Morgunblaðið - 10.11.2012, Blaðsíða 39

UMRÆÐAN 39
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 10. NÓVEMBER 2012
Í grein okkar í
Morgunblaðinu 27.
okt. sl. gagnrýndum
við tillögu Hjalta
Hugasonar prófessors
um þjóðkirkjuákvæði
í nýrri stjórnarskrá.
Hann hefur nú brugð-
ist við gagnrýni okkar
í grein á trúarvef
þjóðkirkjunnar og
ljóst er að hann hefur
á liðnum dögum nálgast sjónarmið
okkar. En ástæða er til að ítreka
að ekkert bendir til að þeir sem
greiddu atkvæði með þjóðkirkju-
ákvæði hafi með því viljað draga
sem mest úr vægi þess í nýrri
stjórnarskrá. Þannig er ekki hægt
að fallast á að það sé „ásættanlegt
lágmark“ fyrir meirihluta kjós-
enda sem greiddi atkvæði með
þjóðkirkjuákvæði að einungis sé
minnst á nauðsyn þess að setja
landslög um þjóðkirkju, lög sem
gætu allt eins verið henni neikvæð
og skert hlutverk hennar. Það er
einfaldlega ekki nóg að setja
stjórnarskrárákvæði um það eitt
að í landinu starfi þjóðkirkja, að
málefni hennar heyri undir op-
inberan rétt og að staða hennar
sem þjóðkirkja sé skilgreind í lög-
um.
Það sem þarf að koma fram í
stjórnarskrá er gildi þjóðkirkju
fyrir samfélagið og skylda rík-
isvalds til að standa vörð um það
gildi. Núverandi stjórnarskrár-
ákvæði um þjóðkirkju snýst um
þetta en engu að síður mætti
skerpa á því frekar og útvíkka það
til annarra félaga sem skilgreina
sig sem trúfélög eða lífsskoð-
unarfélög og myndað hafa formleg
tengsl við ríksivaldið með skrán-
ingu. Taka má undir þá ábendingu
Hjalta að hugsanlega megi árétta
menningarlegt vægi kristinnar
trúarhefðar strax í inngangi nýrr-
ar stjórnarskrár. Það er hins veg-
ar misskilningur að við séum að
halda því fram að núverandi þjóð-
kirkjuákvæði sé beinlínis mæli-
kvarði á trú þjóðarinnar. Þó má
ekki vanmeta táknrænt gildi þess
að þjóðkirkju sé getið á jákvæðan
hátt í stjórnarskrá, einkum og sér
í lagi þar sem hún er jafngömul
trúfrelsisákvæðinu. Það sem
árétta þarf er mikilvægi kristinnar
trúar sem menningarhefðar sem
samofin er íslensku samfélagi um
leið og það er áréttað að hér ríki
umburðarlyndi þar sem kristin og
húmanísk sjónarmið þrífist hlið við
hlið í góðri allsherjarreglu og séu
jafnvel samofin.
Hjalti virðist ganga út frá þeirri
forsendu að ríkisvald geti verið
trúarlega hlutlaust en færa má rök
fyrir því að ekkert raunverulegt
hlutleysi sé þar mögulegt. Enn-
fremur má færa rök fyrir því að
enginn raunverulegur aðskilnaður
sé mögulegur milli ríkisvalds og
trúarstofnana enda snúist málið
þvert á móti um hvers konar
tengsl sé þar um að ræða. Aðskiln-
aðarorðræðan er oftar en ekki
tæki þeirra sem ýmist vilja koma í
veg fyrir eftirlit hins opinbera
varðandi kenningu, skipulag eða
fjármál trúarstofnana eða vilja
þrengja sem mest að trúarstofn-
unum í opinberu rými.
Það hlýtur að vera skylda rík-
isvalds að styðja og vernda þau
trúfélög sem starfandi eru í land-
inu, myndað hafa formleg tengsl
við ríkið og varðveita umburð-
arlynda trúarlega menningarhefð.
Þetta hlutverk ríkisvalds er svo
mikilvægt að það ber að festa það
í stjórnarskrá. Hins vegar gæti
verið ástæða til að skerpa betur á
því hvað átt er við með stuðningi
og vernd. Slíkt ákvæði snýr hvorki
að fjárhagslegum skuldbindingum
né vernd frá hvers kyns gagnrýni.
Tilgangurinn með ákvæðinu er
fyrst og fremst sá að tryggja að
trúarhefðir séu metnar að verð-
leikum í opinberu rými og þeim
ekki vikið til hliðar á þeirri for-
sendu að lítið sem ekkert sé um
þær sagt í stjórnarskrá. Þetta er
það sem Hjalti hefur greint sem
jákvætt trúfrelsi en reynslan sýnir
að þegar reynt er að gera hið op-
inbera rými „veraldlegt“ getur það
hæglega snúist upp í andúð gegn
hvers kyns trúarhópum og trúar-
hefðum. Hið svokallaða „neikvæða
trúfrelsi“ þar sem ríkisvald beitir
sér fyrir því að sem minnst fari
fyrir öllu trúarlegu á þeim for-
sendum að almenningur þurfi
frelsi undan öllu slíku er ekki
raunverulegt trúfrelsi heldur óþol.
Tillöguna að nýju þjóðkirkju-
ákvæði, sem við kynntum í grein
okkar, má útfæra með ýmsum
hætti svo framarlega sem það inn-
tak hennar standi að stjórn-
arskráin árétti að ríkisvaldi beri
að vernda og styðja jafnt þjóð-
kirkju sem önnur sambærileg fé-
lög sem hlotið hafi skráningu og
myndað formleg tengsl við ríkið.
Ekkert er því til fyrirstöðu að hafa
stjórnarskrárákvæði þess efnis að
breyta megi því að þjóðkirkjan
hafi stöðu þjóðkirkju gagnvart rík-
inu. Með tillögu okkar var slíku
ekki andmælt. Hins vegar má
spyrja hvort eðlilegt sé að hafa
ákvæði þess efnis að meirihluti
kjósenda geti dregið til baka
stuðning og vernd við skráð trú-
félög.
Sú tillaga sem Hjalti lagði fyrir
stjórnlagaráð á sínum tíma er
mjög í anda þeirra sjónarmiða sem
við byggðum tillögu okkar á og
tökum við undir með honum að
draga megi hana fram á nýjan
leik. Breytingartillögur okkar við
hana eru færðar inn í hornklofa:
„Ríkisvaldið [styður og] verndar
öll skráð trú- og lífsskoðunarfélög.
[Evangelísk-lúthersk kirkja] er
þjóðkirkja á Íslandi. Breyta má
[þjóðkirkjuákvæðinu] með lögum.
Slíka breytingu skal bera undir
þjóðaratkvæði til samþykktar eða
synjunar í leynilegri atkvæða-
greiðslu. Nánar skal kveðið á um
stöðu þjóðkirkjunnar í lögum.“
Þessi tillaga er í anda tillögu okk-
ar og í fullu samræmi við nið-
urstöðu þjóðaratkvæðagreiðsl-
unnar.
Gildi þjóðkirkjuákvæðis í stjórnarskrá
Eftir Bjarna Rand-
ver Sigurvinsson og
Pétur Pétursson
» Það sem þarf að
koma fram í stjórn-
arskrá er gildi þjóð-
kirkju fyrir samfélagið
og skylda ríkisvalds til
að standa vörð um það
gildi
Bjarni Randver
Sigurvinsson
Bjarni er stundakennari við H.Í. og
Pétur prófessor.
Pétur
Pétursson
...alveg með’etta
Fylgir Morgunblaðinu alla fimmtudaga