Æskan - 01.06.1992, Blaðsíða 28

UR RIKI
NATTU
Umsjón: Óskar Ingimarsson
TVÍVÆNGJUR
itla flugan, lag og Ijóð
þeirra Sigfúsar Halldórs-
sonar og Sigurðar Elías-
sonar, flaug um land allt
------------- fyrr á árum og heyrist
enn „suða“ stöku sinnum í útvarpi.
Engum getum skal að því leitt hvort
höfundur hafði ákveðna flugnategund
í huga en víst er að skemmtileg nátt-
úrustemning er í upphafi Ijóðsins. Með-
al almennings er heitið flugur notað
yfir fjöldann allan af tegundum sem
kallast tvívængjur einu nafni.
Tvívængjur eru einn stærsti ættbálk-
ur skordýra. Til þeirra teljast um 85.000
tegundir, þar af 360 hér á landi. Þær
hafa aðeins tvo himnukennda vængi
til að fljúga með (af því er nafn þeirra
dregið). Aftara vængparið er umbreytt
í s.k. „kólfa“ sem eru jafnvægistæki.
Sumartegundireru vænglausar, eink-
um þær sem lifa sníkilífi.
Höfuðið á tvívængjum er yfirleitt tiltölu-
lega stórt og samsett augu ná yfir
drjúgan hluta þess. Þau eru vanalega
stærri í karldýrum en kvendýrum. Auk
þess eru oftast þrjú depilaugu ofan á
höfðinu. Fálmarar eru tveir en munn-
limir geta verið mjög breytilegir eftir
lifnaðarháttum flugnanna. Sumar hafa
sogmunn, enn aðrar bitmunn og til eru
þær sem sameina þetta tvennt eða
hafa lítt þroskaða eða alls enga munn-
limi á fullorðinsaldri.
Synd væri að segja að tvívængjur
hefðu einhæft mataræði. Fæðan er af
öllu mögulegu tagi: Rotnandi leifareða
hræ, blómasafi, gróður eða jafnvel blóð
manna og dýra svo að eitthvað sé
nefnt. Sumar flugur vinna þurftarverk
í náttúrunni, aðrar eru meindýr. Mykju-
flugur og aðrar sem lifa á rotefnum
gera gagn með því að „hreinsa til“.
Þær sem sjúga blómasafa bera frjó
milli plantna og eru þannig nytsamar
gróðri. Svo eru aðrar sem valda oft
miklu tjóni á ræktarlandi og búpeningi.
í mörgum ættum eru tegundir sem
sjúga blóð og er kvenflugan þá oftast
að verki. Karldýr moskítóflugu lifir t.d.
á safa blóma og annarra plöntuhluta.
Þessar „blóðsugur", eins og moskító-
flugur og tsetseflugur, eru einkum
hættulegar vegna þess að þær bera
alvarlega sjúkdóma milli manna, svo
sem malaríu, gulusótt og svefnsýki.
Húsflugur sjúga ekki blóð og ráðast
ekki beinlínis á fólk en þær eru sólgn-
ar bæði í alls kyns óþverra og sætindi
og menga því oft mat. Þannig geta
þær valdið ýmsum sjúkdómum.
Flestar tvívængjutegundir verpa ör-
smáum, vindillaga eggjum og úr þeim
skríða fölleit-
ar og fóta-
lausar lirfur.
Útlit þeirra
og lífshættir
eru breyti-
legri hjá tví-
vængjum en
nokkrum öðr-
um ættbálki
skordýra. í
sumum ætt-
um eru lirfum-
ar eingöngu
jurtaætur og
valda bænd-
um oft þung-
um búsifj-
um. Aðrar
sníkja á
hryggdýrum
eða hrygg-
leysingjum.
Langflestar tvívængjulirfur lifa þó á rot-
efnum af einhverju tagi. En þegar
púpustigi lýkur og þær verða fullvaxta
dýr breyta þær yfirleitt alveg matar-
venjum sínum. Þess vegna eru full-
orðnar tvívængjur oft vita meinlausar
þó að lirfur þeirra valdi skaða.
Af innlendum tegundum má fyrst nefna
litlu og stóru húsflugu sem flestir hafa
víst séð í híbýlum sínum. Ekki var vit-
að um þá síðarnefndu hér á landi fyrr
en seint á 19. öld. Fiskiflugur (maðka-
flugur) eru víða og sækjast eftir að
verpa í fisk eins og nafnið bendir til.
Mykjuflugur kunna best við sig í mykju
og öðrum úrgangi búfénaðar en lifa
annars á blómasafa. Randafluga er
auðþekkt, svört með gulum rákum.
Lirfur hennar eru sérkennilegar, með
langt og mjótt skott sem minnir á rottu-
hala. Að lokum skal nefna rykmý og
bitmý sem kallast oft samheitinu mý-
flugur en þær eru mikilvæg fæða sil-
ungs og annarra fiska.
2 8 Æ S K A N