Tíminn - 11.09.1977, Blaðsíða 27

Tíminn - 11.09.1977, Blaðsíða 27
Sunnudagur 11. september 1977 27 Margt er um manninn I réttinni. Unnið viö sundurdrátt. Hraunkambur suðaustur af réttinni og Þor'gerðarfjall bak við hann. Séð suður Laxárengjar og Múlabæi úr réttinni. hraungrýti og einnig mestur hluti af veggjum dilkanna. Talið er að Hraunsrétt i Aðaldal i Suður-Þingeyjarsýslu og Stafns- rétt i Svartárdal I Austur-Húna- vatnssýslu séu stærstu réttir norðanlands. Það var venja að reka allt fé, sem komift var á staðinn kvöldið fyrir réttardaginn i réttina og hafa það þar og i dilkunum um nóttina. Látnir voru tveir menn vaka yfir réttinni til aö gæta þess að ekki træðist undir, eða slyppi úr henni. En geta má nærri hversu mikið öryggi það hefur verið I svona stórri rétt og i haust- myrkri. En þetta var þo gert fram yfir siðustu aldamót. Sett var i gangnaseðil, aö menn áttu að mæta á réttina, er markljóst væri að morgni. Var þá byrjað á að reka úr dilkum það sem komst i almenninginn og svo smátt og smátt, þar til allir dilkar voru tæmdir, þá fyrst var hægt að hefja almennan drátt. Var þvi ekki að furða þo seint væri lokið drætti að kvöldi, þar sem lika voru að koma fjársöfn réttardag- inn úr Kelduhverfi og af Hliðar- rétti Mývatnssveit. Ékki man ég nema einu sinni að lokið var drætti á Hraunsrétt við luktar- ljós. Margt hefði Hraunsrétt getað sagt, hefði hún mál haft, en þvi miöur hefur verið of litið skráð um hana eða henni viðkomandi, og finnst lika ekki, þó vitað sé að bókfært hafi verið. Oft hafa verið bliðir og bjartir Hraunsréttardagar en einnig dimmir, kaldir og votir. Sagt er að Sigurbjörn Jóhannsson, Fóta- skinni hafi gert þessa visu á Hraunsrétt: Nú er svart að sjá i loft sést ei geisli falur. Svona myndast manni oft myrkur táradalur. Oft voru lika erfiðar göngur til Hraunsréttar sérstaklega Þeistarreykjagöngur og göngur og fjársókn til Keldhverfina. A siðustu tugum 18. aldar var siður hér aö fara af stað i fyrstu göngur sunnudaginn I 21. viku sumars. Var mér sagt, að prestar á svæðinu ættu fri þann sunnudag frá messugerö. Faðir minn, Jóhannes Jóna- tansson i Klambraseli, sagði mér sögu um fyrstu Þeistareykja- göngur haustið 1878, en þá var hann þar gangnaforingi fyrir Helgastaðahrepp, 28 ára að aldri. Sunnudaginn i 21. viku sumars bar upp á 15. september þetta ár. A sunnudaginn var krapahrið, en það kvöld áttu allir Þeistareykja- gangnamenn að mætast að Þverá i Reykjahverfi. Skyldi svo haldið austur i afréttina mánudagsnótt- ina. Veðrið fór versnandi er á daginn leið, og siðdegis var komið aftaka illviðri. Enginn gangna- maður sat þó heima. Um kvöldið brast á norðan stórhrið sem stóð alla nóttina og fram á mánudags- kvöld en þá fór að rofa til. Snjór var orðinn mikill og þótti sýnt að fé hefði fennt. A mánudagsmorgun brutust flestir gangnamenn heim til sin. Nokkrir fóru með Jóhannesi heim i Klambrasel. Vildi hann athuga fram á þriðjudag, hvort þá yröi komið gangnaveður. A þriðjudag var hægviðri og þoka og hlóð niður fönn. Fóru þá allir gangnamenn heim úr Klambraseli. A miðvikudag var hægviðri og léttir til siðdegis og á fimmtudag var komið bjartviöri. Þann morgunn sendi Jóhannes hraðboða um Aðaldal og Reykja- dal, að allir Þeistareykjagangna- menn ættu að mæta þá um kvöld- ið að Þverá eða Klambraseli á skiðum og hittast slðan allir næsta morgun austan við Höfuð- reiðarmúla. Dáðist faðir minn að þvi, hve menn hefðu verið viðbragðsfljót- Ekki verður hjá þvi komizt við lestur skýrslunnar, að sjá mis- ræmi á fjártölu bænda og tölu gangnamanna. Til dæmis á sá sem á 40—50 kindur, að láta tvo menn i göngur, en sá sem á 500 kindur á að láta 5 menn. Þegar ég var að alast upp, var þetta úr gildi, en faðir minn, sem var fjallskilastjóri Aðaldæla- Benedikt Jónsson Fjallskilastjóri Helgastaðahrepps 1882. ir. Attu margir þó langt að fara og voru menn fram á nótt að koma. Var þvínæst lagt hér upp á heiði. Allir voru á skiðum og meö bagga á baki. Þann dag var norðurhluti Þeistareykjalands smalaður og féð, sem fannst rekið á Þreistar- eyki. Og á sunnudag er enn þá þýðviðri og sunnanátt. Var þá féð sem fundizt hafði rekið til Hraunsréttar. Varð þá margur þreyttur og þyrstur að snúast við reksturinn I slæmu sklðafæri. En ofan á rétt komst allt um kvöldið. Var þar með á réttina komið fé úr Frambrúnum, Gjástykki, Gæsa- fjöllum og Útbrúnum. Þann dag var mokuð fönn frá veggjum almennings og dilkum á Hrauns- rétt, þvl fönnin var sllk, aö viöa gat fé runnið úr rétt og dilkum. Er ekki vitað að slikt hafi gerzt fyrr eða siðar. Þessi gangnasaga er I bókinni „Göngur og réttir" og að mestu eins og faöir minn sagöi mér hana. Ariö 1882 er fjallskilastjóri I Helgastaðahreppi Benedikt Jóns- son á Auðnum. Til er merkileg skrá eftir hann, sem sýnir veldi Hraunsréttar á þeim árum. Haustið 1882 er f jallskilaskylt fé I Helgastaðahreppi samkvæmt skránni 6514 kindur og eigendur að þvi eru taldir 80 búendur, sem eiga að leggja til 163 gangna- menn' Auk þess leggja svo til gangnamenn: Ljósavatnshrepp- ur 14 menn, Mývetningar 10 menn og Húsavikurhreppur 5 menn. Samtals hafa þá gengið til Hraunsréttar þetta haust 192 gangnamenn. Þá voru gengnar til Hraunsréttar allar Laxárdals- heiðar, Gæsafjöll, Gjástykki, Þeistareykjaland og útbrúnir frá Bótargili suður að Þverárgili sunnan við Geitafell. Þess ber að geta i sambandi við fjártölu Helgastaðahrepps, að hún er aöeins geldfé og fráfærna- lömb. Allar, eða þvi nær allar ær eru þá i kvium og undanþegnar fjallskilum. Þá vantar nokkrar jarbir i Helgastaðahreppi I skýrsluna, sem þó voru I ábúð. Hvað ábúendur þeirra jarða, hafa veriö látnir vinna að fjallskilum sést ekki. Jóhannes Jónatansson, Klambra- seli. Jakobina Johnson, skáldkona, dóttir Sigurbjarnar i Fótaskinni. hrepps, sagði mér, að þetta heföi byggzt á þvi, að fé fátæka bónd- ans gæti verið á öllum leitarsvæð- um eins og fé stórbóndans og þvi væri rétt aö miða ekki eingöngu við fjártöluna. Þessi skoðun er i samræmi við sumt i Jónsbókarlögum, sem þá voru I gildi. Til dæmis var eitt, ef tveir menn áttu sama fjármark og annar varð að láta af þvi, þá átti sá að vikja, sem færra átti féö. Arið 1893 eru i sveitarstjórn I Helgastaöahreppi: Séra Benedikt Kristjánsson oddviti, Jón Jónsson (Múla) Jóhannes Þorkelsson, Sigtryggur Helgason, Jóhannes Jónatansson, Friðrik Jónsson og Friöjón Jónsson. A sveitar- stjórnarfundi 16. október 1894 var samið um skiptingu Helgastaða- hrepps I tvo hreppa Aöaldæla- hrepp og Reykdælahrepp. Hreppamörkin vour ákveðin milli Skriðuhverfis og Vaðs, milli Sýrness og Hólkots, milli Fagra- nesbæja og Halldórsstaða I Reykjadal, milli Grenjaðarstaða og Múlatorfubæja annars vegar og Halldórsstaða og Birnings- staöa hins vegar, milli Prest- hvamms og Kasthvamms og milli Geislafells og Kasthvamms. Eignir og skuldir Helgastaða- hrepps skiptust þannig, að Reyk- dælahreppur hlaut 8/15 en Aðal- dælahreppur 7/15. Fyrsti fjallskilastjóri I Reyk- dælahreppi held ég hafi verið Sig- tryggur Kristjánsson I Kast- hvammi og slðar, er hann fór til Ameriku með fjölskyldu sina, Pall Þórarinsson Halldórsstöð- um. Fyrsti fjallskilastjóri i Aðal- dælahreppi var Jóhannes Jóna- tansson Klambraseli og réttar- stjóri á Hraunsrétt. Lengi eftir skipti Helgastaba- hrepps var Hraunsrétt aöalskila- rétt beggja hreppanna og fjall- skilastjórarnir unnu saman að niburröðun gangna beggja hrepp- anna, þvi aðalafrétturinn Þeistareykjaland, var leigður báðum hreppunum af prestinum á Grenjaðarstað. Man ég óljóst eftir þvl, að foreldrar mlnir fóru fram I Kast- hvamm, til fundar við Sigtrygg, en hitt árið kom Sigtryggur með konu sina önnu, I Klambrasel. Einnig man ég glöggt eftir ferð- um foreldra minna i Halldórs- staði og Páls og Lyzziar konu hans hingað. Ég held þetta hafi veriö nokk- urs konar orlofsferðir hús- mæðranna en ekki að þær hafi tekið þátt I störfum bænda sinna. En að mér eru þessar ferðir svo minnisstæðar, er sjálfsagt af þvi, að þær voru undanfari gangna og Hraunsréttardags. Ekki man ég hvenær ég kom fyrst á Hraunsrétt, ég held það hafi veriöfyrir mitt minni og ekki hef ég verið gamall. En ég man fyrst eftir mér á réttinni, aö faðir minn leiddi mig og á honum hékk drukkinn maður, en drukkinn mann hafði ég ekki séð fyrr og var þvi hræddur við hann, en hann mun þó ekkert hafa verið "hræðilegur, en kallaði mig nafna og tööur minn frænda sinn og klappaði okkur öllum. En framkoma hans var ólík annarra og þvi hræddist ég hann. Þá sá ég i fyrsta sinn storan forustusauð með koparbjöllu I horni og söng hátt I henni og heyrðist langt til. Einnig sá ég roskna konu viö fjárdrátt I rétt- inni, en þaö þotti ekki kvenlegt i þá daga að konur drægju fé i rétt- um eða færu I göngur. Þessi kona skeytti þvi engu og dró fé á Hraunsrétt haust ef tir haust, hún hét Sigrlður og átti heima I Kvlgindisdal I Reykdælahreppi. Já, margt verður börnum eftir- minnilegt, er þau fara I fyrsta sinn I Hraunsrétt eins og mér. Þegar heim kemur er kliöurinn frá réttinni I eyrum þeirra, kindajarmur, hundagelt, hestahnegg og mannaköll allt I einum kór og útfrá þessu er sofn- að sætt og draumlaust. — „Enn mig fýsir alltaf þó aftur aö fara I göngur." Sá sem einu sinni hefur hrifizt af göngum og réttum, hann þráir þær aftur og aftur allt llfið. Ekki var ég gamall er ég fór fyrst i göngur, ef göngur skyldi kalla. Faðir minn sá um sókn á fé á Skógarétt og rekstur til Hrauns- réttar og fór ég það með honum. Þá var ekki dregið upp á Skóga- rétt, heldur tóku Reykhverfingar sitt fé úr eftir þvi sem þeir gátu, hitt var haft I réttinni og dilkum næstu nótt, og siðan rekið allt til Hraunsréttar hvaðan sem það var. Stundum var það 10-12 hundruð og ráku það 3-4 menn og sumt liðléttingar. En faöir minn fór ávallt sjálfur i þá ferð og stjórnaði henni. Ég held ég hafi verið nitján ára, þegar ég sótti um göngur til Fjallaréttar I Kelduhverfi og rekstur þaðan til Hraunsréttar. Þá var ég búinn að fara I Þeista- reykjagöngur og einnig göngur til HHðarréttar. En i Kelduhverfi hafði ég ekki fariö. Að ég sótti um Fjallarétt var vegna þess að ég vildi ekki missa af Hraunsrétt, en fé af Fjallarétt var venjulega komið til Hraunsréttar fyrir há- degi Hraunsréttardag. í þessar göngur var farið af stað — og einnig Þeistareykja- göngu — 15. september, komið saman á Þverá i Reykjahverfi og riðið siöan austur aðfaranótt hins 16. sept. Vikuna fyrir göngurnar var lát- laus norðanátt og snjókoma I há- sveitum og afréttum. Var þvi kominn mikill snjór en ekki var þo búizt við að fé hefði fennt, þvi að ekki haföi verið hvassviðri með snjókomunni. Snjótvar niður Rekið úr safnhringnum inn I Hraunsrétt.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.