Fréttatíminn - 07.10.2011, Síða 48

Óttinn við afleiðingarnar af greiðslufalli Grikkja
byggist ekki síst á dómínókenningunni sem hefur
verið vinsæl í alþjóðastjórnmálum undangengin ár
og felur í sér að falli einn kubburinn í kerfinu hrynji
allir hinir líka í framhaldinu.
Dómínókenningin hélt veröldinni í heljargreipum
í kalda stríðinu og varð í raun til þess að hlekkja
flestöll ríki heims við annað hvort risaveldanna. Nú
kappkosta heimsleiðtogarnir að bjarga Grikklandi af
ótta við að alþjóðlegir bankar og skuldsett ríki falli
eitt af öðru í voðalegri víxlverkun greiðslufalls og að
hagkerfi heimsins bókstaflega stöðvist verði ekkert
að gert.
Á grundvelli kenningarinnar fóru heimsleiðtog-
arnir í þá vegferð fyrir þremur árum að bjarga hinu
alþjóðlega fjármálakerfi með því að dæla inn í það
skattfé almennings. -EB
Dómínókenningin
44 heimurinn Helgin 7.-9. október 2011
 AlþjóðAstofnAnir ráðA örlögum grikkjA
Fjármálakrísan geisar nú hvað harðast á evru-
svæðinu. Fram hefur komið alvarlegur kerfisgalli í
uppbyggingu Evrópska myntbandalagsins. Gallinn
var að vísu þekktur frá upphafi. Jafnvel má halda
því fram að um samsæri samrunasinna hafi verið
að ræða. Þegar myntbandalagið var í smíðum voru
leiðtogar í Evrópu ekki reiðubúnir að færa fjármála-
stjórn aðildarríkjanna undir sameiginlega stjórn.
Þó var vitað að tilkoma myntbandalags myndi á
endanum þvinga fram samræmda fjármálastjórn.
Viðlíka sundurskil á milli peningamálastjórnunar og
fjármálastjórnunar myndi ekki ganga til lengdar. Og
einmitt það hefur nú komið á daginn.
Angela Merkel og Nicolas Sarkozy eru þegar
farin að kalla eftir samræmingu í ríkisfjármálum á
evrusvæðinu til að bregðast við áskorunum fjármálakrísunnar. -EB
Kerfisgalli evrunnar
Svokölluð Troika (AGS, Evrópski
seðlabankinn og ESB) heldur utan
um lánagreiðslurnar sem nota á til
að bjarga Grikklandi frá greiðslu­
falli. En markmiðið er þó eink­
um að bjarga erlendum skuldum.
Grikkjum eru settir svo strangir af­
arkostir að í raun má halda því fram
að stjórn ríkisfjármála sé að miklu
leyti komin úr höndum heima­
manna. Og lúti nú stjórn embættis­
manna alþjóðastofnana sem enginn
hefur kosið. Einkum endurskoð­
enda. Viðlíka þróun má finna úti
um allan heim. Svona hagaði AGS
sér til að mynda í Asíu. Og að ein­
hverju leyti hér á Íslandi þótt með
mun mildari hætti væri. Þróunin er
augljós ógn við lýðræðið. Alþjóðleg­
ir lánardrottnar eru í auknum mæli
farnir að segja lýðræðislegum ríkis­
stjórnum fyrir verkum. Vegna al­
menns ótta við afleiðingar greiðslu­
falls hafa fjármálaöflin styrkt stöðu
sína. Hið alþjóðlega fjármálakerfi
vinnur nú einkum að því að bjarga
skuldum sem vaxið hafa ríkjum,
fyrirtækjum og einstaklingum yfir
höfuð.
Talið er að Grikkir þurfi átta
milljarða evra bara til að forða
gjaldþroti ríkisins núna í næsta
mánuði. Fáist ekki fyrirgreiðsla
í tæka tíð mun gríska ríkið ekki
einu sinni geta greitt út laun og líf­
eyrisgreiðslur. Hvað þá að greiða
erlendar skuldir. Því kalla alþjóð­
legir lánardrottnar nú ákaft eftir
afgerandi opinberum aðgerðum og
styrkri leiðsögn stjórnmálamanna
til að bjarga fjármálakerfinu.
Einhverra hluta vegna virðist
sem meginþorra vestrænna stjórn­
málamanna þyki nauðsynlegt að
verða við slíkum kröfum. Annað
þykir óhugsandi. Að vísu er nú gert
ráð fyrir því að Grikkir fái töluverð­
an skuldaafslátt. En áfram er um
að tefla ógnarmiklar fjárhæðir sem
einkum koma frá skattgreiðendum
annarra ríkja. Ljóst er að skuldun­
um verður ekki bjargað nema með
því að flytja þær með einum eða
öðrum hætti á herðar skattgreið­
enda. Mótmælin sem nú breiðast
út um veröldina eru meðal annars
í andstöðu við þetta velferðarkerfi
fjármagnseigenda. Loksins undir
miðja vikuna fréttist að evrópskir
ráðamenn íhuguðu að stokka upp
kerfið og láta bankana sjálfa bera
auknar byrðar. ­EB
Ógn við lýðræðið
Valdamiklir embættismenn Christine Lagarde framkvæmdastjóri Alþjóðagjald-
eyrissjóðsins fyrir miðju ásamt næstráðendum sínum, David Lipton til vinstri og
Gerry Rice til hægri. Ljósmyndir/Nordicphotos Getty-Images
 fjármálAkrísAn geisAr enn þremur árum eftir hrun
á rni Þór Sigurðsson er ekki eini áhrifamaðurinn sem hefur feng­ið að kenna á reiði mótmælenda
undangengna viku. Við hlíðar Akrópólis
ætlaði allt um koll að keyra þegar grísk
stjórnvöld kynntu enn ein niðurskurðar­
fjárlögin. Kaupsýslumenn á Wall Street í
New York voru hrópaðir niður af æstum
múgnum sem hertók sjálfa Brooklyn­
brúna í framhaldinu – í mótmælum sem
beindust meðal annars að firrtum við­
skiptaháttum og vanheilögu hjónabandi
stjórnmálamanna og fjármálafursta.
Lögregla vestanhafs hefur handtekið
hátt í þúsund manns í vikunni. Mótmæla­
aldan breiðist nú út um landið.
Árni Þór var felldur með fúleggi – svo
lá við hálsbroti að sögn læknis. Í Aþenu
fauk grjót og nýverið var þar bókstaflega
kveikt í lögreglumanni við skyldustörf.
Í Washington er sjálfur Barak Obama,
sem eitt sinn mældist meðal vinsælustu
forseta Bandaríkjanna, fallinn í djúprista
ónáð. Og heimsveldið eina er nú rígbund­
ið á níðþungan skuldaklafa. Ekkert lát
virðist því vera á fjármálakrísunni sem
felldi Ísland fyrir þremur árum sléttum.
Íslensk fjármálafyrirtæki hrundu strax
í fyrstu lotu kreppunnar. En nú óttast
menn að févana bankar lyppist niður
úti um víðan heim. Og að skuldaklyfjuð
ríki hætti jafnvel að greiða alþjóðlegum
lánardrottnum. Þá falli dómínókubbarnir
hver af öðrum.
Gjaldþrota Grikkland
Fyrir þremur árum heimsótti alþjóða­
pressan okkur Íslendinga í von um að
mynda það í beinni útsendingu þegar
fjármálabólan spryngi í Bankastrætinu.
Krísuvagninn ferðaðist svo víða um
lönd; til Írlands, út til Bandaríkjanna og
um Suður­Evrópu. Nú eru allra augu
á Grikklandi. Eftir að hafa lifað langt
um efni fram undangengin góðærisár
er komið að skuldadögum í hinni fornu
vöggu vestrænnar menningar. Grikkir
standa flestum framar í skattsvikum. Svo
ekki er það nýskeð að hringli í tómum
ríkiskassanum. En nú er svo komið að
ofan á 110 milljarða evra björgunarpakka
frá því í fyrra þarf að bæta öðru eins við.
Alþjóðlega fjármálakerfið tók andköf
í byrjun vikunnar þegar í ljós kom að
Grikkir myndu ekki geta staðið við fyrir­
heit um að halda fjárlagahalla undir 7,6%
eins og gert var að skilyrði fyrir lánveit­
ingunni. Samkvæmt nýsamþykktum fjár­
lögum fyrir árið 2012 verður fjárlagahalli
Grikklands í það minnsta 8,5%. Samt er
vænn hluti hogginn af sundurskornu rík­
iskerfinu að þessu sinni. Þrjátíu þúsund
opinberir starfsmenn fjúka fyrir áramót
og laun lækka enn frekar. Grískur efna­
hagur mun skreppa saman um 5,5% á
þessu ári og 2% á því næsta. Fjármálaráð­
herrar evruríkjanna ákváðu á mánudag
að frysta afgreiðslu lánanna úr evrópska
neyðarsjóðnum sem komið var á lagg­
irnar til að bregðast við skuldavanda
evruríkjanna. Sjóðurinn hefur nú þegar
úr 440 milljörðum evra að spila. Margir
telja það hvergi nærri nóg.
Grikkir uppfylltu ekki stöðugleika­
sáttmála myntbandalagsins þegar því
var komið á undir aldamótin en var eigi
að síður hleypt inn fyrir þröskuldinn
á pólitískum forsendum – eins og átti
raunar einnig við þegar Grikkland fékk
aðild að ESB árið 1981. Nú gæti svo farið
að þeir þyrftu að draga drökmuna fram
á nýjan leik. Fyrir innleiðingu evru var
gríska drakman elsti gjaldmiðill heims;
heimildir eru til um hana allt frá fimm
öldum fyrir Krist.
Önnur bankakrísa
Við fréttirnar varð viðstöðulítið verð­
fall á evrópskum fjármálamörkuðum,
einkum í bönkum sem fjárfest hafa í
grískum skuldabréfum. Á mánudag og
þriðjudag féllu bréf í fransk­belgíska
bankanum Dexia um nálega helming.
Frá áramótum hafa evrópsk hlutabréf
að samanlögðu fallið um þriðjung. Gert
er ráð fyrir að vöxtur þróaðra ríkja nemi
aðeins rúmu prósenti þetta árið.
Af þessum sökum varar AGS nú við
því að hagkerfi heimsins sé komið inn á
hættulega braut lítils vaxtar en ógnar­
hárra opinberra skulda. Og óttast aðra
bankakreppu ef ríkisstjórnir geta ekki
lengur borgað skuldir sínar. Stórblaðið
New York Times greinir frá því að fjár­
málaleiðtogar hvísli því sín á milli að
jafnvel sjálfur fjárfestingarbankarisinn
Morgan Stanley sé nú kominn að fótum
fram.
heimurinn
dr. Eiríkur Bergmann dósent og forstöðu-
maður Evrópufræðaseturs Háskólans á Bifröst
eirikur@bifrost.is
Er heimurinn á hausnum?
Hagkerfi heimsins er á hættulegri braut lítils vaxtar en hárra opinberra skulda. AGS óttast
aðra bankakreppu.
En nú óttast
menn að fé­
vana bankar
lyppist niður
úti um víðan
heim. Og að
skuldaklyfjuð
ríki hætti
jafnvel að
greiða alþjóð­
legum lánar­
drottnum. Þá
falli dómínó­
kubbarnir
hver af
öðrum.
Brugðist við grískum
mótmælum.
HÁSKÓLINN Á BIFRÖST
Velkomin á Bifröst
www.bifrost.is
Nýir tímar í fallegu umhverfi