Fréttablaðið - 14.10.2004, Qupperneq 22

Arabísk sjónvarpsstöð skýrði frá
því fyrir skömmu, að al Kaida
mundi refsa þeim ríkjum, sem
hefðu stutt innrás Bandaríkjanna
og Bretlands í Írak. Mundi verða
gerð vopnuð árás á þessi ríki.
Noregur var nefndur í þessu
sambandi. Norðmenn hafa þegar
ákveðið að taka þessar hótanir al-
varlega og undirbúa nú ýmsar
ráðstafanir gegn hryðjuverkum.
Ljóst er, að Ísland er einnig
skotmark al Kaida, þar eð Ísland
studdi árásina á Írak. Stjórnar-
herrarnir,forsætisráðherra og
utanríkisráðherra, tóku ákvörðun
um þennan stuðning einir án þess
að leggja málið fyrir alþingi
eða ríkisstjórn. Ákvörðunin um
stuðning við stríðið var því ólög-
leg. Hún var ekki lögð fyrir utan-
ríkismálanefnd alþingis enda
þótt skylt sé að leggja öll meiri
háttar utanríkismálefni fyrir þá
nefnd.
Samfylkingin, með stuðningi
annarra flokka stjórnarandstöð-
unnar, hefur nú flutt tillögu um
að skipuð verði rannsóknarnefnd
á alþingi til þess að rannsaka
hvernig ákvörðun var tekin um
stuðning Íslands við innrásina í
Írak. Það er er ekki seinna vænna
að slík tillaga komi fram. Ég hefi
margoft á undanfarandi rúmu ári
ritað um það í Morgunblaðið og
á heimasíðu mína ( www.gud-
mundsson.net) að nauðsynlegt
væri að skipa slíka rannsóknar-
nefnd. Fyrst hreyfði ég þessari
hugmynd í grein í Mbl.fyrir rúmu
ári. Ég er því mjög ánægður með
það, að Samfylkingin skuli hafa
tekið þessa hugmynd upp. Það er
nauðsynlegt að rannsakað verði
hvaða upplýsingar lágu til grund-
vallar, þegar þeir fóstbræður
Davíð og Halldór ákáðu að láta
Ísland lýsa yfir stuðningi við
innrás í Írak. Núverandi forsæt-
isráðherra kvaðst í viðtali nýlega
harma það, ef borist hefðu rangar
upplýsingar um gereyðingarvopn
í Írak áður en ákveðið var að gera
innrás í landið.Ekki baðst ráð-
herrann þó afsökunar eða til-
kynnti, að Ísland yrði strikað út
af lista hinna staðföstu ríkja, sem
studdu innrásina.
Þeir tveir ráðherrar sem tóku
ákvörðun um að láta Ísland lýsa
yfir stuðningi við árás á annað
ríki, þ.e. Írak, bera fulla ábyrgð á
því. Þeir geta ekki skotið sér á
bak við ráðamenn erlendra ríkja
eða borið því við, að þeir hafi
fengið rangar upplýsingar. Árás á
annað ríki er alvarlegt mál. Það
er ekki unnt að taka ákvörðun um
stuðning við árás án þess að hafa
þaulathugað það mál og borið
undir alla rétta aðila, alþingi,
utanríkismálanefnd, ríkisstjórn
o.fl. Ísland er vopnlaus þjóð og
hefur lengst af verið friðelskandi
þjóð, sem ekki hefur viljað ófrið
við neinar aðrar þjóðir. Svo virð-
ist, sem þessi stefna Íslands hafi
verið rofin vegna þjónkunar
stjórnarherra Íslands við Bush
Bandaríkjaforseta. Það er komið
í ljós í mörgum rannsóknum, að
Írak átti engin gereyðingarvopn
og þar var engin miðstöð al
Kaida. Árásin var því gerð á
fölskum forsendum og hún var
ólögleg að alþjóðalögum sam-
kvæmt því sem Kofi Annan,
framkvæmdastjóri Sþ. sagði
fyrir skömmu.
Stjórnarherrar Íslands brutu
því ekki aðeins íslensk lög heldur
lögðu blessun sína yfir brot á
alþjóðalögum, þegar þeir studdu
árás á Írak. Þeirra ábyrgð er
mikil ■
Í byrjun vikunnar var skrifað
undir tímamótasamkomulag á milli
Lánasjóðs íslenskra námsmanna og
Landsbankans. Samkomulagið fjall-
ar um námslánaábyrgðir og geta nú
námsmenn samið um bankaábyrgð-
ir á námslán sín hjá Landsbankan-
um í stað þess að leita eftir ábyrgða-
mönnum. Þetta er mikill áfangi
fyrir stúdenta enda hefur hingað til
ekki verið til úrræði fyrir þá sem
ekki hafa getað útvegað sér
ábyrgðamenn. Einnig er ánægju-
legt að stúdentar geti nú haft val um
að hafa annað hvort áfram sjálf-
skuldaábyrgðir sínar eða keypt
bankaábyrgð, valfrelsið eykst.
Samkomulagið felur í sér mikla
réttarbót fyrir þá sem hafa átt erfitt
með að útvega ábyrgðamenn. Ég
upplifði það í starfi mínu sem fram-
kvæmdastjóri Stúdentaráðs að
þurfa að horfa upp á fólk, sem ekki
átti ættingja eða aðra að til að
ábyrgjast nám, þurfa að hætta við
að fara í nám sökum þess. Með
þessu er LÍN svo sannarlega að
styrkja það markmið stjórnvalda að
tryggja öllum sem eiga rétt á lánum
hjá LÍN tækifæri til náms án tillits
til efnahags.
Þetta mál hefur verið baráttumál
stúdenta og ungs fólks í langan
tíma. Framsóknarflokkurinn hafði
þetta á kosningastefnuskrá sinni
fyrir síðustu alþingiskosningar og
lagði undirrituð ásamt fleirum fram
þingsályktunartillögu um þetta efni
á síðasta þingi. Ástæða er til að óska
LÍN, Landsbankanum og stúdentum
öllum til hamingju með þetta fram-
faraskref. LÍN er svo sannarlega að
sinna félagslegu hlutverki sínu og
Landsbankinn setur traust sitt á
stúdenta. Nú er loks til staðar raun-
verulegur valkostur fyrir þá
stúdenta sem hafa verið í erfiðleik-
um með að útvega ábyrgðamenn.
Höfundur er varaformaður
menntamálanefndar Alþingis.
14. október 2004 FIMMTUDAGUR22
Það á ekki að vera
feimnismál þegar
samgönguráðherra og
Reykjavíkurlistinn eru sam-
herjar í forgangsröðun sam-
gönguframkvæmda.
DAGUR B. EGGERTSSON
BORGARFULLTRÚI
UMRÆÐAN
RÍKIÐ OG
REYKJAVÍK
,,
Það er með ólíkindum hvað það
virðist mikið feimnismál þegar
ráðherrar ríkisstjórnarinnar taka
skynsamlegar ákvarðanir sem
koma sér vel fyrir Reykjavík og
höfuðborgarsvæðið. Gott dæmi
um þetta birtist í vikunni. Sturla
Böðvarsson samgönguráðherra
gaf frá sér þá ánægjulegu yfirlýs-
ingu að úrbóta væri að vænta
á gatnamótum Kringlumýrar-
brautar og Miklubrautar strax
næsta vor. Í miðopnugrein í Morg-
unblaðinu tók ráðherrann undir
þá niðurstöðu Reykjavíkurlistans
að útvíkkun þessara fjölförnu
gatnamóta væri fljótlegasta og
besta lausnin til að greiða fyrir
umferð og tryggja umferðarör-
yggi fremur en að bíða mislægra
gatnamóta sem fyrst geta orðið að
veruleika eftir fimm ár. Og ráð-
herra gekk lengra. Samhliða
verður unnið markvisst að lagn-
ingu Sundabrautar, mikilvægustu
samgönguframkvæmd landsins.
Ég hefði ekki getað samið skyn-
samlegri yfirlýsingu sjálfur.
Ég held það segi meira um ís-
lenska pólitík en samgönguráð-
herra að hann sá sig því miður
knúinn til að fylgja þessum góðu
ákvörðunum úr hlaði með fúk-
yrðaflaumi í garð Reykjavíkur-
listans. Er það virkilega ennþá
dauðasynd að vera sammála yfir
flokkslínur? Er það svo viðkvæmt
að taka ákvarðanir sem koma í-
búum höfuðborgarsvæðisins vel
að það sé pólitísk nauðsyn að gera
það undir formerkjum stríðs
fremur en friðar? Þarf virkilega
að nálgast framfaramál á höfuð-
borgarsvæðinu eins og holdsveiki
á miðöldum?
Ég vona að ég sé ekki að gera
samgönguráðherra mikinn óleik
með því að upplýsa að samstarf
Reykjavíkurborgar við hann og
ráðuneyti hans á þessu kjörtíma-
bili hefur verið aldeilis prýðilegt.
Hvort sem litið er til undirbún-
ings að byggingu Tónlistar- og
ráðstefnuhúss, skilningi á hlut-
verki Reykjavíkur við að efla
ferðaþjónustu um land allt yfir
vetrarmánuðina eða bandalags
um lagningu Sundabrautar hefur
ekki gengið hnífurinn á milli. Mér
finnst vissulega ennþá að eitt mik-
ilvægasta hagsmunamál framtíð-
arinnar sé að flugvöllurinn í
Vatnsmýri víki fyrir íbúabyggð og
mér finnst óréttlátt að höfuðborg-
arsvæðið leggi til 75% bensín-
gjalda en aðeins 25% af Vegaáætl-
un renni til úrbóta þar. Það er hins
vegar ekki síður mikilvægt að
stjórnmálamenn starfi að sam-
eiginlegum stefnumálum yfir
flokkslínur og láti pólitíska and-
stæðinga njóta sannmælis þegar
við á. Sturla Böðvarsson getur
verið stoltur af loforði um úrbætur
á Miklubraut-Kringlumýrarbraut
og ég legg glaður með honum í
brimskaflinn við að tryggja Sunda-
braut framgang. Samstaða sam-
gönguráðherra og Reykjavíkur-
listans við forgangsröðun fram-
kvæmda er ekki feimnismál
heldur fagnaðarefni. ■
Baráttumál í höfn
Það þarf mannauð til að skapa auð-
magn. Það þarf auðmagn til að
skapa mannauð. Svo einfalt er það.
Þeir sem setja auðmagnið ofar öllu
öðru hafa þó augljóslega ekki séð
það. Mannauður felst í viðhaldi og
viðgangi hvers samfélags ásamt
þeim siðferðilegu verðmætum
sem felast í því að tryggja börnum
öryggi, ábyrgð og vernd hinna
fullorðnu. Þau eru forsenda fyrir
ástundun, virðingu og heilbrigðum
áhuga á viðfangsefnunum og
bjartri framtíðarsýn. Mannauður
verður ekki til úr kænsku einni
eins og auðmagn sem getur orðið
til úr samþjöppun, duldu tekjuráni
og talnaleikjum. Þeir auðstofnar
sem skapa verðmætin að baki
mannauðnum er fjórþættur stofn
foreldra, uppeldisstétta og stjórn-
valda hvers velferðarsamfélags.
Þessir aðilar eru stofnar foreldra-
ábyrgðarinnar, hver með sitt hlut-
verk. Það er skylda stjórnvalda
að skapa foreldrum, sem mynda
verðmætasprotann, og uppeldis-
stéttum sem þróa hann áfram,
viðunandi aðstæður til að ávaxta
þau verðmæti sem þeir fara með –
fyrir einstakling og heild.
Í samfélagi eins og hinu ís-
lenska þar sem vinnuástundun
karla og kvenna ásamt ásókn í
menntun og altæk lífsgæði er með
því allra hæsta í hinum vestræna
heimi, eru hinir fullorðnu önnum
kafnir, oftar og lengur en víðast
hvar. Metnaður almennings kemur
einnig fram í því að vilja eiga
mörg börn og vilja velferð þeirra
og hag sem mestan. Stjórnvöld
fagna þessu í ræðu og riti, ekki síst
á erlendum vettvangi. Á milli þess
er óað og æjað yfir fíkniefna-
neyslu og stjórnleysi barna og
unglinga og fagfólk í félags- og
heilbrigðisþjónustu rífur ráðþrota
hár sitt yfir vaxandi fjölda barna
með sífjölbreytilegri hegðunar-
vandkvæði og sjúkdómsgreining-
ar. Þróttmeiri hluti skólabarnanna
fær sífellt minna af athygli þeirra
og tíma. Það virðist gleymast að
ekki er nóg að fæða börn. Það þarf
líka að hlúa að þeim, leiðbeina og
móta til þess að sjálfsmynd þeirra
verði heilbrigð og traust þegar þau
fullorðnast. Í öllum önnunum við
að spenna boga og ná langt skapast
hættuástand fyrir hið viðkvæma
fjöregg þjóðarinnar: börnin sem
veifa fánum á 17. júní, börnin sem
syngja í kórum við opnun erlendra
ráðstefna, börnin sem allar gjaf-
irnar eru keyptar fyrir, börnin
sem eru „framtíð Íslands“. En
börnin mótast ekki aðeins af því að
þeim sé hampað á tyllidögum, af
efnislegum aðbúnaði, af tölvum og
tækifærum markaðarins. Þau mót-
ast mest af fyrirmyndum í hegðun
hinna fullorðnu „foreldrastofna“.
Af áðurnefndum fjórum stofnum
foreldraábyrgðarinnar hvílir mest
ábyrgð á stjórnvalds“foreldrinu“,
að tryggja öðrum foreldrastofnum
afkomu, lífs- og starfsskilyrði,
m.a. með markvissri fjölskyldu-
og menntastefnu sem kemur í veg
fyrir óþarfa glundroða og áföll í
lífi barna.
Sjö ára drengur sagði á dögun-
um áhyggjufullur við nýfráskilda
móður sína sem glímdi við að finna
honum verkefni og samastað í
kennaraverkfallinu dögum saman:
„En, mamma get ég ekki bara vera
einn heima, horft á sjónvarpið og
leikið í tölvunni þangað til þetta
áfall er búið?“ Áhrifin af skilnað-
aráfallinu í fjölskyldunni voru
honum ofarlega í huga. Hvort
tveggja, skilnaðaráfall foreldr-
anna og verkfall kennara gegn
stjórnvaldi hafði splundrað tilveru
hans, búsetu, daglegu starfi og við-
fangsefnum. Hann er þriðji aðili
sem afleiðingarnar bitna á. Í hvor-
ugu tilviki var hann upplýstur með
skiljanlegu móti, hvað þá spurður
álits eða tryggð vernd.
Þetta sjö ára barn greindi ekki
á milli áfalla eins og skilnaðar og
verkfalls. Hvort tveggja er fyrir
honum dæmi um að fullorðna fólk-
ið á í óskiljanlegum átökum. Full-
orðna fólkið axlar ekki ábyrgð.
Fullorðna fólkið hefur ekki tök á
tilveru sinni. Fullorðnum er ekki
að treysta. Hvort tveggja dynur
yfir og sviptir barnið öryggis-
kennd. Fótunum er kippt undan
áreiðanleika í lífinu. Um leið fær
barnið boð um að það sé leyfilegt
að fara sínu fram og svíkjast und-
an skuldbindingum. Foreldravald
sem afneitar ábyrgð sinni líkt og
íslensk stjórnvöld gera nú er ekki
aðeins slæm fyrirmynd. Það
spillir verðmætum góðs uppeldis
og rýrir traust og virðingu barns-
ins fyrir hinum fullorðnu – nær og
fjær.
Í löndum eins og Írak, Afganist-
an, Ísrael og Palestínu er heldur
ekki spurt um þær ógnarafleið-
ingar sem ábyrgðarleysi, valda-
þorsti og misreiknuð hagsmuna-
átök hinna fullorðu hafa fyrir upp-
vaxandi kynslóð – þ.e.a.s. þann
hluta hennar sem yfirleitt vex upp.
Á Íslandi eru börnin ekki (andlega,
líkamlega og tilfinningalega) svelt
eða særð til dauða eins og í stríðs-
þjáðum löndum en hunsun stjórn-
valda á öryggi þeirra og ábyrgðar-
leysi um framtíðavelferð þeirra er
sameiginleg. Tony Blair, forsætis-
ráðherra Breta sem eiga aðild að
helför okkar tíma, fær að minnsta
kosti hjartsláttartruflanir, og Bush
á það til að missa minnið, en vald-
hafar á Íslandi blikka ekki auga og
segja harða deilu stjórnvalda
og mikilvægustu uppeldisstéttar-
innar ekki koma sér við. Viðbragð-
ið líkist frumstæðu varnarvið-
bragði, „það er hinum að kenna“,
rétt eins og í sandkassanum.
Það átakanlega og mótsagna-
kennda við þessa deilu er að hér er
ekki tekist á um valdaleysi og
skort. Hér er tekist á um hver hafi
mest völd til að (mis)beita og
hvernig megi halda fastast um
sameiginlega pyngju sem nóg er
til í. Fjármálaráðherra lýsir yfir
(áætluðum) afgangi svo milljörð-
um nemur í fjárlagagerð ríkisins.
Samtímis er fagstéttum uppeldis-
greina og menntastofnunum ekki
séð fyrir lágmarksfjármagni til að
geta rækt sín störf til að skapa
þann mannauð sem mestu skilar,
en verstu veldur ef ekki tekst.
Höfundur er prófessor við Há-
skóla Íslands, hefur rannsakað og
ritað um fjölskyldumál og velferð
barna..
DAGNÝ JÓNSDÓTTIR
ALÞINGISMAÐUR
UMRÆÐAN
ÁBYRGÐIR
NÁMSLÁNA
BJÖRGVIN GUÐMUNDSSON
VIÐSKIPTAFRÆÐINGUR
UMRÆÐAN
ÁBYRGÐIR
NÁMSLÁNA
Höfuðborgarholdsveikin
Eina ráðið til að leysa varanlega
núverandi kennaraverkfall með
sóma og sæmd er að veita sveitar-
félögunum nýja heimild með lög-
um til að leggja á nýtt og sérstakt
viðbótarútsvar þ.e. skólaútsvar
sem færi eingöngu til að bæta
skólana og eytt í ekkert annað.
Ríkið setur því fastar hömlur
hvað innheimta má í útsvar og þá
til skólamála líka. Ríkið stoppar
allar nauðsynlegar framfarir í
skólamálum bæjanna með fjár-
skorti og fasta útsvarinu. Lausn á
þessu er sú að hvert einstaka bæj-
arfélag ráði því alveg sjálft hvað
það vill bæta kennslu og menntun
unglinganna hjá sér. Það kostar
meiri peninga. Leggja verður út-
svar til skólamála. Þessara pen-
inga yrði aflað með sérstöku
hærra menningar- og fræðsluút-
svari sem væri nýtt viðbótarút-
svar bara til endurbóta á kennslu
og menningarfræðslu barnanna
okkar. Væri menningarútsvar.
Viðbót við venjulegt útsvar í dag.
Höfundur er hæstaréttarlög-
maður
Þeir tveir ráðherrar
sem tóku ákvörðun
um að láta Ísland lýsa yfir
stuðningi við árás á annað
ríki, þ.e. Írak, bera fulla
ábyrgð á því. Þeir geta ekki
skotið sér á bak við ráða-
menn erlendra ríkja eða
borið því við, að þeir hafi
fengið rangar upplýsingar.
SIGRÚN JÚLÍUSDÓTTIR
FÉLAGSRÁÐGJAFI
UMRÆÐAN
KENNARA-
VERKFALLIÐ
,,
Auðmagn og mannauður
Viðbótar-skólaútsvar
LÚÐVÍK GIZURARSON
SKRIFAR UM SKÓLAÚTSVAR
Íraksstríðið: Ábyrgð
ráðamanna Íslands
22-23 Umræðan 13.10.2004 18:49 Page 2