Tímarit Máls og menningar - 01.03.1961, Síða 74

TIMAKIT MALS OG MENNINGAR
ágreiningur þeirra um þetta efni sé
með öllu ómerkur eða ólærdómsrík-
ur.
Sigurður Nordal segir í upphafi
fyrstu ritgerðar sinnar að hann hafi
„fyrir löngu fundið meginatriði í lífs-
skoðun [Einars Kvarans] (og sam-
svarandi veilur í list og stíl), sem
[hann] var algerlega ósammála“.
Þessi orð eru út af fyrir sig athyglis-
verð fyrir þá sök að þau brjóta í bág
við hina „rétttrúuðu“ bókmennta-
gagnrýni, sem lítur á form og efni sitt
í hvoru lagi, og gerir ekki ráð fyrir
neinum gagnkvæmum tengslum þar á
milli. I fyrstu grein Sigurðar Nordals
er gerð tilraun til að brjóta þessa
klassísku hefð en höfundurinn er ekki
alveg heils hugar í aðferð sinni, hann
er þrátt fyrir allt of háður hinum við-
urkenndu lögmálum gagnrýninnar.
Hik hans kemur einkar vel í ljós í
síðustu grein hans í Skiptum skoðun-
um:
Eg byrjaði að vísu grein mína
JJndir straumhvörf með því að
benda á nokkra megingalla á síðustu
skáldsögum E. H. Kv., en samt býst eg
við, að mörgum hafi virzt sem við
deildum eingöngu um lífsskoðanir og
siðjrœði. En þó að mér dytti ekki í
hug, að bókmenntir og siðfrœði verði
nokkurn tíma aðskilin, þá vil eg játa,
að mér mun jafnan verða tamara að
líta á siðfrœðina frá bókmenntanna
sjónarmiði en dæma bókmenntirnar
eftir siðfrœðinni. Ef E. H. Kv. hefði
verið betri listamaður, hefði eg sjálf-
sagt gleymt öllu öðru. Mér varð ó-
hollusta lífsskoðunar hans fyrst Ijós,
þegar eg sá áhrif hennar á list hans.
(Bls. 120).
Það er augljóst að þessar setning-
ar, og einkum sú næstsíðasta, stangast
á við þau orð í fvrstu greininni sem
vitnað var í að ofan. Því annaðhvort
eru veilurnar í list Einars Kvarans
háðar (,,samsvarandi“) veilunum í
lífsskoðun hans eða ekki, og hann
hefði ekki orðið betri listamaður með
öðru móti en því að sigrast á veilun-
um. Þessi tvíhyggja (í annarri merk-
ingu en hjá höfundum Skiptra skoð-
ana) dregur úr sannfæringarkrafti
fyrstu greinarinnar. Og reyndar furð-
ar maður sig mjög á því, úr því höf-
undur minnist á sögu Kvarans, Móra,
að hann skyldi ekki nota tækifærið til
að sýna fram á hinar samsvarandi
veilur í formi og efni þeirrar sögu,
því hvergi liggur það eins beint við
og þar. En í stað þess að leggja á-
herzlu á að sýna þessa samsvörun lífs-
skoðunar Einars Kvarans og listar,
drepur Sigurður Nordal aðeins á það
efni á nokkrum síðum, og hverfur
síðan algjörlega að því að ræða Hfs-
skoðun hans, með því fororði að „sé
lífsskoðunin orðin aðalatriði í bók-
um hans, þá sé sanngjarnast að dæma
þær eftir gildi hennar“. Um það er
kannski ekki að sakast, en ekki er að
efa að skemmtilegra hefði verið að
fylgja höfundi á þeirri leið sem hann
64