Morgunblaðið - 09.07.2006, Blaðsíða 12

12 SUNNUDAGUR 9. JÚLÍ 2006 MORGUNBLAÐIÐ
Stundum eiga sér stað atburðir semgreypast svo djúpt í vitund þjóðfélagsað allir muna hvar þeir voru staddireða hvað þeir voru að gera þegar þeirheyrðu fréttina fyrst. Fyrir írsku
þjóðinni er morðið á blaðakonunni Veronicu Gu-
erin slíkur atburður. John Bruton, þáverandi
forsætisráðherra landsins, sagði morðið vera
árás á lýðræðið og viðbrögð almennings og sér-
staklega blaðamannastéttarinnar voru hörð.
Nú 10 árum seinna standa menn enn frammi
fyrir sömu spurningum og kviknuðu í kjölfar
morðsins og atburðanna sem leiddu til þess.
Hver var Veronica Guerin og hvers vegna or-
sakaði mál hennar enn áleitnari spurningar en
áður um hversu langt blaðamenn geta gengið
við að afla heimilda án þess að lífi þeirra sé
stofnað í hættu?
Naas-þjóðvegurinn í úthverfi Dublin laust
eftir hádegi miðvikudaginn 26. júní árið 1996.
Tveir menn á mótorhjóli stöðvuðu við hlið
rauðrar Opel-bifreiðar Guerin sem var stopp á
umferðarljósum. Þeir hleyptu af fimm skotum
og þegar lögreglan kom að var blaðakonan, sem
bæði var dáð og umdeild, úrskurðuð látin. Saga
Veronicu Guerin er ekki einsdæmi og hafa þeg-
ar 19 blaðamenn látið lífið árið 2006. Frá árinu
1994 hafa árlega að meðaltali 33 blaðamenn fall-
ið eða verið myrtir. Flestir þeirra eru stríðs-
fréttaritarar sem falla við störf sín en aðrir
blaðamenn eru teknir af lífi eða myrtir vegna
mála sem ákveðnir aðilar, glæpamenn eða
stjórnvöld, vilja ekki að komi fyrir sjónir al-
mennings. Aldrei fyrr hafði blaðamaður verið
myrtur á Írlandi þrátt fyrir umfjallanir um um-
deild og áleitin mál; hneykslismál kaþólsku
kirkjunnar og menn og málefni innan raða írska
lýðveldishersins, IRA. Það var ekki síst þess
vegna sem morðið á Guerin vakti jafn mikinn
óhug og raun bar vitni. Engum kom til hugar að
slíkt gæti átt sér stað á Írlandi, í venjulegu út-
hverfi hefðbundinnar evrópskrar borgar.
Fór sínar leiðir
Veronica Guerin fæddist í Dublin árið 1958.
Hún hóf að starfa við blaðamennsku árið 1990
en hafði fram að því bæði unnið hjá endurskoð-
unarfyrirtæki föður síns og seinna kom hún á
fót almannatengslafyrirtæki ásamt eiginmanni
sínum, Graham Turley. Guerin og Turley
kynntust við störf í Ogra Fianna Fáil, ungliða-
hreyfingu stærsta stjórnmálaflokks Írlands, á
áttunda áratugnum og átti Guerin eftir að verða
afkastamikil í flokksstarfinu seinna meir.
Blaðamannaferill Guerin hófst hins vegar hjá
Sunday Business Post og Sunday Tribune. Þar
vakti hún fljótlega athygli fyrir óhefðbundin
vinnubrögð við heimildaöflun og var gagnrýnd
fyrir það í hálfum hljóðum innan blaðamanna-
stéttarinnar. Aengus Fanning, ritstjóri Sunday
Independent, sagði síðar að Guerin hefði ekki
verið sú manngerð sem beið við skrifborðið eftir
símtölum eða fréttatilkynningum til að vinna úr.
Reyndar hafi sjaldnast verið hægt að ganga að
henni vísri við skrifborðið. Veronica Guerin fór
út í samfélagið til að fá þær upplýsingar sem
hana vantaði, talaði við fólkið sem málið snerti,
hvort sem það voru langt leiddir fíkniefnaneyt-
endur, dópsalar eða dæmdir glæpamenn. Hug-
rekki, fífldirfska og að sumra mati kæruleysi
einkenndi vinnubrögð hennar alla tíð þó svo að
engan hefði órað fyrir hvað það ætti eftir að
kosta hana.
Spilling og hneyksli innan kirkjunnar
Fyrst um sinn fjallaði Guerin um spillingar-
mál stórfyrirtækja og hneykslismál innan kaþ-
ólsku kirkjunnar og nafn hennar varð vel þekkt
eftir blaðagreinar um röð alvarlegra mála með-
al helstu manna kirkjunnar. Í byrjun 10. ára-
tugar síðustu aldar stóð írska þjóðin frammi
fyrir mesta fíkniefnavanda meðal ungs fólks frá
upphafi. Hinir lægst settu voru ekki lengur þeir
einu sem lentu í klóm fíkniefna og fíkniefnasala
heldur sáu venjulegar millistéttarfjölskyldur á
eftir börnum sínum í ömurleg dópbæli sem
spruttu upp víða í borginni. Bækistöðvar skipu-
lagðrar glæpastarfsemi voru ekki lengur ein-
skorðaðar við alræmd hverfi í norðurhluta Du-
blin heldur var vandamálið orðið af þeirri
stærðargráðu að það var nánast komið inn í
bakgarð hins almenna borgara. Líkt og
hneykslismál kirkjunnar höfðu haft víðtæk
áhrif á samfélagið í heild sinni fór sívaxandi
glæpatíðni í kjölfar aukinnar fíkniefnasölu og
fíkniefnaneyslu að lita þjóðfélagið dökkum lit-
um. Guerin taldi þau mál hins vegar frábrugðin
að því leyti að almenningur hugsaði sem svo að
ef hann lokaði augunum og feldi sig fyrir fíkni-
efnavandanum þá væri vandinn ekki til staðar.
Mikil reiði ríkti meðal þjóðarinnar allrar eftir að
upp komst um blekkingar, lygar og misnotkun á
börnum meðal kirkjunnar manna. Færri leyfðu
sér að reiðast fíkniefnasölunum þó svo að þeir
bæru einnig ábyrgð á því að eyðileggja líf fjöl-
margra ungmenna. Að vekja fólk til umhugs-
unar um vandann var ein helsta ástæða þess að
árið 1994 hóf Veronica Guerin að skrifa um
glæpi fyrir Sunday Independent.
Undirheimar fíkniefnanna
„Við skrifum undir fáránlegum og heftum
lögum á Írlandi. Þetta er dásamlegt land, frá-
bær staður til þess að heimsækja en því miður
er þetta erfiður staður fyrir blaðamenn til að
stunda vinnu sína þar sem við vinnum undir
mjög strangri meiðyrðalöggjöf. Þetta er einnig
erfitt fyrir útgefendur blaðanna því það eru þeir
sem þurfa að greiða lögfræðingum svimandi há-
ar upphæðir fyrir að standa í réttarsölum nán-
ast á hverjum degi.“ Þetta sagði Guerin þegar
hún veitti alþjóðlegum verðlaunum Committee
to Protect Journalists viðtöku í desember árið
1995. Meiðyrðalöggjöfin á Írlandi var mjög
ströng og er enn að vissu leyti. Til að forðast
hugsanlega málsókn, sem margir írskir blaða-
menn áttu yfir höfði sér, notaðist Guerin við
uppnefni eða gælunöfn glæpamannanna þegar
hún skrifaði um þá. Nöfnin voru ýmist þekkt í
undirheimunum meðal glæpamannanna sjálfra
og lögreglunnar einnig en stundum gaf Guerin
sjálf þeim, sem hún fjallaði um, nöfn. Þannig hóf
hún að rannsaka mál og skrifa greinar um
þekkta glæpamenn Dublinarborgar og starf-
semi þeirra, meðal annars Martin Cahill sem
gekk undir nafninu The General og Gerry
Hutch sem var þekktur sem The Monk. Upphaf
ferlisins sem leiddi til morðsins á Veronicu Gu-
erin má rekja til þess þegar hún hóf að skrifa
um fíkniefnasala á þennan hátt. Hún beitti enn
sömu, sumpart óhefðbundnu, vinnubrögðum og
fljótlega hafði hún rakið slóðina til manns að
nafni John Gilligan. Gilligan var mikill íþrótta-
unnandi og hafði meðal annars varið miklu fjár-
magni í hrossaræktun og uppbyggingu hennar
á Írlandi. Hann var þó langt frá því að vera með
hreint sakavottorð.
Líflátshótanir og skotárás
Við vinnu sína hafði Guerin margoft verið
hótað og nokkrum sinnum var henni hótað líf-
láti. Í janúar 1995 var ráðist á hana á heimili
hennar og hún skotin í fótlegginn. Sumir töldu
að hún hefði veitt sér áverkana sjálf enda mætti
öllum vera ljóst á þessum tímapunkti að hún
legði allt í sölurnar og kærði sig lítið um eigin
velferð. Eini tilgangurinn væri að ná efni í góða
blaðagrein enda hlyti tilhugsunin um að verða
stjörnublaðamaður hjá einu stærsta dagblaði
landsins óneitanlega að kitla hégómagirndina. Í
september sama ár réðist John Gilligan á Guer-
in þegar hún reyndi að taka viðtal við hann. Síð-
ar hótaði hann að ræna og nauðga Cathal, fimm
ára gömlum syni hennar. Guerin hélt þó ótrauð
áfram, afþakkaði lögregluvakt um heimili sitt
og hafði Cathal oft með í för þegar hún tók við-
töl við vafasama einstaklinga.
Harkaleg gagnrýni
Enginn í hennar stöðu er laus við gagnrýni.
Þá, og ekki síst eftir dauða hennar, veltu margir
fyrir sér hvernig eiginkona og móðir gæti haldið
þessu starfi sínu til streitu þegar ekki aðeins
hún sjálf hafði fengið alvarlegar hótanir heldur
einnig nánasta fjölskylda hennar. Skoðanir
voru skiptar og aðrir bentu á að væntanlega
þyrfti karlmaður í sömu stöðu ekki að sitja und-
ir sömu gagnrýni. Ein mesta og jafnframt
harkalegasta gagnrýnin sem kom fram á Vero-
nicu Guerin var bók annarrar blaðakonu, Emily
O’Reilly, „Veronica Guerin – The life and death
of a crime reporter“ sem kom út árið 1998,
tveimur árum eftir dauða hennar. Í bókinni
fjallar hún um fortíð Guerin áður en hún hóf
störf við blaðamennsku, meintar upplognar
skólagráður og starfsreynslu og ábyrgð hennar
á leka til fjölmiðla úr innsta hring Fianna Fáil.
Hún fer einnig hörðum orðum um vinnubrögð
hennar og persónu. Í niðurlagi bókarinnar segir
þó: „Veronica Guerin var snjall blaðamaður, en
snilli hennar átti rætur sínar að rekja til per-
sónuleika sem skorti eðlilegar hömlur í per-
sónulegri og faglegri hegðun.“ Emily O’Reilly
vildi ekki tjá sig um bók sína eða persónulega
um mál Guerin og sagði að hún hefði engu við að
bæta í því sambandi. O’Reilly var hins vegar
mjög hjálpleg þegar kom að annarri heimilda-
öflun fyrir þessa grein.
Umfangsmikil rannsókn
Morðið á Veronicu Guerin hafði margvíslegar
afleiðingar. Strax eftir atburðinn flúði John Gil-
ligan til Englands en var framseldur þaðan árið
2000 og dæmdur í 28 ára fangelsi fyrir stórkost-
leg fíkniefnabrot. Hann var engu að síður sýkn-
aður af ákæru um morðið á Guerin. Hins vegar
afplána tveir menn úr gengi Gilligan nú langa
fangelsisdóma eftir að hafa verið fundnir sekir
um morðið. Í kjölfar dauða Veronicu Guerin
hleypti lögreglan af stað umfangsmikilli rann-
sókn á fíkniefnamálum og margir áhrifamiklir
menn innan fíkniefnaheimsins voru handteknir
og hlutu dóma. Írska þingið staðfesti einnig lög
sem gerðu ríkinu kleift að gera eignir, sem fjár-
magnaðar hafa verið með ólögmætum hætti,
upptækar. Eftirmál málsins fyrir blaðamanna-
stéttina voru einna helst þau að þeir njóta nú
mun meiri alhliða verndar í landinu og vinnu-
brögð tengd fréttaflutningi af glæpum hafa tek-
ið á sig aðra mynd. Reiðin meðal írsku þjóð-
arinnar í kjölfar morðsins var gríðarleg og þar
með má segja að Veronicu Guerin hafi að
nokkru leyti tekist ætlunarverk sitt – að vekja
fólk til umhugsunar um það hvað væri í raun að
gerast í samfélaginu á bak við ímyndina um hið
góða og græna Írland eða eins og hún sagði
sjálf: „Ég er að sinna mínu starfi. Ég er að sýna
fólkinu hvernig þetta samfélag virkar.“
Hversu langt á og má ganga?
Mál Veronicu Guerin er vissulega orðið tíu
ára gamalt og telst þess vegna ekki vera nýmæli
í hröðum heimi frétta- og blaðamennsku. Þó er
mikilvægt að halda í þann lærdóm sem má
draga af máli Guerin því svipaðir hlutir eiga sér
stað um allan heim enn í dag. Spurningarnar
koma upp aftur og aftur og enn er erfitt að kom-
ast að endanlegri niðurstöðu. Spurningar sem
almenningur, blaðamenn og ritstjórar spyrja
sig enn þá – hversu langt á og má ganga? Enn á
ný koma upp aðstæður þar sem ástæður, gæði
vinnubragða og heilindi blaðamanna eru dregin
í efa. Hlutverk blaðamanna hlýtur að vera eitt
og aðeins eitt: að vekja athygli almennings og
stjórnvalda á málefnum þjóðfélagsins á hlut-
lausan hátt með von um að það kalli á úrbætur
og lausnir til bóta fyrir samfélagið í heild sinni.
Takmörk fífldirfskunnar
Fyrir 10 árum var írska blaðakonan
Veronica Guerin myrt vegna skrifa
sinna. Morðið vakti heimsathygli
og írska þjóðin var slegin óhug.
Sólveig Jónsdóttir fjallar um Guer-
in og áhrifin sem morðið á henni
hafði á írskt samfélag.
AP
Írski blaðamaðurinn Veronica Guerin var myrt árið 1996. Henni hafði margsinnis verið hótað.
Í byrjun 10. áratugar síðustu aldar stóð írska þjóðin frammi fyrir mesta fíkniefnavanda meðal ungs
fólks frá upphafi. Margir grófu þó höfuðið í sandinn og neituðu að horfast í augu við hvað var að ger-
ast. Það má segja að morðið á Guerin hafi neytt fólk til að viðurkenna ástandið.
Cate Blanchett í hlutverki Veronicu Guerin í samnefndri kvikmynd sem gerð var um lát hennar.
Höfundur er BA í stjórnmálafræði og blaðamaður.