Morgunblaðið - 12.12.2015, Blaðsíða 102

102 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 12. DESEMBER 2015
tilvalið til
steikingar
á laufabrauði
Palmin
Jón Agnar Ólason
jonagnar@mbl.is
Sinatra hóf vegferð sína í sviðsljós-
inu ungur að árum, upplifði sigra
jafnt sem sára öldudali á ferli sínum
sem spannaði um 60 ár. Það er við
hæfi að staldra við og minnast þessa
merka söngvara, leikara, flagara, vel-
gjörðarmanns og lífskúnstners, svo
fáeinir hattar Sinatra séu upp taldir.
„Mjór er mikils vísir“ er máltæki
sem á vel við þegar hann er annars
vegar. Þegar Francis Albert Sinatra
kom í heiminn, þann 12. desember
1915 – í fábrotnu húsi þeirra Anton-
ino Martino Sinatra og Natalinu Ga-
ravante við Monroe-stræti 425 í
Hoboken-hverfi í New Jersey –
heyrðist ekki múkk í honum. Svo líf-
vana var hann við fæðingu að við-
staddir héldu hann andvana. En
amma hans, hörkutól af gamla skól-
anum, var ekki á því að gefa litla kút-
inn upp á bátinn heldur tók hann upp
á löppunum, gekk með hann að vaski
einum þar í eldhúsinu og skrúfaði frá
kalda vatninu. Innan fáeinna sek-
úndna var sá stutti farinn að orga há-
stöfum undir bununni og var það fyr-
irboði um það sem koma skyldi.
Raddböndin í unga manninum voru
alltént í lagi og rúmlega það.
„Röddin“
Sinatra ákvað ungur að árum að
gerast söngvari og reri að því öllum
árum. Of langt mál er að fara í smáat-
riðum yfir söguna fram að því að
hann sló í gegn, en það gerði hann er
honum bauðst að ganga til liðs við
stórsveit Tommy Dorsey, sem var þá
ein sú vinsælasta í gervöllum Banda-
ríkjunum. Sinatra var þá tæplega 25
ára gamall. Söngvarar voru í þá daga
í hálfgerðu aukahlutverki í slíkum
sveiflu-danssveitum enda heyrist það
glöggt á lögum frá þessum tíma;
hljómsveitin ásamt stjórnanda henn-
ar fá fyrst í stað að láta ljós sitt skína
og hún leikur jafnan í mínútu til tvær
áður en söngvarinn fær að láta að sér
kveða. En kastljósið beindist æ meira
að „horaða guttanum með stóru eyr-
un“ því áhorfendur féllu undantekn-
ingalaust í forundran er hinn pervisni
söngvari hóf upp raust sína. Danssal-
urinn fylltist skyndilega af rödd svo
magnaðri að konur bitu í neðri vörina
en karlmenn setti hljóða. Stjórnand-
inn og básúnuleikarinn Dorsey var
ekki allskostar sáttur við þessa þróun
mála enda var hann vanur því að vera
númer eitt, en vinsældir Sinatra urðu
fljótt slíkar að innkoman linaði þraut-
ir hljómsveitarstjórans og þrá eftir
sviðsljósinu sér til handa. Þar að kom
að Sinatra vildi enn meira og hugðist
róa á einsöngsmiðin. Dorsey hugnað-
ist það skiljanlega engan veginn og
vísaði til rígbindandi samnings sem
þeir Sinatra höfðu gert í upphafi.
Eina leiðin fyrir Sinatra að sleppa
undan honum var að samþykkja að
43% tekna sinna myndu renna til
Dorsey til æviloka. Hélst svo uns
Dorsey ákvað fyrirvaralaust að rifta
hinu nýja samkomulagi, bransanum
til furðu. Fljótt komust sögusagnir á
kreik um að vafasamur náungi með
undirheimatengsl hefði heimsótt
Dorsey síðla nætur og beðið hann
kurteislega, með aðstoð brugðinnar
skammbyssu, að rifta samningnum.
Dorsey þvertók ávallt fyrir allt slíkt
en þessi kafli – sannur eða loginn –
hefur orðið hluti af goðsögninni um
Frank Sinatra. Það var heldur ekki í
síðasta sinn sem mafíutengsl voru
honum borin á brýn.
En Sinatra hellti sér út í sólófer-
ilinn og fyrr en varði varð fjandinn
laus. Þegar stráksi hélt tónleika
dugði um tíma ekki minna til en átta
sýningar á dag til að anna eftirspurn-
inni og fáheyrðar biðraðir eftir mið-
um teygðu sig gatna á milli á Broad-
way. Allir vildu sjá ungstirnið sem
kallað var „The Voice.“ Þegar ung-
meyjar eru einhvers staðar á mörg-
um öngvits og örvæntingar af nánast
vitskertri hrifningu er stundum talað
um að þær láti eins og þær hafi snert
af Bítlaæði, því slíka hegðun fram-
kallaði nærvera fjórmenninganna frá
Liverpool oftar en ekki. En þetta er
þó ekki réttnefni, satt að segja, því
röskum 20 árum áður en John, Paul,
George og Ringo lögðu heiminn að
fótum sér höguðu dömurnar sér með
sama hætti hvenær sem Frank Si-
natra gat að líta. Hugtakið „Sinat-
ramania“ varð til löngu á undan
„Beatlemania.“
Hin fallvalta frægð
Svo leið fimmti áratugur 20. aldar,
og Sinatra var nánast sleitulaust á
toppnum. Meðfram músíkinni tók
hann að hasla sér völl í kvikmyndum.
Lífið lék við hann – hvað gat farið úr-
skeiðis?
Nánast allt, eins og kom á daginn.
Dægurmúsík er hverful og gæfan
fallvölt á þeim vettvangi, svo ekki sé
meira sagt. Þegar Sinatra nálgaðist
35 ára aldurinn dvínuðu vinsældir
hans sem ástmögur ungmeyjanna og
ný gerð listapopps lét að sér kveða,
svokallað rokk og ról. Sinatra þoldi þá
músík aldrei, fannst hún plebbaleg,
tilviljanakennd og kaótísk. Frankie
Laine og Billy Eckstine skutu honum
ref fyrir rass á vinsældalistunum,
plötusala og tónleikaaðsókn hríðféll
og í ofanálag fékk hann blæðandi
slæmsku í raddböndin. Um þetta
leyti náði Sinatra botninum. En rétt
eins og vinsældir í skemmtanabrans-
anum eru hverfular getur gæfan snú-
ist mönnum í vil fyrirvaralaust.
Hann skildi við æskuástina, Nancy
Barbato, og við tók þokkagyðjan Ava
Gardner og helstormasamt hjóna-
band sem entist í tvö ár. Skilnaðurinn
gekk nærri af honum dauðum; aura-
laus, heillum horfinn á vinsældalist-
unum og örvinglaður af ástarsorg
reyndi hann ítrekað að taka eigið líf
en þegar hann frétti að til stæði að
kvikmynda fræga skáldsögu James
Jones, From Here To Eternity, beit
hann það í sig að fengi hann tiltekið
hlutverk í myndinni næði hann
toppnum á ný. Svo fór að leikstjórinn
Fred Zinnemann réð Sinatra.
Skemmst er frá því að segja að hann
fer á miklum kostum í hlutverki lít-
ilmagnans Maggio, ítalsks hermanns
í flotastöð Bandaríkjahers á Hawaii,
sem sífellt er upp á kant við yfirboð-
ara sína. Hann hreppti Ósk-
arsverðlaunin sem Besti leikari í
aukahlutverki og merkilegt nokk,
gæfan tók að snúast honum í vil á ný.
Hann fékk útgáfusamning við Capitol
Records og gaf næstu árin út sínar
bestu plötur, sem iðulega eru kennd-
ar við „Capitol árin.“
18 karata geðhvarfasjúklingur
Plöturnar sem Sinatra gaf út það
sem eftir lifði sjötta áratugarins eru
nærfellt allar flokkaðar sem tímalaus
klassík. Enn bugaður af ástarsorg í
kjölfar skilnaðarins við Gardner söng
hann inn á plötu sem braut blað í út-
gáfusögu vestanhafs; platan, In The
Wee Small Hours frá 1955, er eins-
konar konseptplata þar sem öll lögin
hverfast um einmanaleika, missi, ást-
arsorg, vonleysi. Hún sló í gegn og Si-
natra átti eftir að syngja inn á fleiri
slíkar, sem allar teljast meistaraverk.
Þeirra á meðal eru Where Are You?
(1957), No One Cares (1959) og sú
sem margir telja þá bestu sem Si-
natra gaf út fyrr og síðar, Frank Si-
natra Sings For Only The Lonely
(1958). Hinar tregafullu ballöður
þóttu svo átakanlegar á sínum tíma
að framangreindar plötur voru sam-
an kallaðar The Suicide Albums eða
Sjálfsmorðsplöturnar. Þær gerði
hann til skiptis við leikandi léttar
sveifluplötur, á borð við Swing Easy
(1954), Songs For Swingin’ Lovers
(1956), A Swingin’ Affair (1957),
Come Dance With Me! (1959), ásamt
hinni stórskemmtilegu Come Fly
With Me (1958) þar sem Sinatra fer
með hlustendur í hljóðræna hnatt-
reisu og kemur víða við. Seinna lýsti
Sinatra því að þarna hefði hann ein-
faldlega fengið útrás fyrir eigið skap
og eigin tilfinningar því hann væri
með réttu „eighteen carat manic de-
pressive“ eins og hann komst sjálfur
að orði. Stuðið í sveiflunni er ómeng-
að og spennandi, og þegar hann syng-
ur bugaður af trega um fyrnda ást og
glötuð tækifæri, þá trúir maður
hverju orði. Það er sannur sársauki í
ballöðunum, um það er engum blöð-
um að fletta.
Allt um það, velgengni Sinatra óx á
ný með hverri plötu sem út kom og
um fertugt var hann kominn á enn
hærri stall en hann var sem ungstirni.
Stjórnarformaðurinn
Um 1960 var Frank Sinatra líklega
á hátindi ferils síns, hvað vinsældir og
áhrif varðar. Hann var nánast orðinn
að stofnun í amerísku skemmtanalífi
og allir sem vildu teljast maður með
mönnum, hvar sem bar niður í þjóð-
félaginu, sóttust eftir félagsskap
hans. Útgáfa hans eftir árið 1960,
kennd við hans eigið útgáfufyrirtæki,
Reprise, er upp og ofan. En vert er þó
að benda sérstaklega á hina frábæru
The September of My Years frá 1965,
þar sem kempan stendur á fimmtugu
og lítur yfir farinn veg, og ekki síður
hina dásamlegu Francis Albert Si-
natra & Antonio Carlos Jobim sem
kom út 1967 þar sem þessir stór-
meistarar leiða saman hesta sína með
ógleymanlegum hætti.
Sinatra var maður þversagna og
andstæðna, heillandi, gjafmildur og
hláturmildur mannvinur sem jós
stórfé í hvers konar góðgerðarmál-
efni frá því hann fyrst komst í álnir,
greiddi götu hins þeldökka Sammy
Davis Jr. í skemmtanabransanum
þegar fáheyrt var að svartir deildu
sviði með hvítum, enda eldharður an-
stæðingur hvers konar rasisma, og
baráttumaður fyrir betri kjörum
þeirra sem minna máttu sín í hví-
vetna. En um leið var hann með ein-
dæmum sjálfhverfur og metnaður
hans slíkur að við stórmennskubrjál-
æði lá. Hann var barnalega langræk-
inn og hefnigjarn í garð þeirra sem
honum þótti gera á sinn hlut, drakk
alla tíð ótæpilega (þótt viðbjóð hefði
hann á eiturlyfjum) og með of miklu
víni var hann að sögn nákominna
hrein skepna. Þá er óumdeilt að hann
átti vingott við verulega vonda menn
úr röðum glæpamanna og hafði milli-
göngu um að mafían sneri upp á
verkalýðsfélög svo meðlimir kysu
John F. Kennedy til forseta árið 1960,
og komst Sinatra fyrir bragðið í
náðina í Hvíta húsinu um sinn.
En eftir Sinatra liggja ókjör af
óviðjafnanlegri tónlist, töluvert af frá-
bærum bíómyndum. Sjáið til að
mynda áðurnefnda From Here To
Eternity, einnig The Man With The
Golden Arm (1955) hvar hann fer með
hlutverk heróínfíkils sem neyddur er
til fjárhættuspila, og svo ekki síst
hina hrollvekjandi kaldastríðsádeilu
The Manchurian Candidate (1962).
Frank Sinatra kvaddi þennan heim
þann 14. maí 1998 og svo reisa hans
að veiðilendunum eilífu yrði honum
sem skaplegust var hann vitaskuld
jarðsettur með flösku af Jack Dani-
el’s, pakka af filterslausum Camel og
Zippo kveikjara.
Á legsteini hans stendur svo meitl-
að: The Best Is Yet To Come.
Hundrað ára vegsemd
 Í dag er heil öld
liðin frá fæðingu
Franks Sinatra,
sem réttilega má
nefna mesta
skemmtikraft
20. aldarinnar
Bláskjár Frank Sinatra í hljóðveri Capitol Records, eflaust við upptökur á
einu af meistaraverkum sínum sem hann söng þar á árunum 1954 til 1961.
Klassík Þrjár af bestu plötum Sinatra frá Capitol-árunum; Franks Sinatra
Sings For Only The Lonely, Come Fly With Me og Swing Easy.