Morgunblaðið - 09.07.2006, Blaðsíða 11

fyrir að útvega löndum sínum vinnu á Íslandi.
Greiðsla umboðslauna virðist hafa verið algeng
og jafnvel gæti verið að meirihluti þeirra, sem
hingað hafa komið, hafi þurft að greiða milli-
göngumanni.
Sumir þessara milligöngumanna voru býsna
stórtækir. Þeir fluttu inn stóra hópa fólks og
sátu yfir hlut þess. Þess eru dæmi að milli-
göngumenn hafi krafist greiðslu frá fólki fyrir
að sjá um flutning þess hingað til lands og út-
vegun húsnæðis, þó hvort tveggja hafi í raun
verið í umsjá fyrirtækisins sem réð fólkið. Þá
tóku milligöngumenn oft að sér að sjá um stofn-
un bankareiknings, samskipti við stofnanir og
svo framvegis. Þeir högnuðust á vanþekkingu,
tungumálaerfiðleikum og einangrun innflytj-
enda.
Ekki létu þó allir innflytjendur féfletta sig.
Ung kona, sem kom til Íslands um miðjan tí-
unda áratuginn, sagði frá því þegar hún og sam-
ferðakona hennar voru krafðar um 1.000 dollara
hvor af manninum sem hafði útvegað henni
starfið. „Við borguðum ekki. Við fórum til
verkalýðsfélagsins og sögðum frá þessu en það
var ekkert gert. Maðurinn var bara sendur í
annað þorp að vinna.“ Rétt er að taka fram að
milligöngumenn sem högnuðust á að fá fólk
hingað voru fáir. Mun fleiri reyndu og reyna að
útvega vinnu fyrir fjölskyldu sína og vini.
Milligöngumenn eru ekki einir um að hafa
hagnast á einangrun innflytjenda. Þess eru
dæmi að atvinnurekendur hafi reynt að svíkja
fólk um launagreiðslur og hótað því brottflutn-
ingi af landinu ef það kvartaði. Hótunin var trú-
verðug vegna þess að innflytjendur störfuðu á
grundvelli tímabundinna atvinnuleyfa sem voru
bundin tilteknu fyrirtæki. Þetta gerði það að
verkum að innflytjendur voru háðir atvinnurek-
endum um veru sína hér á landi fyrstu árin eftir
komuna.
Þar til nýverið voru atvinnuleyfi yfirleitt veitt
til skamms tíma í senn. Þrátt fyrir viðvarandi
skort á vinnuafli voru atvinnuleyfi sjaldan gefin
út til lengri tíma en sex mánaða, jafnvel þó að
fólk hefði dvalið á Íslandi árum saman. Fram-
lenging réðst af atvinnuástandi og þegar at-
vinnuleysis varð vart fækkaði innflytjendum
verulega. Staða innflytjenda á Íslandi hefur því
lengst af verið óviss og erfitt að ráðgera lang-
tímadvöl.
Árið 1993 gerðist Ísland aðili að samningnum
um Evrópska efnahagssvæðið (EES). Í EES-
samningnum er kveðið á um frjálsa för launa-
fólks innan svæðisins. Íslensk stjórnvöld áskildu
sér þó rétt til að vernda íslenskan vinnumarkað
fyrir ójafnvægi vegna þess hve lítill og einhliða
hann væri. Aðflutningi fólks frá EES var því
áfram stýrt af ríkisstofnunum með útgáfu at-
vinnuleyfa. Í kjölfar aðildar Íslands að EES-
samningnum voru sett lög um frjálsan atvinnu-
og búseturétt innan EES og um atvinnuréttindi
útlendinga árið 1994. Helsta nýjungin sem sneri
að pólskum innflytjendum var að þeir gátu nú
sótt um óbundið atvinnu- og dvalarleyfi eftir að
hafa dvalið og unnið á Íslandi í þrjú ár samfellt.
Þessi óbundnu leyfi gera fólki kleift að skipta
um atvinnurekanda og leita að starfi á almenn-
um vinnumarkaði.
Í maí 2004 gengu átta ný ríki í Evrópusam-
bandið, þar á meðal Pólland. Ríkisborgarar að-
ildarlanda sambandsins þurfa ekki atvinnuleyfi
til starfa á Íslandi en vegna bráðabirgðaákvæð-
is, sem íslensk stjórnvöld settu, þurftu ríkis-
borgarar nýju aðildarlandanna enn að sækja um
atvinnuleyfi. Bráðabirgðaákvæðið féll úr gildi 1.
maí síðastliðinn og nú er fólki frá öllum aðild-
arlöndum Evrópusambandsins frjálst að búa og
starfa á Íslandi.
Að vera innflytjandi á Íslandi
Aðeins um fjórðungur þeirra pólsku innflytj-
enda, sem komu hingað fyrir 1995, býr enn á Ís-
landi. Eftir það hefur hlutfallið hækkað mjög.
Flestir þeirra sem rætt var við í rannsókninni
ætluðu sér upphaflega að snúa aftur til Póllands
eftir tímabundin uppgrip á Íslandi, þó að þeir
hafi síðan sest að til frambúðar. Sumir kynntust
maka sínum hér. Aðrir unnu hér í skamman
tíma, fóru aftur til Póllands, en sneru svo aftur
hingað vegna atvinnuleysis og bágra kjara í Pól-
landi.
Atvinnuleysi hefur verið viðvarandi í Póllandi
allt frá því að Berlínarmúrinn féll. Á tíunda ára-
tugnum var það lengst af um fimmtán prósent
og nær tuttugu prósent síðustu ár, samkvæmt
opinberum tölum. Meðal ungs fólks er atvinnu-
leysi enn meira. Árið 2004 var tæplega helm-
ingur allra skráðra atvinnulausra undir þrítugu.
Sama ár var helmingur pólskra innflytjenda til
Íslands undir þrítugu.
Flest bendir til þess að aðeins lítill hluti
pólskra innflytjenda tali íslensku. Í erindi sem
Unnur Dís Skaptadóttir mannfræðingur hélt
13. maí síðastliðinn, benti hún á að innflytjendur
umgangist sjaldan Íslendinga á vinnustað. Inn-
flytjendur hafi því fá tækifæri til að læra ís-
lensku í vinnunni en einnig sé erfitt að læra utan
vinnutíma vegna skorts á íslenskukennslu fyrir
útlendinga. Rannsóknir sýni hins vegar að inn-
flytjendur vilji læra íslensku. Unnur Dís segir
ennfremur að innflytjendur á Íslandi fái mun
minni tungumálakennslu en á hinum Norður-
löndunum.
Tungumálaörðugleikar leiða til einangrunar
innflytjenda og koma í veg fyrir að menntun
þeirra og reynsla nýtist til fulls. Menntunarstig
pólskra innflytjenda hér á landi er nokkuð hátt:
Nær allir sem komnir eru yfir tvítugt hafa lokið
stúdentsprófi og margir hafa auk þess lokið iðn-
eða háskólanámi. Þó virðist það heyra til und-
antekninga að pólskir innflytjendur færist úr
frumframleiðslu í störf sem krefjast meiri
menntunar, jafnvel þótt þeir hafi búið á Íslandi í
fleiri ár.
Í tengslum við stórauknar framkvæmdir í
byggingariðnaði og mannvirkjagerð hefur það
færst í vöxt að fólk sé fengið til starfa hér á landi
á tímabundnum ráðningarsamningum, oft
gegnum ráðningarskrifstofur eða starfsmanna-
leigur. Þar sem áður voru milligöngumenn sem
útveguðu fyrirtækjum starfsfólk og innheimtu
umboðslaun af innflytjendum, eru nú þjónustu-
fyrirtæki og starfsmannaleigur sem sitja yfir
hlut þeirra sem hingað koma og takmarka
möguleika þeirra verulega.
Ráðning erlends starfsfólk til skamms tíma
virðist ákjósanleg lausn á tímabundnum mann-
aflsskorti. Þó er hætta á óæskilegum langtíma-
áhrifum. Erlendir starfsmenn verða einangrað-
ir og í óvissu um framtíð sína og erfitt fyrir þá að
taka þátt í íslensku samfélagi. Þeir sem dvelja á
Íslandi til skamms tíma, og koma frá löndum
þar sem kjör eru kröpp, gera ef til vill ekki sömu
kröfur um kaup og kjör og fólk sem búsett er
hér á landi. Því er hætta á að tímabundnar ráðn-
ingar einangri og veiki réttindastöðu erlendra
starfsmanna og jafnvel allra sem í greininni
starfa. Verkalýðsfélög hafa lagt ríka áherslu á
að innflytjendur njóti sömu kjara og innfæddir
starfsmenn. Þrátt fyrir gífurlega fjölgun inn-
flytjenda í fiskvinnslu og byggingariðnaði, hafa
launavísitölur í þessum atvinnugreinum ekki
lækkað miðað við aðrar atvinnugreinar.
Ísland og Evrópa
Á síðasta aldarfjórðungi hefur innflytjendum
á Íslandi fjölgað verulega. Áhrifin á þróun ís-
lensks atvinnulífs og samfélags eru greinileg.
Lengi vel kom mikill meirihluti pólskra innflytj-
enda til að starfa í fiskvinnslu en með opnari
vinnumarkaði og hverfandi atvinnuleysi hafa
fleiri komið til starfa í byggingariðnaði, land-
búnaði og öðrum frumframleiðslugreinum. Þó
að pólskir innflytjendur séu að jafnaði vel
menntaðir, starfa langflestir í láglaunastörfum.
Fæstir þeirra sem hafa flutt hingað frá Pól-
landi virðast hafa ætlað sér að setjast að til
frambúðar. Þeim hefur þó fjölgað. Nokkuð er
um fjölskyldusameiningar og húsnæðiskaup
auk þess sem áhugi á íslenskunámi virðist vera
vaxandi.
Fjölgun innflytjenda hefur orðið nokkru
seinna á Íslandi en í mörgum Evrópulöndum. Í
Bretlandi voru til dæmis um 4,2% heildarmann-
fjöldans árið 1951 fædd erlendis. Árið 2001 var
hlutfallið komið í 8,3%. Svipaða sögu er að segja
af Þýskalandi, þar sem innflytjendur voru 4,9%
íbúa þegar árið 1970 og 8,4% árið 1990. Þennan
mun má að nokkru leyti skýra með landfræði-
legri einangrun Íslands en einnig smæð ís-
lensks samfélags, sérkennum vinnumarkaðar
og hárri fæðingartíðni á Íslandi. Þá hafa ís-
lenskar stofnanir staðið strangan vörð um inn-
lendan vinnumarkað.
Síðustu ár hefur orðið nokkur breyting á
stefnu stjórnvalda í innflytjendamálum. Lengi
vel fjölgaði innflytjendum hægt – úr 1,4 pró-
sentum af heildarmannfjölda árið 1980 í 1,8 pró-
sent árið 1995. Síðan þá hefur innflytjendum
fjölgað mun hraðar og voru þeir orðnir 4,6% af
íbúum landsins árið 2005. Í sumum Evrópu-
löndum, til að mynda Bretlandi, færist það í
aukana að sérhæft starfsfólk á borð við lækna,
bakara og pípulagningamenn, sé ráðið erlendis
frá, enda er hægara í Bretlandi að fá starfsrétt-
indi metin á milli landa. Margir hafa þó áhyggj-
ur af því að þetta verði til þess að færra fólk fái
starfsmenntun í Bretlandi auk þess sem brott-
hvarf hæfs vinnuafls hlýtur að hafa alvarleg
áhrif í þeim löndum sem fólk hverfur frá. Víst er
að ráðningarskrifstofur eru þegar farnar að út-
vega íslenskum fyrirtækjum sérhæft starfsfólk
frá Póllandi.
Hinn 1. maí síðastliðinn aflétti ríkisstjórnin
takmörkunum á frjálsri för fólks frá nýjum að-
ildarríkjum Evrópusambandsins. Þar með opn-
ast íslenskur vinnumarkaður talsvert en stétt-
arfélög hafa varað við að kjör versni í kjölfar
aukins framboðs á vinnuafli. Fyrirtæki hafa hag
af því að auðvelt sé að ráða ódýrt vinnuafl til til-
tekinna verkefna en jafnframt séu skuldbind-
ingar gagnvart því í lágmarki. Þetta á sérstak-
lega við nú þegar mikil eftirspurn er eftir
vinnuafli í láglaunastörf. Stéttarfélög líta svo á
að fólk sem starfi á Íslandi eigi vera meðlimir í
stéttarfélagi og hafa samfélagslegar skyldur og
réttindi til jafns við aðra. Alþýðusamband Ís-
lands leggur áherslu á að haft sé eftirlit með
fyrirtækjum og fólki sem starfar á Íslandi til að
koma megi í veg fyrir undirboð á vinnumarkaði.
Breytingar í innflytjendamálum hafa verið
hraðar og nauðsynlegt er að umræða um fram-
tíðarhorfur fari fram. Afleiðingar af fjölgun inn-
flytjenda í öðrum löndum álfunnar eru misjafn-
ar. Í sumum löndum Evrópu hefur tekist
nokkuð vel að skapa fjölþjóðlegt samfélag. Ann-
ars staðar mynda innflytjendur mikið til ein-
angraða undirstétt. Á Íslandi eru innflytjendur
víða einangraðir innan samfélagsins og of lítið
virðist gert til að fólk nái að verða hluti af því og
njóta tækifæra til jafns við aðra. Fjölþjóðlegt
samfélag verður seinna til hér á landi en í flest-
um öðrum löndum Evrópu. Því ætti að vera
hægt að læra af reynslu annarra landa og þróun
innflytjendamála þar.
jenda á Íslandi
Morgunblaðið/Sverrir
Fjölgun innflytjenda á Íslandi hefur haft veruleg áhrif á nokkrar atvinnugreinar. Einna greinilegust
eru þau í fiskvinnslu. Mörg fiskvinnslufyrirtæki eru nær eingöngu rekin með innfluttu vinnuafli og
verður ekki séð hvernig fiskvinnsla hér á landi yrði starfrækt án innflytjenda.
Höfundur er nemandi í sagnfræði við Háskóla
Íslands. Greinin er byggð á rannsókn á sögu
pólskra innflytjenda á Íslandi sem unnin var
sumarið 2005. Rannsóknin var styrkt af Nýsköp-
unarsjóði námsmanna og unnin undir hand-
leiðslu Vals Ingimundarsonar, prófessors í sagn-
fræði við Háskóla Íslands. Upplýsinga var aflað
með tvennum hætti. Annars vegar var farið yfir
skýrslur og önnur gögn frá ríkisstofnunum – at-
vinnuleyfi frá félagsmálaráðuneyti og Vinnu-
málastofnun, og tölulegar upplýsingar frá Hag-
stofu Íslands. Hins vegar voru tekin viðtöl við
pólska innflytjendur og aðra sem komið hafa að
sögu þeirra, svo sem fyrrverandi og núverandi
starfsmenn stéttarfélaga, ráðningarskrifstofa og
fyrirtækja sem hafa ráðið pólska innflytjendur
til starfa.
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 9. JÚLÍ 2006 11
’ Fyrst kláruðu þeir hrossakjötsfjallið.Síðan kláruðu þeir kjúklingafjallið. Nú
eru öll kjötfjöll horfin og hreinlega skort-
ur á kjöti.‘Kjötinnflytjandi lýsir áhrifum Impregilo og annarra
stórra verktaka á Austurlandi á kjötmarkaðinn.
’ Hugmyndin kviknaði þegar ég varðvar við að foreldrar áttu það til að kaupa
hálfan lítra af gosi fyrir fimm ára gömul
börn og hálfpartinn troða því upp á þau.‘Jón Fanndal, sem rekur verslun í flugstöðinni á Ísa-
firði, gefur fólki 10 krónur með hverju vatnsglasi.
’ Menn hringja jafnvel aftur og aftur ogbæta því við að þeir séu bæði ríkir og
myndarlegir.‘Kona sem rekur erótíska nuddstofu segir hringt
þangað daglega til að kanna hvort þar sé rekið vændi.
’ Það er allt útskitið, og ef fólk ætlarmeð fjölskyldunni niður að Tjörn að gefa
öndunum brauð þá hefur það frekar verið
að gefa mávunum.‘Gísli Marteinn Baldursson borgarfulltrúi vill fækka
sílamávunum.
’ Það á bara að útrýma mávum af því aðþeir garga, það fer í taugarnar á fólki.‘Jóhann Óli Hilmarsson , formaður Fuglaverndar-
félags Íslands, segir ekki næg rök fyrir útrýmingu að
sílamávar valdi ónæði.
’ Ég hafði aldrei áður komið í kajak ograunar aldrei séð kajak nema í bíómynd-
um, en hugsaði með mér þegar ég frétti
af þessum ferðum, að það væri nú kominn
tími til.‘Pálína Magnúsdóttir fór í kajakferð í tilefni áttræðis-
afmælis síns.
’ Þetta er líklega bara einhver stelpasem er of feimin til að setja mynd af
sjálfri sér.‘Unnur Birna Vilhjálmsdóttir fegurðardrottning
kippir sér ekkert upp við að rússnesk stúlka noti
myndir af henni á stefnumótasíðu.
’ Þær forsendur sem liggja til grund-vallar því sem menn eru almennt að
hugsa í atvinnulífinu virðast ekki ná inn
fyrir veggi Seðlabankans. Þetta er at-
hyglisvert í ljósi þess að Seðlabankinn
hefur verið að berja á bönkunum um að
gæta sín í útlánum og bankarnir hafa ver-
ið að draga úr útlánum til íbúða- og bygg-
ingaframkvæmda og það er eins og
Seðlabankinn geri ráð fyrir því að bank-
arnir hlusti ekkert á það sem hann segi.‘Vilhjálmur Egilsson , framkvæmdastjóri Samtaka at-
vinnulífsins, telur vaxtahækkun Seðlabankans hafa
verið óþarfa.
’Ég verð að viðurkenna að mér finnstþað nokkuð harkalegt að þegar rík-
isstjórn Íslands nær samkomulagi við að-
ila vinnumarkaðarins um inngrip í hag-
kerfið, sem mér finnst að Seðlabankinn
hafi verið að kalla eftir, þá eru ekki liðnar
nema nokkrar vikur áður en bankinn
flautar þetta af.‘Gylfi Arnbjörnsson, framkvæmdastjóri ASÍ
’Það er ekki neinum til góðs að þiggjafjárhagsaðstoð lengi og við gerum það
sem við getum til að koma í veg fyrir að
sú aðstaða skapist.‘Hjördís Árnadóttir , félagsmálastjóri í Reykjanesbæ
Ummæli vikunnar
Morgunblaðið/Brynjar Gauti
Það ástfóstur sem mávarnir hafa tekið við
Tjörnina í Reykjavík vekur litla hrifningu
meðal borgarbúa.