Morgunblaðið - 09.07.2006, Blaðsíða 10

10 SUNNUDAGUR 9. JÚLÍ 2006 MORGUNBLAÐIÐ
Fjölgun innflytjenda er ein stærstabreyting sem orðið hefur á íslenskusamfélagi síðustu ár. Fyrir tuttugu ogfimm árum bjuggu aðeins um 3.300erlendir ríkisborgarar á Íslandi. Árið
2005 voru erlendir ríkisborgarar orðnir tæplega
14.000 eða 4,6% af íbúum landsins. Ríkisstofn-
anir hafa lengst af sett strangar skorður við að-
flutningi fólks hingað. Atvinnuleyfi voru gefin út
til skamms tíma í senn og aðeins ef engir Íslend-
ingar fengust til starfa. Á Íslandi hefur hins veg-
ar verið nær stöðug eftirspurn eftir vinnuafli í
láglaunastörf. Atvinnuástand á Íslandi er ein
helsta ástæðan fyrir fjölgun innflytjenda.
Frá því að innflytjendum tók að fjölga á Ís-
landi, hafa Pólverjar ávallt verið langfjölmenn-
asti hópur innflytjenda. Árið 2005 bjuggu hér
3.629 einstaklingar sem flutt höfðu frá Póllandi.
Íslenskt þjóðfélag hefur breyst mikið frá því
einsleita þjóðfélagi sem var hér í upphafi níunda
áratugarins. Afnám takmarkana við frjálsri för
fólks frá aðildarríkjum Evrópusambandsins
mun að öllum líkindum gera Ísland enn fjöl-
þjóðlegra. Því er vert að líta til baka og skoða
sögu pólskra innflytjenda, atvinnumöguleika
þeirra, fjölskylduhagi og stöðu þeirra í íslensku
samfélagi á síðasta aldarfjórðungi. Um leið
verður reynt að svara því hvers vegna Pólverjar
eru stærsti hópur innflytjenda á Íslandi og
hvernig ríkisvaldið og verkalýðsfélög hafa
brugðist upphafi fjölþjóðasamfélags á Íslandi út
frá atvinnupólitískum sjónarmiðum og þátttöku
Íslands í Evrópusamrunanum
Fjölgun innflytjenda á níunda áratugnum
Fyrir 1980 voru pólskir innflytjendur á Ís-
landi fámennur hópur í fjölbreyttum störfum.
Nokkrir Pólverjar unnu sem farandverkamenn
í fiskvinnslu, aðrir voru íþróttakennarar,
íþróttaþjálfarar eða tónlistarmenn. Á níunda
áratugnum fjölgaði pólskum innflytjendum
verulega og árið 1991 bjuggu rúmlega fimm
hundruð pólskir innflytjendur á Íslandi. Upphaf
þessara breytinga má rekja til skipasmíða.
Í lok áttunda áratugarins og byrjun þess ní-
unda var nokkuð um að íslenskar útgerðir létu
smíða skip eða breyta gömlum skipum í skipa-
smíðastöðvum í Póllandi. Í tengslum við smíð-
arnar fóru íslenskir eftirlitsmenn, skipstjórar
og áhafnir til Póllands þar sem kynni tókust við
pólska starfsmenn skipasmíðastöðvanna. Skort-
ur var á faglærðum járniðnaðarmönnum á Ís-
landi og því voru þessi nýfengnu viðskipta- og
kunningjatengsl nýtt til að útvega faglært
starfsfólk frá Póllandi.
Fyrrverandi framkvæmdastjóri skipasmíða-
stöðvar hér á landi réð menn í gegnum íslenskan
skipaskoðunarmann sem átti samstarf við yf-
irmann í skipasmíðastöð í Póllandi um að útvega
íslenskum fyrirtækjum pólska starfsmenn.
Pólskir járniðnaðarmenn komu yfirleitt til Ís-
lands í tólf til fimmtán manna hópum, auk eins
yfirmanns. Hópurinn vann sem heild, „ákveðin
verkefni voru sett fyrir og unnin en pólski yf-
irmaðurinn var sá eini sem kunni ensku. Þannig
að það voru engin samskipti milli þeirra og Ís-
lendinganna“.
Allt fram á miðjan tíunda áratuginn voru hóp-
ar pólskra járniðnaðarmanna ráðnir til Íslands
og störfuðu þeir hjá mörgum fyrirtækjum.
Skortur á járniðnaðarmönnum var viðvarandi
en þó voru atvinnuleyfi aldrei gefin út nema til
sex mánaða í senn og oft aðeins til tveggja mán-
aða. Að þeim tíma liðnum sneru mennirnir aftur
til Póllands, en komu flestir aftur og aftur til Ís-
lands – alltaf í sex mánuði í senn.
Af hverju var brugðist við skorti á járniðn-
aðarmönnum með endurteknum skammtíma-
ráðningum? Útgáfa atvinnuleyfa var í höndum
félagsmálaráðuneytisins þar sem litið var á
ráðningu Pólverja sem skammtímalausn þegar
engin önnur úrræði stóðu til boða. Félag járn-
iðnaðarmanna var mótfallið því að fá vinnuafl
erlendis frá og vildi frekar leysa skort á járniðn-
aðarmönnum með því að hækka laun og hvetja
þannig Íslendinga til að starfa sem járniðnaðar-
menn. Skammtímaráðning virðist líka hafa
hentað Pólverjunum ágætlega. Flestir þeirra
áttu fjölskyldu í Póllandi auk þess sem þeir voru
fastráðnir hjá skipasmíðastöðvum í Póllandi og
höfðu fengið leyfi þaðan til að fara í tímabundna
uppgripavinnu á Íslandi.
Ávinningurinn af því að komast í vinnu á Ís-
landi var mikill. Vegna hárra launa hér á landi
miðað við í Póllandi og vegna þess hve hátt doll-
arinn var skráður í Póllandi, gat fólk margfaldað
laun sín tíu til fimmtánfalt á Íslandi. Vinna á Ís-
landi var hins vegar háð tvennu: Að einhver út-
vegaði hana og að leyfi fengist frá vinnu í Pól-
landi. Framkvæmdastjórinn sem áður var getið,
sagðist hafa haft „á tilfinningunni að þeir
greiddu einhverjum milligöngumönnum fyrir að
koma hingað“.
Fyrsta pólska fiskverkafólkið
Þar til á níunda áratugnum var fiskvinnsla að-
allega mönnuð Íslendingum sem unnu þar árið
um kring. Fram á miðjan níunda áratuginn var
þó nokkuð um að farandverkafólk kæmi hingað,
aðallega frá Ástralíu og Nýja-Sjálandi en þar er
hefð fyrir því að ungt fólk ferðist til Evrópu og
dvelji í fáein ár. Framan af níunda áratugnum
bjuggu að jafnaði um 70 Pólverjar á Íslandi en
þeim fjölgaði verulega undir lok áratugarins – í
521 árið 1991. Nær allir komu þeir til að starfa í
fiskvinnslu. Auðvelt var að fá fólk frá Póllandi í
gegnum þá sem þegar voru hér, en auk þess
töldu atvinnurekendur sig hafa góða reynslu af
pólsku starfsfólki þótt margir hafi verið hikandi
í fyrstu. Eða eins og einn fyrrverandi fram-
kvæmdastjóri frystihúss orðaði það: „Ég þorði
ekki að ráða austantjaldsfólk. En svo sá ég að
þetta hafði reynst vel annars staðar og þetta
reyndist vera hið besta fólk.“
Athygli vekur að á sama tíma og Pólverjum
fjölgaði, fækkaði ársverkum í fiskiðnaði um
tæpan fjórðung – úr nærri 10.000 árið 1987, í um
7.600 árið 1990. Skýringin á fjölgun Pólverja hér
á landi er því ekki fjölgun starfa í fiskvinnslu.
Ekki er heldur hægt að skýra fjölgunina með
skyndilegum skorti á öðru erlendu vinnuafli, þar
eð innflytjendum af nær öllu þjóðerni fjölgaði á
tímabilinu. Ástæða þess að innflytjendum fjölg-
aði virðist vera að Íslendingar hafi fært sig í
önnur störf.
Atvinnuleysi
Árið 1991 fjölgaði pólskum innflytjendum á
Íslandi um rúmlega 250. Árið eftir fækkaði þeim
hins vegar næstum jafn mikið og næstu ár á eft-
ir komu fáir til Íslands. Ástæðan er aukið at-
vinnuleysi á þessum árum. Atvinnulausum á Ís-
landi fjölgaði úr tæplega 2.000 árið 1991 í um
6.000 árið 1993. Atvinnuleysi náði hámarki árið
1995, í 4,9 %, sem er mesta atvinnuleysi á Ís-
landi frá lýðveldisstofnun.
Nú sneru Íslendingar aftur í störf sem áður
höfðu verið eftirlátin innflytjendum. Stofnanir
áttu auðvelt með að stýra fjölda innflytjenda á
Íslandi því að atvinnuleyfi voru veitt til skamms
tíma í senn og framlengingar atvinnuleyfa voru
háðar atvinnuástandi hverju sinni. Auk þess
höfðu stjórnvöld heimildir til að afturkalla at-
vinnuleyfi.
Fjölgun innflytjenda eftir 1995
Eftir 1995 dró úr atvinnuleysi og fjöldi
pólskra innflytjenda á Íslandi hefur farið vax-
andi síðan. Samfara þessari miklu fjölgun eru
pólskir innflytjendur nú ráðnir til fjölbreyttari
starfa en áður. Um 85% þeirra sem komu til Ís-
lands árið 1991 störfuðu í fiskvinnslu, en minna
en helmingur þeirra sem komu 2005. Á móti hef-
ur þeim fjölgað sem koma til Íslands til að starfa
í byggingarvinnu og við matvælaframleiðslu.
Færri koma til að starfa í iðnaði og landbúnaði.
Fjölgun innflytjenda á Íslandi hefur haft
veruleg áhrif á nokkrar atvinnugreinar. Einna
greinilegust eru þau í fiskvinnslu. Mörg fisk-
vinnslufyrirtæki eru nær eingöngu rekin með
innfluttu vinnuafli og verður ekki séð hvernig
fiskvinnsla hér á landi yrði starfrækt án innflytj-
enda. Störf í fiskvinnslu njóta lítilla vinsælda
enda bæði erfið og illa launuð. Innflytjendur
vinna oft árum saman í fiskvinnslu, en leita eins
og aðrir í önnur störf ef tækifæri gefast. Á með-
an atvinnuleysi er lítið er því viðvarandi mann-
aflsskortur hjá mörgum fiskvinnslufyrirtækj-
um.
Á hverju hausti síðustu fimmtán ár, hafa tugir
Pólverja komið til Íslands til að vinna í sláturtíð.
Þeir fá oftast atvinnuleyfi í tvo til fjóra mánuði í
senn, snúa aftur til Póllands að þeim tíma liðn-
um, en koma aftur til Íslands í næstu sláturtíð.
Margir þessara Pólverja eru með fasta vinnu í
Póllandi, oft sem slátrarar eða iðnaðarmenn.
Þeir skreppa til Íslands í tímabundin uppgrip,
ekki ósvipað járniðnaðarmönnunum sem áður
var fjallað um.
Undanfarið hefur pólskum innflytjendum
fjölgað mest í byggingarvinnu. Samkvæmt
skýrslu Vinnumálastofnunar, skapa stóriðju- og
virkjunarframkvæmdir nær 3.000 ný störf.
Skýrslan gerir ráð fyrir að til loka ársins 2007
þurfi að ráða um 1.800 starfsmenn erlendis frá.
Fyrirtæki sem vinna að virkjunar- og bygging-
arframkvæmdum ráða starfsmenn í gegnum
ráðningarskrifstofur í Póllandi auk þess sem ís-
lenskar ráðningarskrifstofur hafa í nokkur ár
verið í samstarfi við pólskar ráðningarskrifstof-
ur um ráðningar á sérhæfðu starfsfólki til Ís-
lands.
Koman til landsins
Starfsfólk frá Póllandi hefur lengst af verið
ráðið þannig að atvinnurekendur hafa leitað til
Pólverja sem þegar eru á Íslandi og beðið þá um
að hafa milligöngu um að fá fleira starfsfólk til
landsins. Sumir innflytjendur nýttu tækifærið
til að fá fjölskyldumeðlimi og kunningja til
landsins. Aðrir högnuðust á stöðu sinni sem
milligöngumenn með því að heimta umboðslaun
Hagir pólskra innflyt
Morgunblaðið/Þorkell
Frá því að innflytjendum tók að fjölga á Íslandi, hafa Pólverjar ávallt verið langfjölmennasti hópur
innflytjenda. Árið 2005 bjuggu hér 3.629 einstaklingar sem flutt höfðu frá Póllandi og undanfarið
hefur pólskum innflytjendum fjölgað mest í byggingarvinnu.
Fjöldi innflytjenda á Íslandi hefur
rúmlega fjórfaldast á 25 árum. Fjöl-
mennasti hópur innflytjenda hér
eru Pólverjar. Kári Gylfason fjallar
um sögu pólskra innflytjenda á Ís-
landi og þróun innflytjendamála.
’Fæstir þeirra sem hafa flutt hingað frá Póllandivirðast hafa ætlað sér að setjast að til frambúðar.
Þeim hefur þó fjölgað. Nokkuð er um fjölskyldu-
sameiningar og húsnæðiskaup auk þess sem
áhugi á íslenskunámi virðist vera vaxandi.‘