Morgunblaðið - 11.12.2014, Qupperneq 62

62 FRÉTTIRInnlent
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 11. DESEMBER 2014
BAKSVIÐ
Ágúst Ingi Jónsson
aij@mbl.is
„Þessi björgun, sem mun vera hin
mesta, sem íslenskt skip hefur afrek-
að, tókst öll mjög giftusamlega.“
Þannig segir í frétt í Morgunblaðinu
um björgunarafrek skipverja á togar-
anum Skallagrími í júní 1940, en þá
var 353 mönnum af breska hjálp-
arbeitiskipinu Andania bjargað um
borð í togarann undan Ingólfshöfða
eftir að það hafði orðið fyrir tund-
urskeyti. Í Alþýðublaðinu sama dag
segir að togarinn hafi verið þakinn
mönnum stafna á milli svo að hver
blettur var upptekinn.
Fyrir síðustu helgi tók áhöfn varð-
skipsins Týs þátt í björgun 390
manns af flutningaskipi í Miðjarðar-
hafi. Sagði í fyrirsögn á mbl.is:
„Stærsta björgun íslensks skips“ og í
fréttinni að talið væri að björgunin
væri sú umfangsmesta sem íslenskt
skip hefði nokkurn tímann tekið þátt
í. Á þriðjudag dró enn til tíðinda hjá
skipverjum á Tý er áhöfnin tók þátt í
björgun 408 flóttamanna af öðru
flutningaskipi Á Miðjarðarhafi sem
var 165 sjómílur austur af Möltu.
Fólkið var flutt yfir í Tý og spænskt
rannsóknarskip og þaðan til hafnar á
Ítalíu.
Mörg ótrúleg björgunarafrek hafa
verið unnin af íslenskum sjómönnum
og björgunarfólki í áranna rás og erf-
itt að meta hvert er mesta björgunar-
afrekið. Fjöldi þeirra sem bjargað er
hverju sinni segir þó sína sögu.
Glöggum lesendum, sem höfðu sam-
band við blaðið, fannst rétt að rifja
upp afrek Skallagrímsmanna í þessu
samhengi.
Ónákvæmar fréttir
Frásögn Morgunblaðsins af björg-
un skipverja á Andania birtist í
Morgunblaðinu 27. júní 1940, en það
er 11 dögum eftir atburðinn. Óþarfi
er þó að efast um árvekni og fréttanef
blaðamanna Morgunblaðsins, en hafa
ber í huga að seinni heimsstyrjöldin
var í algleymingi. Í fréttinni er ekki
sagt frá dagsetningu atburðarins,
ekki er minnst á staðhætti að öðru
leyti en því að þetta hafi gerst „úti á
hafi“ og nafn skipsins sem var í vand-
ræðum er ekki nefnt. Enn er líklegt
að ritskoðun vegna stríðsins eigi sök
á upplýsingaskorti.
Björgunin hefur nokkrum sinnum
verið rifjuð upp en í þessari saman-
tekt er auk Morgunblaðsins byggt á
grein Guðmundar Sveinssonar, skip-
stjóra, í Sjómannablaðinu Víkingi
1950, og viðtali við Óskar Valdimars-
son, sem var 1. vélstjóri á Skalla-
grími, í Sjómannadagsblaðinu 2005.
HMS. Andania hafði áður verið far-
þegaskip í siglingum milli Liverpool
og New York, 14.800 rúmlestir að
stærð.
Vissu af kafbát í nálægð
Skallagrímur var í sölutúr með fisk
til Hull í Englandi þegar hjálpar-
beiðni barst á þann hátt að 200 mílur
suðaustur af Vestmannaeyjum kom
breskt beitiskip, HMS Forfar, á eftir
togaranum með mikið ljósamors. Í
raun var um að ræða stórt kaupfar
með tveimur reykháfum á að giska 20
þúsund tonn, sem hafði verið tekið í
notkun sem herskip í stríðinu.
Guðmundur skipstjóri segir í Vík-
ingi að hann hafi borið það undir
stýrimann, vélstjóra og aðra skips-
menn hvort þeir ættu að fara til
björgunar Andania og síðan ákveðið
að hætta á það þó að kol væru knöpp.
„Ég vissi, að ég lagði skip og skips-
höfn í mikla hættu, þar sem fullvíst
var, að kafbátur væri í nálægð.“
Í frásögn Óskars í Sjómannadags-
blaðinu segir að keyrt hafi verið á
fullu í um átta tíma þar til komið var
að skipinu. Það hafi þá verið að
sökkva og skorsteinninn að hverfa í
hafið. Við það voru 12 eða 14 bátar,
misjafnt eftir heimildum, með skips-
höfnina. Guðmundur segist hafa séð
mikið eftir þessum bátum í hafið, en í
þá þurfti að sækja þá sjóliða sem
verst voru haldnir.
„Þjóðverjarnir höfðu skotið á það,
þeir höfðu læðst að því, en þeir bresku
töldu að þeir hefðu sökkt kafbátnum
með fallbyssum sem voru um borð.
Þegar ég kom upp í brú var hnýfillinn
á skipinu að hverfa niður í hafið, þetta
stóra skip að hverfa, það datt svona
aftur fyrir sig,“ segir Óskar.
Leið illa af vosbúð
Í grein Guðmundar í Víkingnum
segir: „Þegar búið var að ná öllum
mönnunum um borð, var orðið af-
skaplega þröngt og Skalli gamli hall-
aðist töluvert, þar til búið var að
dreifa þeim um skipið, upp á vélar-
reisn og bátaþilfar. Var tjaldað sól-
segli yfir framþilfarið og bundnar
voru lúkuhlífar áveðra, einnig var
tjaldað með yfirbreiðslum bátanna
yfir vélarreisn. Þangað drógu sig
matsveinar og þjónustufólk, sem
margt var illa klætt, en þar var hiti
frá katlinum.“
Á siglingunni í átt til Skotlands var
ekki hægt að elda mat handa hópnum
þó nógur fiskur væri í lestum. Te og
kaffi var hins vegar lagað í miklum
mæli og krúsirnar réttar mann af
manni því þröngin var svo mikil að
enginn komst leiðar sinnar. Kex og
niðursoðið kjöt hafði verið tekið úr
björgunarbátum Andania og var því
dreift á sama hátt. Stöðug hætta var
á kafbátum á siglingunni og ekki
batnaði ástandið um borð er hvessti
og veðrið versnaði.
Um það skrifar Guðmundur: „Fór
þá mönnum þeim, sem urðu að hafast
við á framþilfari, að líða illa af vosbúð.
Sólseglið, sem var fyrir aftan mastur,
rifnaði allt af ágjöfum. Þrengdist nú
mjög undir hvalbak í hásetaklefa og í
vélarrúmi, og hvar sem skjól var að
fá, en þrátt fyrir það voru á annað
hundrað á þilfari, og var fullhætt að
þeim, sem voru í göngum, skolaði fyr-
ir borð.“
Hírðust í kolaboxunum
Hluta af skipbrotsmönnum var
komið fyrir í kolaboxum og rifjar
Óskar vélstjóri þetta upp og segir að
ævinlega hafi verið farið með lítið af
kolum í siglingar, en skipin fyllt ytra
fyrir heimferðina. Breski skipstjór-
inn hafi spurt hvort hægt væri að
koma fleirum í vélarrúmið, en fékk
það svar Óskars að forboxin þar sem
kolin voru geymd væru hálftóm:
„Bretarnir fóru í röðum fram gang-
inn og komu sér fyrir í forboxunum.
Þar var hlýtt og notalegt en auðvitað
mjög óþrifalegt.“
Veðrið gekk niður er leið á ferðina
og eftir nærri hálfs annars sólar-
hrings siglingu hnitaði Sunderland
flugbátur hringi yfir Skallagrími og
var í sambandi við Guðmund skip-
stjóra á morsi sem Ágúst loftskeyta-
maður flutti á milli. „Flugbáturinn
hvarf en nokkru síðar kom þessi líka
stóri tundurspillir á gríðarlegri ferð
og fór eina tvo hringi í kringum okk-
ur,“ segir Óskar.
Sjóliðar á tundurspillinum settu út
heilmikið net til að klifra í og menn-
irnir fóru á milli. Farið var með skip-
brotsmenn til Scapaflow flotastöðv-
arinnar, en Skallagrímsmenn seldu
fiskinn í Hull samkvæmt áætlun.
„Skalli gamli hallaðist töluvert“
 Fyrir tæpum 65 árum björguðu skipverjar á Skallagrími 353 mönnum af breska skipinu Andania
Ljósmynd/Guðbjartur Ásgeirsson
Kolakyntur síðutogari Þröng var á þingi um borð í Skallagrími þegar 353 sjóliðar höfðu bæst við 13 manna áhöfn.
Sökkt Farþegaskipið Andania fékk nýtt hlutverk í seinni heimsstyrjöldinni.
Áhöfnin á Skallagrími fékk viður-
kenningu og þakkir frá skipstjór-
anum á HMS Forfar, skipinu sem
óskaði aðstoðar vegna Andaníu.
Allir fengu áletruð vindlingaveski
úr silfri og skipstjóri að auki
áletrað gullúr. Í lok árs 1940 var
Guðmundur skipstjóri sæmdur
bresku MBE-orðunni og í
Morgunblaðinu á gamlársdag
það ár er sagt frá afhendingunni
og ræðu Howards Smiths, sendi-
herra Breta á Íslandi, við það
tækifæri.
„Jeg hefi beðið yður að koma
hjer á minn fund í dag vegna
þess, að jeg hefi fengið skipun
Hans Hátignar Georges konungs
VI. um að tilkynna yður að Hans
Hátign óskar að sýna yður við-
urkenningu fyrir vasklega fram-
komu yðar og skipshafnarinnar á
„Skallagrími“ með því að koma
til hjálpar H.M.S. „Aandania“ er
hún var að sökkva eftir aðgerðir
óvinanna á s.l. sumri.
Þrátt fyrir það, að skip yðar
var með fullfermi fiskjar og óhag-
stætt veður hamlaði, hikuðuð
þjer ekki við að svara strax því
kalli um hjálp, sem þjer fenguð
frá H.M.S. Forfar …“ sagði sendi-
herrann m.a. samkvæmt frásögn
Morgunblaðsins. Guðmundur
fékk fimmtu gráðu af orðunni
„Most Excellent Order of the
British Empire“ sagði blaðið.
Þrettán manns í áhöfn
Á bloggi Ólafs Ragnarssonar,
fragtskip.123.is, var í sumar fjallað
um björgunina fyrir tæpum 65 ár-
um og þar var birtur eftirfarandi
listi yfir skipverja á Skallagrími:
Guðmundur Sveinsson, skipstjóri,
Bárugötu 17, Guðjón Pétursson, 1.
stýrimaður, Höfðavík, Rvík, Óskar
Valdimarsson, vélstjóri, Skeggja-
götu 5, Guðmundur Sigurðsson,
vélstjóri, Hafnarfirði, Einar Vídalín,
loftskeytamaður, Bjargi, Seltjarn-
arnesi, Geir Jónsson, netamaður,
Hringbraut 182, Jón Ólafsson,
kyndari, Grund, Seltjarnarnesi,
Ólafur Sigurðsson, kyndari, Óðins-
götu 21, Hilaríus Guðmundsson,
matsveinn, Njálsgötu 39, Ingvar
Jónsson, háseti, Urðarstíg 8,
Brynjólfur Guðjónsson, háseti,
Marargötu 1, Guðmundur H. Guð-
mundsson, Ásvallagötu 65, Sig-
urður Ingimundarson, háseti,
Skólavörðustíg 38.
Sæmdur MBE-orðunni
VIÐURKENNING FYRIR VASKLEGA FRAMKOMU
Guðmundur
Sveinsson
Óskar
Valdimarsson
HÁTÍÐ Í BÆ
Njóttu þess besta um hátíðarnar og bjóddu upp á
girnilega hátíðarskyrtertu frá Mjólku.