Tímarit Máls og menningar - 01.03.1961, Side 60

TÍMARIT MÁLS OG MENNINGAR
og „Einvígið“ endurlas ég ekki alls fyrir löngu. Vissulega ber sagan merki
síns tíma. Söguhetjan Laévskí, sem er að veslast upp í útkjálkaborg, lætur sig
dreyma um endurkomu til Pétursborgar: „Farþegarnir í lestinni tala um verzl-
un, nýja söngvara, vaxandi samúð milli frakka og rússa, allsstaðar finn ég lif-
andi, menningarlegt, andlegt, djarft líf ...“ En ég þekki þróun verzlunar og
fransk-rússneskra samskipta án „Einvígisins“. Þegar ég las söguna hugsaði
ég um annað — um mitt eigið líf.
Laévskí er ekki sterkur maður, hann fer villur vegar og er gripinn örvænt-
ingu: „Hann hratt af himni ofan daufri stjörnu sinni, hún féll og ljós hennar
hvarf í náttmyrkrið; hún kemur ekki upp á himinhvolfið aftur, því lífið er
okkur gefið aðeins einu sinni og það endurtekur sig ekki. Ef hægt væri að lifa
aftur liðna daga og ár, þá hefði hann sett sannleika í stað lygi þeirra, starf í
stað iðjuleysis, gleði í stað leiðinda ...“ Hinn hálfsturlaða Laévskí rífur von
Koren í sig, maður sem býr yfir nákvæmri vísindalegri þekkingu og mjög óná-
kvæmri samvizku: „Þar eð hann er óbetranlegur, þá verður hann aðeins á einn
hátt gerður óskaðlegur. Slíkum mönnum á að útrýma í þágu þeirra sjálfra og
alls mannkynsins. Skilyrðislaust... Ég krefst ekki dauðarefsingar. Ef sannað
verður að hún sé skaðleg, þá skuluð þið hugsa upp eitthvað annað. Ef við get-
um ekki útrýmt Laévskí, nú þá skuluð þið einangra hann, svipta hann persónu-
leikanum, setja hann í skurðgröft .. . Ef hann er stoltur, veitir mótspymu —
hlekkið hann! . .. Við verðum sjálfir að sjá um útrýmingu hinna veikbyggðu
og gagnslausu, annars ferst menningin þegar menn eins og Laévskí auka kyn
sitt.“ En vesalings Laévskí hugsar þannig um hinn hlífðarlausa stuðnings-
mann framfara og náttúruvals: „Og hugsjónir hans eru harðstjórnarhug-
sjónir. Þegar venjulegir dauðlegir menn vinna að almenningsheill, þá hafa
þeir meðbróður sinn í hug, mig, þig, — í einu orði sagt: manninn. En von
Koren þessum eru mennirnir hvolpar og aumingjar, of auvirðilegir til að vera
takmark lífs hans. Hann starfar, fer í leiðangur og hálsbrýtur sig þar ekki í
nafni náungakærleika, heldur í nafni óhlutlægra hugtaka eins og mannkynið,
komandi kynslóðir, fyrirmyndar kynstofn. — En hvað er mannlegur kynstofn?
Blekking, sjónhverfing. Harðstjórar hafa alltaf verið sjónhverfingamenn.“
í lok sögunnar horfir Laévskí — og Tsjékhof með honum — á ólgandi haf-
ið og hugsar: „Bátinn hrekur til baka, hann þokast tvö skref áfram og eitt
afturábak, en ræðararnir eru þrjózkir, sveifla árunum óþreytanlegir og hræð-
ast ekki háar öldur. Báturinn heldur áfram, áfram, nú sést hann ekki framar,
og eftir hálfa stund sjá ræðararnir skipsljósin og eftir klukkustund verða þeir
við skipsstigann. Eins er það í mannlífinu ... í leit að sannleikanum stíga
50