Sjómannablaðið Víkingur - 01.10.1984, Síða 44

Dísilvélar
■ ■ w
í litlum og hraðgengum skrúf-
um. Verkfræöingar reiknuðu
út að æskilegasti snúnings-
hraöinn á stórum skipum væri
100 snúningar á mínútu eða
jafnvel minni. En þá varð að
hanna nýjar vélar sem gátu
gengið svo hægt.
Það er erfitt fyrir ökumenn
mælti gegn gírbúnaði: menn
höfðu komist að því að hæg-
gengar vélar nýta eldsneytið
betur en þær hraðgengu.
Meira um það síðar.
Samkeppni dísilvéla
og gufuvéla
Fyrst skulum við fræðast
hverflarnir afkastameiri og
sparneytnari. Og enn, 80
árum síðar, eru gufuhverflar
notaðir til að knýja skip.
Ástæðan til þess er sú að þeir
skila miklum afköstum miðað
við stærð, eða röskum 70.000
hestöflum hver. Auk þess er
unnt að hita gufuketilinn með
Til að knýja risagufuskipíð
„Great Eastern" (sem hieypt
var af stokkunum 1858)
þurfti 380 tonn af kolum á
sólarhring.
Þaö er því auöskiliö
hvers vegna sam-
keppnin milli dísil-
vélarinnar og gufu-
hverfilsins varö hörö
og útkoman tvísýn.
Húnerenn ekkitil
lykta leidd eftir 80 ár.
44 Víkingur
og landkrabba að skilja það.
Bílvélar okkar snúast
4000—5000 snúninga á min-
útu. Og þegar við viljum aö
bilhjólin snúist hægar skjótum
við einfaldlega niöurfærslugir-
um þar á milli. Misstór tannhjól
grípa hvert inn í annað og
valda mismikilli hraðaminnkun
eftir þvi hvaða ganghraðastig
eða girervalinn.
Hönnuðir dísilvéla vildu ekki
hafa þennan háttinn á. Þeir
vildu alls ekki nota gírskipti-
búnað. í fyrsta lagi þurfti til
margra tonna gírkassa með
risastórum tannhjólum til þess
að yfirfæra þúsundir hestafla
og breyta snúningshraðanum.
En annað leist vélarframleið-
endum þó enn verr á: slíkur
gangskiptibúnaðurtekurtil sín
talsvert mikla orku sem tap-
ast. Það kom því ekki til greina
að hafa slikan búnað á spar-
neytnum vélum, heldur skyldi
tengja skrúfuásinn beint við
vélarásinn. Eitt atriði enn
svolitið um þá stefnu sem
þróunin tók og hafði næstum
orðið til þess að útrýma stór-
um dísilvélum: Um aldamótin
var hafin smiöi disilvéla fyrir
litil skip og kafbáta. Þá kom á
markaðinn ný aflvél fyrir stór
skip sem vakti mikla athygli:
gufuhverfillinn.
Vinnumáti gufuhverfilsins
var einfaldur enda tók hann
brátt að ryðja gömlu gufuvél-
unum úr sessi: Gufa var hituð i
griðarstórum kola- eða oliu-
kyntum kötlum og náð upp
miklum þrýstingi. Háþrýstiguf-
an var leidd inn i hverfilhúsin
þar sem hún olli snúningi á
fjölmörgum samtengdum
skófluhjólum. Með þessu móti
var unnt aö framleiða mörg
þúsund hestafla orku til að
knýja skipsskrúfuna, allt eftir
stærð og fjölda hinna svo-
nefndu hverfilþrepa.
Þá virtist heldur betur syrta i
álinn fyrir disilvélinni. Meö
hverju árinu sem leið urðu
afar lélegu eldsneyti. Þeir hafa
einn kost enn, einkum fyrir
flotastjórnir: gufuhverflar
koma að góðum notum i kjarn-
orkuknúnum skipum. Þar er
gufan framleidd i kjarnaofni. í
stærstu flugvélamóðurskipum
heims, þeim bandarísku af
Nimitz-gerð, eru fjórir slikir
hverflar og knýr hver þeirra
sina skrúfu. Heildarafköst
þeirra eru 280.000 hestöfl.
Það er þvi auðskilið hvers
vegna samkeppnin milli disil-
vélarinnar og gufuhverfilsins
varö hörð og útkoman tvisýn.
Hún er enn ekki til lykta leidd
eftir 80 ár. Gufuhverflarnir eru
enn afkastameiri en dísilvél-
arnar sparneytnari.
Ástæðuna til þess að dísil-
vélinni hefur vegnað svo vel í
samkeppninni sem raun ber
vitni má rekja til þess aö vélar-
framleiðendur stóðu í harðri
samkeppni innbyrðis. Þeir
höfðu nefnilega skipst i tvo
hópa: í öðrum hópnum voru