Sjómannablaðið Víkingur - 01.10.1984, Síða 67

Sildaræði, hrepparígur og Marsjall fé
Var það slys, hrein óheppni,
hvernig fór fyrir þeim félögum,
Faxa og Hæringi, eða var
stofnun þessara fyrirtækja
„fjárfestingarmistök", eins og
það mundi nú vera kallað?
Flest bendir til að báðar
bræðslurnar hafi verið not-
hæfar en gagnýna má 'nvernig
að kauþunum var staðið og
hvar verksmiðjurnar voru
staðsettar. Hráefnisskortur
kom i veg fyrir að hægt væri að
láta Faxa og Hæring mala
Reykvikingum gull, sildin
hvarf og birtist ekki aftur fyrr
en rúmum áratug siðar, svo
heitiögæti.
Já, sildin hvarf, en eru ekki
haldlitil rök að benda á þaö,
— hvaö með ef svo hefði ekki
verið? Augljóslega var mjög
óhagkvæmt að flytja þá síld
sem veiddist við Suður- og
Vesturland á árunum
1947 — 1948 til vinnslustöðva
á Norðurlandi, en kostnaður
við þaö á þessum árum var
álitinn vera milli 20 og 25 millj-
ónirkróna.
Vinnslugeta fiskmjölsverk-
smiðjanna á Faxaflóasvæðinu
var svo litil i ársbyrjun 1948,
aö alveg var óhætt aö fjölga
þeim og stækka. En hversu
mikið? Þvi er vandsvarað, en
benda má á, að i ársbyrjun
1948 var hafin vinna við ný-
byggingar og stækkanir á sild-
arbræðslum á Faxaflóa-
svæöinu, þannig að af-
kastageta þeirra var talin
verða um 2000 tonn á sólar-
hring að þvi loknu. Samkvæmt
þvi hefði mátt bræða um 100
þúsund tonn á u.þ.b. tveimur
mánuðum.
Ákvarðanirnar um Faxa og
Hæring voru teknar eftir að
þetta var Ijóst og með þeirri
viðbót var hægt að bræða
þennan afla á rúmum mánuöi,
en þaö samsvarar þvi magni
sem veiddist metárið 1948.
Rétt er þó aö geta þess, að
trúlega hefði veiöst enn meir,
ef ekki hefði verið löndunarbið
og hægt að vinna aflann aö
mestu leyti jafnóðum.
Hvaða skýringar eru þá á
þessum ákvörðunum? Tæp-
ast dugar að benda á, að þær
hafi verið rangar eða fávisleg-
ar. Það er margt sem kemurtil:
Greinilegt er aö eigendur
skipsins og verksmiðjunnar
hafa talið aö síldveiðin yrði
veruleg á næstu árum og jafn-
vel meiri en metárin
1947—48, að hafin væri nýt-
ing á áður óþekktri auðlind.
Stemmningin, sem skapaðist,
þegar aflanum var ausið á
landi úr Faxaflóanum, hefur
haft sitt að segja, sjálfsagt má
kalla það sildaræði og þeir
sem áttu verksmiðjur græddu
vel. Þá er eins vist að hrepþa-
rigurinn góðkunni hafi lagt lóð
sitt á vogarskálina. Reykvik-
ingar áttu aðeins eina af þeim
verksmiðjum sem til voru eða
hafin smiði á í ársbyrjun
1948. Gat það talist eðlilegt
með hliðsjón af þvi hversu stór
hluti fólks á Faxaflóasvæðinu
var búsettur i Reykjavik? Loks
má geta þess að auðvelt hefur
verið að útvega fé til þessara
framkvæmda, en verksmiðj-
urnar voru báðar að verulegu
leyti greiddar með Marsjallfé.
Hæringur og Faxi reyndust
vera mistök. Slikt var ekki
hægt að sjá fyrir. Á hinn bóg-
inn hljóta stjórnendur borgar-
innar og aðrir eigendur fyrir-
tækjanna aö verða sakaðir um
óvarkárni, þegar þeir tóku
ákvörðun um stofnun þeirra.
Þær ákvarðanir hafa byggst á
mikilli bjartsýni, en vanþekk-
ingu á lífsháttum síldarinnar,
ásamt smáskammti af
hreþþarig og slatta af Marsj-
allfé sem hafa hjálpað til að
gera þær að veruleika.
Prentaðar heimiidir:
Alþingistíöindi, 1948.Umræður
ogtillögurum Hæring.
Blaðaúrkliþpur. — Útvegur,
sildarverksmiöja, höfn, árin
1948-1954.
Unnið úr Alþýöublaöinu, Morg-
unblaöinu, Tímanum og Þjóö-
viljanum. Varðv. í BsR. Aðf.nr.
3707.
Óprentaðar heimildir:
Borgarskjalasafn Reykjavikur
(BsR):
Málefnadagbók borgarstjóra
1948—1954. Aðf.nr. 2088.
Síldarverksmiðja við Faxa-
flóa. Aðf.nr. 3773.
Viðtöl:
Höfundur átti stutt viðtöl við
eftirfarandi um Hæring: Kristin
Baldursson hjá Sildarverk-
smiðjum rikisins, Pétur Sig-
urðsson, fyrrverandi forstjóra
Landhelgisgæslunnar, og
Sigurð Jónsson, forstjóra
Sjóvár.
Varþaö slys, hrein
óheppni, hvernig fór
fyrir þeim félögum
Faxa og Hæringi,
eöa varstofnun
þessara fyrirtækja
„fjárfestingar-
mistök", eins og þaö
mundi nú vera
kallaö?
Víkingur 67