Morgunblaðið - 12.12.2015, Page 72

72
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 12. DESEMBER 2015
BÆKUR
Skilningsríkur bankastjóri
Við uppbyggingu sjávarútvegsfyr-
irtækis skipti öllu máli að hafa að-
gang að skilningsríkum bankamönn-
um. Oft var nú skilningurinn heldur
rýr og skortur á fjármagni á réttum
stað og tíma leiddi iðulega til mikils
taps og óþarfa orkueyðslu. Þeim mun
meira munaði um bankastjóra sem
hafði skilning á þörfum atvinnulífsins.
Slíkur maður var Pétur Benedikts-
son, bankastjóri Landsbankans.
Síldin er ólíkindaskepna og á það
til að koma og fara í einni svipan eins
og gerðist um miðjan sjöunda áratug
liðinnar aldar. Einhverju sinni frétt-
um við af síld fyrir Norðurlandi og
Arnkell okkar beið færis. Þá vantaði
að leysa út síldarnót – og til að fá
hana þurfti að greiða seljanda háa
upphæð. Þetta var á föstudegi og góð
ráð dýr. Eini möguleikinn til að Arn-
kell kæmist örugglega í síldina var að
bankastjórn hefði skilning á að-
stæðum. En í þá daga þurfti uppá-
skrift tveggja bankastjóra til að fá
samþykkta lánveitingu. Yfirleitt tók
þetta ferli nokkra daga – og oft fór
maður bónleiður til búðar. En einn
maður hafði næman skilning á þörf-
unum, og það var Pétur Benedikts-
son. Ég fór til hans á föstudags-
morgni og lýsi fyrir honum
aðstæðum. Já, já Skúli minn, segir
hann loksins þegar ég hafði stunið
upp erindinu, skipið verður að kom-
ast á miðin – og síðan hleypur hann
sjálfur yfir til Svanbjarnar Frí-
mannssonar kollega síns og stendur
yfir honum meðan hann skrifar undir
víxilinn. Og strax eftir hádegið gat ég
skrifað út af tékkareikningi fyrir nót-
inni og óþolinmóður skipstjóri og
áhöfn fengu nótina og skipið norður.
Þetta var enginn venjulegur fram-
gangur á svona máli – og enginn
nema Pétur Benediktsson gat tekið
svona snöfurmannlega á málum.
Hann var sannarlega skilningsríkur
maður á réttum stað.
Síðar vantaði mig lán fyrir nýjum
bíl, Trabantinn sem hafði þjónað mér
af undirgefni um hríð var farinn að
hósta nokkuð, svo mig vantaði fyr-
irgreiðslu til að kaupa vestrænan bíl
frá Heklu. Og ég legg leið mína til
Péturs í bankanum, en þegar ég er
kominn í anddyri bankans niður í
Austurstræti mæti ég manni sem
spyr hvort ég hafi heyrt tíðindin –
Pétur Benediktsson hafi dáið í gær.
Mér varð svo mikið um að ég hrökkl-
aðist í burtu, bílakaup hlutu að bíða.
Það var harmur kveðinn að mörgum
við skyndilegt og ótímabært fráfall
Péturs Benediktssonar.
Af bílamálum mínum er það annars
að segja að ég hefi alltaf staðið með
mínum bílum, fundist sá bíll bestur
sem ég hef haft til afnota hverju sinni.
Eftir að ég byrjaði að kaupa bíla frá
Heklu þá hélt ég tryggð við það fyr-
irtæki í marga áratugi. Stundum
heimsótti ég umboðið og ætlaði bara
að athuga hvort bíllinn minn væri í
lagi en ók frá þeim á nýjum bíl. Þá
skipti ég um bíla á tveggja til þriggja
ára fresti og lét þá Heklumenn ráða
alfarið. Það lukkaðist vel og ég hef
verið vel akandi allt til þessa dags.
Skipulagið á fiskveiðum
til háðungar
Að ýmsu leyti var skipulagið á fisk-
veiðum fyrir daga kvótakerfis einnig í
algerum ólestri. Fiskveiðarnar voru
okkur til háðungar, það var djöflast í
að moka upp sem mestu magni af
fiski og alltof lítið hugað að gæðum
hráefnisins. Stundum var tekinn fisk-
ur í slíku magni að haugarnir af aflan-
um voru úti á götu – og ekki að spyrja
að gæðunum í slíkum tilvikum.
Stormurinn
Fiskvinnsla var algert lotterí á
köflum. Auðvitað kröfðust hráefn-
issalar, skipstjórarnir, hæsta verðs
fyrir vöruna, en það var alls konar til-
viljunum háð hvaða verð fékkst fyrir
unna vöru. Sérstaklega gat skreið-
arvinnsla verið ófyrirsjáanleg. Stund-
um lukkaðist að moka lélegu hráefni
upp á hjalla til herslu og þurrkunar –
og varð kannski sæmilegasta vara og
fékkst gott verð. En það gat líka
hrapað niður úr öllu valdi – og jafnvel
ekki selst eða varan einfaldlega
ónýttist á hjöllunum.
Saltfiskurinn var stundum af-
skaplega lélegur. Áður höfðu Íslend-
ingar verið meðvitaðir um gæði og
ferskleika hráefnisins – ekki síst eftir
fyrri heimsstyrjöld.
En nú var svo komið að vinnulagi
hafði hnignað og metnaður var hverf-
andi lítill. Á sjötta, sjöunda og átt-
unda áratugnum gekk ýmislegt mið-
ur í íslenskum sjávarútvegi. Ég tel að
það hafi verið Afríkumarkaðurinn
sem hafi ruglað dómgreind Íslend-
inga. Það var markaður sem tók við
hverju sem var, skreiðarfiskurinn til
Nígeríu seldist í alls konar ásigkomu-
lagi.
Okkar svæði er einkar hentugt til
fiskþurrkunar. Það þekktu menn frá
fornu fari, og fiskibyrgin í Bæj-
arhrauninu frá fyrri öldum eru til
vitnis um það. Svo merkilegt sem það
er þá er þurrviðrasamara hér heldur
en sunnan Jökuls og meira að segja í
Ólafsvík. Þetta bjargaði skreiðinni.
Sum skreiðarsumrin voru algert æv-
intýri – gullár. Stundum fengum við
úrvalsskreið og seldum til Ítalíu. Þá
urðu menn ríkir í einu vetfangi. Þá
var fiskimat á vegum ríkisins og oft
undan því kvartað. Engu að síður var
það miklu heilbrigðara kerfi heldur
en þegar framleiðendur sjálfir standa
fyrir matinu.
Stefnan skýr – þjóðin eigandi
Við Jóhann og félagar gengum allt-
af út frá því að þjóðin væri eigandi að
fiskinum í sjónum. Aldrei væri hægt
að ganga gegn þeirri meginforsendu.
Sjálfsagt væri að láta markaðsöflin
ákvarða verðið á auðlindinni, setja
fisk á markað. En það verður að virða
eignarrétt þjóðarinnar að fullu. Þess
vegna verða menn að hafa fyr-
irkomulag sem byggist á þeirri for-
sendu. Ef kvótahafi er ekki reiðubú-
inn að greiða fyrir fiskinn þá hefur
hann glatað eignarréttinum. Það er
fráleitt að útgerðin þoli ekki slíkt fyr-
irkomulag, að fyrirtækin myndu fara
á hausinn ef goldið yrði gjald fyrir
kvótann. Í raun virkar kerfið núna í
þessa veru. Á sínum tíma létu ótrú-
legustu aðilar þannig sem það yrði út-
gerðinni algerlega ofviða að greiða
gjald fyrir fiskinn. Og þegar þannig
fyrirkomulag var að komast á með
fiskveiðifrumvarpi með fyrningarleið-
inni á alþingi fjármagnaði útgerðin
auglýsinga- og áróðursherferð og
tókst að hræða ólíklegustu menn og
stofnanir til andstöðu við frumvarpið.
Í reyndinni greiðir útgerðin hins veg-
ar nú þegar reikninga fyrir verð á
fiski. Þegar Samherji kaupir útgerð-
arfyrirtæki á Austfjörðum fyrir 7
milljarða þá er fyrirtækið að gjalda
fyrir kvótann. Þessir 7 milljarðar
renna út úr útgerðinni. Við slíka
verslun hinsvegar verður raunveru-
legur eigandi fisksins af hagnaðinum
– nefnilega íslenska þjóðin. Þjóðin
tapar.
Hagsmunir vega oft þyngra en
pólitískar hugsjónir og hugmyndir,
og við höfum oft þurft að beygja okk-
ur fyrir hagsmunum hinna voldugu í
þessu máli. Réttlætið stendur eftir,
þjóðin á fiskinn í sjónum og það þarf
að kraftbirtast í löggjöf og praxís.
Þjóðin á fiskinn.
Bónleiður til búðar um bílalán
Þá hló Skúli segir frá
stjórnmálaferli Skúla Al-
exanderssonar og at-
vinnuþátttöku, uppvexti
og lífsævintýrum ýmsum.
Skúli gerir upp við kvóta-
kerfið en hann var rang-
lega sakaður um misferli
með kvóta og stóð í
margra ára málaferlum.
Óskar Guðmundsson
skrásetti. JPV gefur út.
Ljósmynd/Freyr Franksson
Hjónin saman Skúli Alexandersson
og Hrefna Magnúsdóttir.
Ljósmynd/Svanur Jóhannesson
Fast tekið á Hér er Skúli undir árum með Eyjólfi mági sínum Val-
geirssyni, kaupfélagsstjóra í Norðurfirði, og Úlfari syni hans.
Reffilegir Sigurður Árnason í Kolbeins-
vík og Skúli Alexandersson á unglings-
árununum í Djúpuvík.