr
Ijósi sögunnar. Nú eru slóð-
ir þeirra rannsakaöar i von
um , aö skýringin finn-
ist....
FLESTIR ímynda sér Grænland
sem risavaxinn isklump langt i
norðvestri. Að visu er það rétt.
svo langt sem það nær, en sem
betur fer er náttúran öllu fjöl-
breyttari þar. Grænland tekur yf-
ir 23 breiddargráður, frá 83. i
norðri, þar sem heitir Morris
Jesuphöfði, suður af Hvarfi. sem
er við 60. gráðu, á móts við Osló.
Það er vitað, að Golfstraumur-
inn heldur lifi i okkur hér á Is-
landi. Grænland nýtur hans hins
vegar ekki, svo þá er litið gagn að
öllum breiddargráðunum, þar
sem aðeins mjög litill hluti lands-
ins er ekki þakinn is.
Litill hluti er að visu teygjan-
legt hugtak, einkum þegar um
Grænland er að ræða, þvi það er
svo óskaplega stór eyja. Reiknað
hefur veriö út, að ef allur Græn-
landsisinn bráðnaði, myndu
heimshöfin hækka um 7 metra.
En það er vist engin hætta á,að
slikt gerist i bráð.
>egar Grænland er nefnt. verð-
ur manni ósjálfrátt hugsað til
heimskautafaranna. Friðþjófur
Nansen fór þvert vfir landið á sin-
um tima. Þarna eru lika isbirnir,
selir og eskimóar, sem lifa eins og
i útjaðri heimsins.
Auk þessara séreinkenna á
Grænlandi er eitt enn: Kuldi,
brunakuldi Aðeins i syðstu
þorpunum fer meðaihitinn á ár-
inu svolitið upp fyrir frostmarkiö .
t höfuðstaðnum. Góðvon, sem er
alllangt i suðri, er ársmeðalhitinn
tveggja stiga frost. Þrátt fyrir
þetta er landið iðandi af lifi, þar
eru runnar, tré, fuglar og dýr,
Um 400 tegundir jurta hafa
fundizt á Grænlandi, þar á meðal
ber jategundir. Atta tegundir
landdýra lifa þar: Hreindýr, vis-
undar, læmingi, tvær héra-
tegundir. hrevsiköttur, refur og
úlfur, en telji maður isbjörninn
með, eru þær niu. Hann fær að
visu næringu sina einkum úr haf-
inu. Fuglategundir eru á að gizka
170, þar af 23 staðfuglar. 1 sjónum
eru 6 selategundir, 16 hvaltegund-
ir og að minnsta kosti 100 tegund-
ir fiska.
Miklar andstæöur
Norður- og Mið-Grænland eru
norðan heimskautsbaugsins, svo
þar er ekki mikið af sólinni að
segja og heimskautaloftslagið
ræður öllu. Að visu tekst sumar-
sólinni að laða fram nokkrar
gróðurtegundir úr hálffrosinni
jörðinni. Sólin er hærra á lofti yfir
S-Grænlandi/Og þar er aldrei al-
gjört myrkur.
Grænland er fjallaland og þar
eru sterkar andstæður i loftslagi
og iandslagi. Einkum á það við
um suðurhluta vesturstrandar-
innar. Þó að sumarsólin sé heit
þar, dreg'ur isinn úr hitanum, svo
og hafið, sem sjaldan er heitara
en 0 gráður.
Austur-Grænlandsstraumurinn
ber kældan sjó og borgarisjaka
suöur með austurströndinni. fyrir
Hvarf og áfram norður með
vesturströndinni. Sundir. og
mynni hinna mörgu fjarða og a 11-
ur tjóinn við bæinn Júliönuvon,
eru oft þakin rekís, sem liggur
þéttur og ófær langtimum saman,
þannig að illmögulegt er að kom-
ast sjóleiðina, oft ómögulegt.
Strendurnar bera merki kuld-
ans og sjávargangsins. Klappirn-
ar eru berar, eða gronar gisnum
mosa. Þegar dregur inn með
fjörðunum, eykst gróðurinn. Það
er eins og að koma úr köldum
heimi, þar sem allt er grátt, hvitt
eða brúnt, inn i heim sólarinnar
og lifsins, Þar er fólkið sólbrúnt
og gras og runnar skreyta landið i
öllum hugsanlegum grænum lit-
um.
Eiríkur rauði
Sennilega hefur það verið i
heimsókn i einum slikum firði,
sem islenzki bóndinn og sæfarinn
Eirikur rauði skirði landið Græn-
land. Hann var fæddur i Noregi
um 950, en fluttist ungur til ls-
lands. Hann framdi morð og var
dæmdur friðlaus i þrjú ár. Ein-
hver hafði sagt honum að ve*Fan
við tsland væri land. Hann sigldi
af stað og kom að landi á vestur-
ströndinni og kannaði umhverfið.
Þá sneri hann til baka og skipu-
lagði mannflutninga og stofnun
nýlendu á Grænlandi.
Hann settist að i Brattahlið i Ei-
riksfirði og var lögsögumaður ný-
lendunnar og leiðtogi allt til
dánardags. Það var sonur hans,
Leifur heppni, sem seinna fann
Vinland, eða Ameriku.
Kyrstu norrænu mennirnir sáu
ekki Eskimóa. en merki sýna, að
þeir voru þar löngu áður.
Rústir við Sandvik. Þarna bjuggu frændur okkar i eina tlð.