Morgunblaðið - 21.09.2008, Síða 29

REUTERS
L
iðin vika hefur verið söguleg á
fjármálamörkuðum heimsins.
Um tíma stefndi í algert hrun
á mörkuðunum. Gífurlega
umfangsmiklar björgunar-
aðgerðir ríkisstjórnar Banda-
ríkjanna og seðlabanka víða
um heim hresstu markaðina
hins vegar við undir lok vik-
unnar.
Bandaríkjastjórn hyggst verja gífurlegum
fjármunum til þess að kaupa íbúðalánakröfur af
bönkum í vanda. Jafnvel er talið að þúsund
milljarða dollara af fé skattgreiðenda þurfi í
björgunaraðgerðir Bandaríkjastjórnar einnar.
Inngrip í markaðinn
Þetta er stærsta inngrip Bandaríkjastjórnar í
fjármálamarkaðinn síðan í kreppunni miklu fyr-
ir nærri áttatíu árum. Inngripið varðar ekki ein-
göngu þá fjármuni, sem ríkið styður nú fjár-
málageirann með, heldur einnig regluverkið. Sú
ákvörðun stjórnvalda bæði í Bandaríkjunum og
Bretlandi að banna skortsölu tímabundið á sér
þannig fá fordæmi á seinni árum.
Bandarískir skattgreiðendur niðurgreiða nú
starfsemi fjármálamarkaðarins, ekki aðeins í
sínu heimalandi, heldur mun víðar um heiminn.
En stjórnvöld áttu ekki annan kost. Þetta er
mikið áfall fyrir þá stefnu lítilla ríkisafskipta af
fjármálamarkaðnum, sem fylgt hefur verið í
Bandaríkjunum og mörgum öðrum ríkjum und-
anfarin ár.
Í bandarískum og brezkum blöðum er nú
undir lok vikunnar nóg af fyrirsögnum á borð
við „Reagan-tímanum lokið“, „Endalok kapítal-
ismans“ og fleira af því tagi.
Kapítalisminn er náttúrlega ekki liðinn undir
lok. En margir eru orðnir þeirrar skoðunar að
regluverkið, sem átti að stjórna hinum al-
þjóðlega fjármálamarkaði, hafi verið of veikt.
Steingrímur og FT á sömu slóðum!
Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstri-
hreyfingarinnar-græns framboðs, skrifaði
ágæta grein, sem birtist hér í leiðaraopnu blaðs-
ins síðastliðinn fimmtudag, undir fyrirsögninni
„Ragnarök nýfrjálshyggjunnar“. Það er for-
vitnilegt að bera saman grein Steingríms og
skrif sumra dálkahöfunda hins alþjóðlega við-
skiptablaðs Financial Times, sem til þessa hefur
ekki gert mikið af því að fá hugmyndir að láni
hjá Vinstri grænum.
Steingrímur skrifar: „Umræðan er á þeim
nótum að endurskoða þurfi leikreglurnar, færa
vald á nýjan leik frá markaðnum og pen-
ingamönnunum til lýðræðislega kjörinna
stjórnvalda og undir endurskoðað og hert
regluverk. Fleiri láta í sér heyra. Í Bretlandi
hefur hópur manna sem kallar sig „real ind-
ustrialists“ eða raunverulegir atvinnurekendur
minnt á sig og sagt: Þarna sjáið þið hvaða vit
verður í fjármálaheiminum og viðskiptalífinu ef
það eru eingöngu peningamennirnir og hið
gráðuga áhættufjármagn sem ráða en áherslur
hefðbundins atvinnurekstrar gleymast. Og er
hér ekki að sannast þá hið fornkveðna að mark-
aðurinn, góður til síns brúks sem hann getur
verið, er um leið ófreskja sem þarf að temja og
hafa í böndum því annars fer illa?“
Daginn eftir skrifaði John Authers, sem stýr-
ir umfjöllun Financial Times um fjárfestingar,
að í lok þessarar ótrúlegu viku væri orðin
ástæða til að efast um kapítalismann. Að
minnsta kosti gerði Bandaríkjastjórn það klár-
lega. „Allajafna eru markaðirnir skilvirkt tæki
til að afla og úthluta fjármagni. Þess vegna hafa
lýðræðisleg stjórnvöld hagsmuni af því að láta
þá vinna vinnuna. En undanfarin vika sýnir
fram á að niðurstaða markaðarins glansar ekki
endilega af siðprýði. Þátttakendur á mark-
aðnum láta stýrast af ótta og græðgi. Þeir munu
gera það sem þeir komast upp með, og löggjöf
er nauðsynleg til að koma á þá böndum. Ef lög-
gjöfin er ekki nógu ströng, sýnir lánabólan vel
að ekki er hægt að treysta mörkuðunum til að
setja sjálfum sér reglur.“
Authers segir að hinn frjálsi markaður geri
samfélaginu mikið gagn, en stýrist af þeim laga-
ramma, sem honum sé settur og geti hagað sér í
andstöðu við almannahagsmuni. „Mannsaldur
kann að líða áður en aftur verður tekið mark á
þeirri staðhæfingu stuðningsmanna frjáls
markaðar að ríkisstjórnir eigi aldrei að grípa
inn í markaðinn,“ skrifar hann.
Reglurnar sem enginn tók mark á
Afskiptaleysisstefnunni hefur að mörgu leyti
verið fylgt hér á landi á undanförnum árum.
Talsmenn atvinnulífsins hafa talað fyrir því að
það fái að setja sér reglur sjálft, og stjórn-
málamenn hafa gefið því svigrúm til slíkrar
reglusetningar. Dæmi um slíkt eru reglur
Kauphallarinnar, Samtaka atvinnulífsins og
Viðskiptaráðs um góða stjórnarhætti í fyr-
irtækjum, sem áttu meðal annars að tryggja að
hagsmuna smærri hluthafa í fyrirtækjum væri
gætt af hálfu óháðra stjórnarmanna og að skyn-
samlegar og hóflegar ákvarðanir væru teknar
um laun og umbun stjórnenda. Mörg af „fram-
sæknustu“ fyrirtækjunum á markaðnum, til
dæmis FL Group, gáfu þessum reglum beinlínis
langt nef.
Engum böndum hefur verið komið á launa-
og umbunarkerfið í fjármálafyrirtækjunum,
hvorki hér á landi né í nágrannaríkjunum.
Margir halda því nú fram að hluti af skýring-
unni á því hvernig komið er fyrir hinum al-
þjóðlega fjármálamarkaði felist í launakerfinu;
mönnum hafi verið umbunað ríkulega fyrir að
taka alltof mikla áhættu. Fjármálamennirnir
stungu bónusunum í vasann, en skattgreið-
endur víða um lönd sitja nú uppi með afleiðing-
arnar.
Annað dæmi er samningurinn um yf-
irtökunefnd, sem átti að meta – í þágu hags-
muna smærri hluthafa – hvort yfirtökuskylda
hefði myndazt í hlutafélögum. Yfirtökunefndin
var í raun valdalaus og fáir tóku mark á henni.
Enda rann samningurinn út í sumar og nú er
engin yfirtökunefnd til.
Á næstu misserum munu stjórnvöld víða um
heim huga að lagasetningu um stjórnarhætti í
viðskiptalífinu. Það er óhjákvæmilegt að það
gerist líka hér á landi. Nú er markaður fyrir
meira regluverk, svo notað sé orðfæri viðskipta-
lífsins.
Bankakerfið og áhættan
Í vikunni hefur verið réttilega á það bent, að
umfjöllunin undanfarin misseri um íslenzka
bankakerfið, áhættu þess og veikar und-
irstöður, hafi verið ósanngjörn. Annars vegar
hefur komið í ljós að hið alþjóðlega fjár-
málakerfi var á heildina litið ekki í betri málum.
Bankar eru farnir á hausinn eða hefur verið
bjargað með fé skattgreiðenda í Bandaríkj-
unum, Bretlandi og Danmörku, svo dæmi séu
tekin, en hér á landi hefur sem betur fer ekki
komið til slíks. Hins vegar liggur það fyrir, í lok
vikunnar þar sem nánast var kveðinn upp
dauðadómur yfir hinum sjálfstæða fjárfesting-
arbanka, að stóru íslenzku bankarnir hafa farið
aðra leið, reka blandaða bankastarfsemi sem
virðist nú vera það rekstrarlíkan, sem kemur
sér bezt í ólgusjó hins alþjóðlega fjármálamark-
aðar.
Halldór J. Kristjánsson, bankastjóri Lands-
bankans og formaður Samtaka fjármálafyr-
irtækja, segir í viðtali í Morgunblaðinu í dag,
laugardag, að íslenzku bankarnir hafi notið góðs
af áfallinu, sem þeir urðu fyrir árið 2006, er
þrengdist skyndilega um lánsfé og starfsemi
þeirra var víða harðlega gagnrýnd. „Það er af-
skaplega mikilvægt að hafa í huga, þegar erf-
iðleikar úti í heimi eru skoðaðir, að það eru
bankar með sambærileg módel og þeir íslensku
sem standast best þessa lausafjárerfiðleika,“
segir Halldór í viðtalinu.
Hann bendir líka á að útrás bankanna hafi
verið skynsamleg að því leyti að áhættan hafi
verið mjög dreifð og því komi þrengingar er-
lendis minna niður á íslenzku bönkunum.
Þetta er hvort tveggja rétt hjá Halldóri. En
íslenzka bankakerfið býr þó við áhættu, sem
margir erlendir greinendur hafa gagnrýnt, þ.e.
krosseignatengsl við viðskiptavini sína. Að ein-
hverju leyti var brugðizt við þeirri gagnrýni eft-
ir 2006, en ennþá háttar þó svo til að helztu eig-
endur banka á Íslandi eru jafnframt eigendur
sumra af stærstu skuldunautum bankanna.
Fyrir vikið verður allt kerfið viðkvæmara; ef
einn hlekkur brestur og eitt fyrirtæki lendir í
vandræðum, er hætta á keðjuverkun.
Á næstunni verður því ástæða til að huga á
nýjan leik að löggjöf, sem takmarkar kross-
eignatengsl og samþjöppun í íslenzku viðskipta-
lífi – eins og Morgunblaðið hefur margoft talað
fyrir.
Víða á Vesturlöndum verður á næstunni rætt
um hertar reglur um fjármálamarkaðinn. Þá
skiptir miklu máli að alþjóðlegt samstarf verði
um setningu slíkra reglna. Fjármálamarkaður-
inn er löngu orðinn alþjóðlegur. Áhrif undir-
málslánakreppunnar í Bandaríkjunum sýna það
bezt; þau ollu vandræðum fjármálafyrirtækja í
öðrum ríkjum, þar sem stjórnvöld vissu ekki
hvaðan á þau stóð veðrið og réðu engu um þró-
unina. Regluverkið um fjármálamarkaðinn þarf
þess vegna líka að vera alþjóðlegt. Hnattvæð-
ingin hefur svipt einstök ríki „fullveldi“ sínu á
þessum sviðum eins og öðrum. Alþjóðlegt sam-
starf er leiðin til að ná einhverju af því til baka.
Tími bankaguttanna liðinn?
Græðgin, áhættusæknin sem varð að fífldirfsku,
lítil athygli á hinum daglegu smáatriðum
rekstrarins en ofuráherzla á að semja, kaupa og
vaxa, allt er þetta meðal þess sem hefur komið
fjármálafyrirtækjum, smáum sem stórum,
herfilega í koll að undanförnu.
Athyglisverðum fleti á málinu var velt upp í
umræðum á ráðstefnu Háskólans á Bifröst um
framtíðarfyrirtækið, sem haldin var í Salnum í
Kópavogi í gær, föstudag. Þar var staða
kynjanna í atvinnulífinu aðallega til umræðu.
Bæði Illugi Gunnarsson alþingismaður og Þór
Sigfússon, formaður Samtaka atvinnulífsins,
spurðu þar hvort það gæti verið að of mikil eins-
leitni hefði verið ríkjandi í fjármálafyrirtækj-
unum; of mikið af ungum og „áhættusæknum“
körlum en fáar konur hefðu komið að töku
ákvarðana.
Þór benti á að þetta væri ekki bara svona í ís-
lenzkum fjármálafyrirtækjum; fréttamyndir ut-
an úr heimi hefðu sýnt keimlíka, unga menn,
niðurlúta fyrir utan skýjakljúfa fjármálafyr-
irtækjanna. „Það var fundur í karlaklúbbnum –
krísufundur úti á stétt,“ sagði hann. „Það verð-
ur ekki hjá því komist að leiða hugann að því
hvort þær ógöngur sem menn hafa ratað í á al-
þjóðlegum fjármálamörkuðum megi að ein-
hverju leyti rekja til of mikillar einsleitni.“
Þetta eru forvitnilegar vangaveltur. Getur
verið að tími bankaguttanna sé liðinn og kominn
tími til að breikka hópinn, sem tekur ákvarðanir
í fjármálalífinu? Á næstunni verður meiri eft-
irspurn eftir varkáru fólki, sem vinnur und-
irbúningsvinnuna vel, hugar að smáatriðunum
og rasar ekki um ráð fram. Kannski komast þá
fleiri að en karlar undir 35 ára aldri.
Markaður fyrir meira regluverk
200
milljarðar dollara í
yfirtöku á íbúðalána-
sjóðum
85
milljarðar dollara í
yfirtöku á AIG
100
milljarðar dollara til
að styrkja Seðla-
banka Bandaríkjanna
???
bandarískir skatt-
greiðendur munu
greiða hundruð millj-
arða dollara til að
kaupa íbúða-
lánakröfur
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 21. SEPTEMBER 2008 29
Reykjavíkurbréf
200908