Tímarit Máls og menningar - 01.03.1961, Blaðsíða 79

ÁGREININGSEFNI SIGURÐAR NORDALS OG EINARS KVARANS
Einar Kvaran hefur lifað tíma sem
markaðir eru af tilkomu íslenzkrar
borgarastéttar á íslandi, er leysir af
hólmi hina dönsku og hálfdönsku.
Stjórnmálastefna hennar hafði þjóð-
ernisbaráttuna að þungamiðju, en var
ekki einskorðuð við hana, því sam-
fara henni fór almenn lýðræðispóli-
tík. Borgaralegir forystumenn á 19.
öld og framan af þeirri 20. hlutu að
leita fulltingis alþýðu, óhj ákvæmilegt
hlutverk þeirra var að auka stjórn-
málaáhuga hennar og -þroska: það er
að segja: raunverulegt lýðræði var
þeim keppikefli og nauðsyn. En ís-
lenzk borgarastétt kemur svo seint inn
í heiminn að um leið og þjóðernisbar-
áttan hættir að vera henni þyngdar-
punktur lífsins er félagslegri framsókn
hennar lokið, veraldargengi hennar
er ekki fyrr orðið áþreifanlegt en hún
er lögð á undanhald. Hún tekur nú
feginshendi þeirri lífsskoðun sem
leiðir hana burt frá veruleikanum,
lokar augum hennar fyrir heiminum
eins og hann er, og kenningar sem
leysast upp í einhverri meinlausri sál-
arrannsókn verða henni æskileg fjar-
vistarsönnun. Hin jarðnesku vanda-
mál má nú, ef í harðbakkann slær,
leysa á himnum, eins og Sverrir Krist-
jánsson kemst að orði.
Þróun Einars Kvarans er þannig
mjög í samræmi við breytinguna sem
er að verða á stefnu stéttar hans. En
það væri bæði ósanngjarnt og grunn-
færnislegt að segja að afstaða hans
eigi sér aðeins rætur í undanhaldi er-
lendrar og íslenzkrar borgarastéttar.
Þar við bætist einhver ljósfælni, ein-
hver ótti við að kryfja hlutina, sátt-
fýsi við vanabundinn ósóma, og á
hinn bóginn einhverskonar útþynnt
andlegheit, trúarleg nægjusemi og lít-
ilþægni, — sem er ekki neitt sérstakt
einkenni tímanna en virðist lengi hafa
verið rótgróið í fari íslendinga, og
hefur löngum með tregðunni einni
saman slævt vopn þeirra andans höfð-
ingja sem ekki vildu láta sér segjast,
og meinað andlegum hreyfingum
þessa heims að ná þroska. í stuttu
máli: almennt formleysi og þroska-
leysi þjóðlífsins benti Einari Kvaran
einnig í þá átt sem hann fór.
Auk þess sem ádeila Sigurðar Nor-
dals er framkölluð af ríkjandi ástandi
borgaralegrar menningar, er hún því
uppreisn gegn hinum fróma íslenzka
annarsheims-hugsunarhætti, sem er
bæði arfur frá vanþroska fyrri alda
og nútímafyrirbæri. Hún er viðleitni
til að innleiða á íslandi veraldlegan
borgaralegan móral í stað hins geist-
lega og yfirskilvitlega, og andóf móti
undanhaldi borgarastéttarinnar. Það
er að minnsta kosti örðugt að leggja
út öðruvísi þau atriði sem ég dró
fram áðan: gagnrýnina á þá sem
spilla lífi sínu „með því að lyfta sér
upp á eitthvert sjónarmið ofar öllum
skýjum“, tortryggnina gagnvart sjón-
armiði eilífðarinnar, hvatninguna að
„skrópa“ ekki frá „alvöru lífsins“.
69