Morgunblaðið - 12.12.2015, Qupperneq 60

60 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 12. DESEMBER 2015
Fyrir skömmu sat ég háskólaþing sem fjallaði um drög aðstefnu Háskóla Íslands. Þar var akademískt frelsi efst á blaðisem grunnur háskólastarfs og sagt stuðla „að gagnrýnni ogfrjórri hugsun, skapandi þekkingarleit, framsækni og víð-
sýni“. Í umræðum
komu fram at-
hugasemdir við
þetta; að akademískt
frelsi næði ekki til
allra starfsmanna
Háskólans, og hvað
með stúdentana,
hvort þessu svokall-
aða frelsi fylgdi ekki
einhver ábyrgð og
hvað væri eiginlega
átt við með akadem-
ísku frelsi.
Það var sérstakt að
heyra þessa óeiningu
á háskólaþingi og
skilningsleysi á því hvað fælist í akademísku frelsi. Slíkt frelsi hefur
lagt grunn að menntun og rannsóknum frá miðöldum og verið lyk-
ilatriðið í andlegum og veraldlegum framförum sem orðið hafa síðan.
Að sjálfsögðu hefur akademísku frelsi oft verið ógnað af kirkju- og rík-
isvaldi og öðrum hags-
munaaðilum. Og það á undir
högg að sækja í ein- og al-
ræðisríkjum – en jafnvel þar
skilja yfirvöld að stærðfræði
og flestar raunvís-
indagreinar þróast best við
frjálsræði þótt sjálfsagt mál
þyki að kúga listafólk og félags- og hugvísindi til þess að bæla gagnrýna
hugsun.
Akademískt frelsi nemenda og kennara er grunngildi í menntunar-
og rannsóknarstarfi í lýðræðisríkjum; að fá að læra, kenna og rannsaka
það sem fólk vill, draga sínar ályktanir af því og tjá þær opinskátt.
Hlutverk rannsókna- og menntastofnana er að afla nýrrar þekkingar
og miðla henni til þeirra sem vilja taka við henni. Kennarar og nem-
endur eiga að njóta frelsis til að kenna, afla sér þekkingar, stunda rann-
sóknir og birta niðurstöður sínar án þess að lög, reglugerðir, stjórnvöld,
stjórnendur, utanaðkomandi þrýstingur, hagsmunir eða ritskoðun hafi
nokkuð um það að segja.
Höfuðmarkmið þeirra stofnana sem fóstra menntun og rannsóknir er
fólgið í frjálsræðinu sem kallað er akademískt frelsi og allt starfið hnit-
ast um, frá grunnskólum til háskóla. Akademískt frelsi er forsenda
starfsánægju og þar með afkasta í námi, kennslu og rannsóknum. Það
snýst ekki um að háskólakennarar geti gert það sem þeim sýnist, þ.m.t.
ekki neitt, eða að fólk í stjórnsýslustörfum við skóla eigi að sinna eft-
irliti með frelsi kennara og stjórna þeim eða hvert öðru. Stundum er
sagt að leikrit byrji í miðasölunni og að öll sem vinna í leikhúsi séu þátt-
takendur í þeim galdri sem gestir upplifi þar. Hið sama gildir um
mennta- og rannsóknarstofnanir. Öll sem starfa þar, að nemendum
meðtöldum, þurfa að standa vörð um og iðka hið akademíska frelsi á
hverjum degi – sem fer að sjálfsögðu stigvaxandi eftir því sem skóla-
stigið hækkar. Reynslan sýnir að þessi tegund frjálsræðis kemur sam-
félaginu best þegar til lengri tíma er litið; þegar nemendur og kennarar
njóta frelsis til náms, rannsókna og kennslu án utanaðkomandi þrýst-
ings frá ríki, trúarbrögðum, stjórnendum, stofnunum og sérhags-
munaöflum.
Akademískt frelsi
Tungutak
Gísli Sigurðsson
gislisi@hi.is
Wikipedia/Jaques-Louis David (1787)
Dauði Sókratesar.
Hverjar eru hinar raunverulegu hetjur atvinnu-lífsins á Íslandi? Eru það stórfyrirtækin,sem eru ráðandi í fréttum af þeim vettvangi?Eru það nýju bankarnir, sem hafa afrekað
það í skjóli hrunsins að hagnast um ævintýralegar fjár-
hæðir? Eru það lífeyrissjóðirnir, sem eru orðnir ráðandi
aðilar í atvinnulífinu? Eru það fjölmiðlastjörnur við-
skiptalífsins, sem koma og fara eftir því hvernig vind-
urinn blæs? Þessar vangaveltur sóttu á, þegar nýjar vís-
bendingar komu fram um áhrif og afleiðingar fákeppni í
olíuverzlun.
Ég held að „hvunndagshetjur“ atvinnulífsins sé að
finna annars staðar. Þær eru ekki á leiksviði þjóðlífsins.
Þær eru að puða hver í sínu horni við að byggja upp og
reka lítil og meðalstór fyrirtæki, sem eru grunnstoðir at-
vinnulífsins. Þessar hvunndagshetjur hafa alltaf verið
hornreka. Á tímum haftanna, sem réðu ríkjum í meira en
áratug eftir heimsstyrjöldina síðari voru margir þessara
atvinnurekenda í hópi þeirra, sem sjaldan fengu „leyfi“,
hvort sem það var til innflutnings eða fjárfestinga. Þeir
höfðu ekki þau pólitísku tengsl, sem þá skiptu öllu máli.
Þeir höfðu ekki peninga til að borga í
flokkana, sem var sá gjaldmiðill, sem
skipti máli við Skólavörðustíg, þar
sem slíkar leyfisveitingar voru stað-
settar um skeið.
Á tímum útrásarvíkinganna tók
ekki betra við. Ýmist reyndu hinar
stóru viðskiptasamsteypur, sem síðar
kom í ljós að reyndust á sandi byggð-
ar, að kaupa þessi litlu fyrirtæki upp eða ryðja þeim úr
vegi. Litli atvinnurekandinn naut lítillar samúðar. Hann
var ekki í tízku.
Þó er það svo, að það er ekki lítið afrek að byggja upp
lítil fyrirtæki úr engu. Og stundum verða litlu atvinnu-
rekendurnir stórir. Það þarf þrotlausa vinnu, útsjón-
arsemi og framtíðarsýn ásamt mörgu fleiru. Og ef þeir
verða stórir er mikilvægt að þeir muni hvaðan þeir komu
og nýti sér ekki styrkleikann til að níðast á öðrum, sem
eru að vaxa úr grasi alveg eins og þeir gerðu sjálfir.
Eins og ég skil sögu Sjálfstæðisflokksins var sá flokk-
ur stofnaður til þess meðal annars að berjast fyrir hags-
munum þessara einkaframtaksmanna. „Litlu kallanna“ í
atvinnulífinu, ekki þeirra „stóru“, sem gleymdu hvaðan
þeir komu og hófust handa við að búa til einokunarfyr-
irtæki úr litlum og meðalstórum einkafyrirtækjum.
Kannski „gleymdi“ Sjálfstæðisflokkurinn einhverju líka í
þessum efnum?
Framlag þeirra fjölmörgu einstaklinga, sem hafa kom-
ið við sögu með þessum hætti við uppbyggingu atvinnu-
lífsins hefur legið í láginni. Hverjir eru þeir?
Þeir eru bændurnir, sem hafa byggt upp bú sín með
myndarbrag. Þeir eru litlu útgerðarmennirnir, sem hafa
rekið lítil og meðalstór útgerðarfyrirtæki af farsæld.
Þeir eru iðnaðarmennirnir, sem hafa rekið lítil fyrirtæki
með fáum mönnum í vinnu af miklum sóma. Þeir eru iðn-
rekendur, sem sumir hverjir brydduðu upp á framleiðslu
vara á Íslandi, sem ekki var hægt að fá á haftatímum.
Þeir eru kaupmennirnir, sem byggðu upp litlar verzl-
anir. Þegar ég var strákur í sveit í Borgarfirði fylgdist ég
úr fjarlægð með nokkrum bílstjórum í Borgarnesi, sem
vöktu athygli fyrir dugnað og tók svo eftir því þegar árin
liðu að þeir voru orðnir umsvifamiklir í margvíslegum
bifreiðarekstri, ýmist með vörur eða fólk.
Þetta fólk, karlar og konur, eru pálmar í hagkaup okk-
ar tíma, eða þess vegna Benni í Bílabúð Benna, sem ég
fylgdist með á unglingsárum hans hefja atvinnurekstur
sinn í bílskúr foreldra sinna með því að gera við skelli-
nöðrur fyrir aðra stráka. Og varð svo holdgervingur hug-
sjóna föður síns, Eyjólfs Konráðs Jónssonar, um einka-
framtaksmenn í atvinnurekstri.
Nú er enn sótt að litla atvinnurekandanum á Íslandi
og reyndar líka neytandanum. Nú
eru það lífeyrissjóðirnir, sem ráða
flestum stærstu fyrirtækjum lands-
ins. Og þá má auðvitað færa rök fyrir
því að þau séu komin í almannaeigu
með verulegri eignaraðild sjóðanna.
En þegar við bætist hið úrelta og
ólýðræðislega stjórnarform lífeyr-
issjóðanna, þar sem stjórnir þeirra
eru ekki kjörnar af félagsmönnum þeirra heldur skip-
aðar af stjórnum verkalýðsfélaga og atvinnurekenda
verður niðurstaðan einhver óskapnaður. Hvernig stend-
ur á því að olíufélög, sem lífeyrissjóðir eiga ráðandi hlut í
taka þátt í því fákeppnis fyrirkomulagi á benzínmarkaði,
sem blasir við öllum hvað sem líður hefðbundnum mót-
mælum talsmanna félaganna?
Hvernig stendur á því að sjóðirnir taka þátt í því sama
á matvörumarkaði? Og ætla nú að færa út kvíarnar í
bankakerfið?
Fyrsta skrefið er auðvitað að bylta stjórnkerfi lífeyr-
issjóðanna og taka þar upp lýðræðislegar kosningar.
Augljóst er að forystusveit VR er að byrja að átta sig á
þessu grundvallaratriði.
En jafnframt er ljóst að áform núverandi ríkisstjórnar
um einkavæðingu banka – sem reyndar er augljóslega
ekki samstaða um á milli stjórnarflokkanna – kallar á
nýjar umræður um þann starfsramma sem snýr að við-
skipta- og atvinnulífi og aðgerðir Alþingis til að verja lítil
og meðalstór fyrirtæki fyrir ágengni einokunarafla í at-
vinnulífinu, hvort sem þau er að finna í lífeyrissjóðum,
fjármálakerfi eða annars staðar.
Nú er að því komið að fenginni langri reynslu að verja
og vernda litla manninn í atvinnulífinu. Engum stendur
það nær en Sjálfstæðisflokknum og ætla verður að
sterkur stuðningur við það muni koma frá öflugri frjáls-
hyggjusveit innan flokksins, því að slík barátta er í sam-
ræmi við hugsjónir hennar.
Nú er komið að því að verja
„litla manninn“ í atvinnulífinu
Sjálfstæðisflokkurinn var
stofnaður til að berjast
fyrir einkaframtaki –
ekki einokunaröflum
Af innlendum
vettvangi …
Styrmir Gunnarsson
styrmir@styrmir.is
Bókin Barnið sem varð að harð-stjóra eftir Boga Arason, sem
hefur um árabil skrifað erlendar
fréttir í Morgunblaðinu, fær góða
dóma, eins og hún á skilið. Þessi
fróðlega og læsilega bók er um
nokkra helstu einræðisherra tutt-
ugustu aldar, en einkum um, hvað
hafi mótað þá í æsku. Þeir Stalín,
Hitler og Maó eru auðvitað þar fyr-
irferðarmestir. Hvaða Íslendingar
hittu þessa menn?
Eini Íslendingurinn, sem ég veit
til þess, að talað hafi við Stalín, er
Jens Figved, sem var 1929-1932 í
leynilegum þjálfunarbúðum í
Moskvu. Figved átti við Stalín símtal
um að fá að gefa út eftir hann rit-
gerð, sem birtist á rússnesku haustið
1931. Leyfið fékk Figved: Bréfið
birtist á íslensku í fjölritinu Bolsj-
evikkanum í maí 1934. Nokkrir Ís-
lendingar hlustuðu einnig á Stalín
tala, til dæmis Halldór Kiljan Lax-
ness á kosningafundi í Bolshoj-
leikhúsinu í desember 1937 og
Brynjólfur Bjarnason á 19. þingi
kommúnistaflokks Ráðstjórnarríkj-
anna í október 1952.
Mér er aðeins kunnugt um tvo Ís-
lendinga, sem hittu Hitler til að
skiptast á einhverjum orðum við
hann. Annar var Helgi P. Briem,
fulltrúi Íslands í danska sendiráðinu
í Berlín í lok fjórða áratugar. Í emb-
ættiserindum rakst hann stundum á
Hitler. Hinn var Gunnar Gunn-
arsson, sem gekk á fund Hitlers vor-
ið 1940 til að tala máli Finna. Hins
vegar hlustuðu margir Íslendingar á
Hitler halda ræður á fundum, til
dæmis Kristinn E. Andrésson og
Bjarni Benediktsson, á meðan þeir
stunduðu nám í Þýskalandi haustið
1931.
Flestir Íslendingar virðast þó hafa
hitt Maó. Fimm manna sendinefnd
sat veislu harðstjórans í Beijing
haustið 1952, þar á meðal Jóhannes
úr Kötlum og Þórbergur Þórðarson.
Þeir Maó og Einar Olgeirsson skipt-
ust líka eitt sinn á orðum. Maó heils-
aði enn fremur Steinþóri Guðmunds-
syni og tveimur öðrum fulltrúum
Sósíalistaflokksins í veislu í Beijing
haustið 1956. Tekin var ljósmynd af
þeim fundi, sem birtist í Rétti 1974
og í nokkrum blöðum. Þegar ég
reyndi fyrir nokkrum árum að út-
vega mér frumrit af þessari mynd í
bók um Íslenska kommúnista, var
það hvergi finnanlegt.
Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Hverjir hittu
harðstjórana?
STYRKUR - ENDING - GÆÐI
Askalind 3 • 201 Kópavogur • Sími: 562 1500 • friform.is
15ÁRA
STOFNAÐ2000
Opið:
Mán. - föstud. kl. 09-18
Opið á laugardögum kl. 11 til 15
RAFTÆKI FYRIR ELDHÚSIÐ
Þegar þú verslar raftæki fyrir eldhúsið þitt
hjá Fríform, þá getur þú verið viss um að þú
sért ekki að kaupa köttinn í sekknum.
Við bjóðum upp á vandaðar eldavélar, ofna,
helluborð, viftur, háfa, uppþvottavélar og
kæliskápar frá þekktum vörumerkjum eins
og Elba, Scan og Zepa.
FRÍFORM BÝÐUR UPP ÁÚRVALVANDAÐRA
RAFTÆKJA FYRIR ELDHÚSIÐ ÞITT
FYRIRELDHÚSIÐ
HÁGÆÐA ÍTÖLSKRAFTÆKI