Mímir - 01.04.1973, Page 22

í báðum þessum kvæðum ræðst Jónas harka-
lega og biturlega á fégræðgi og ágirnd kaup-
manna og fordæmir það óréttlæti, er þeir fremja
á landslýð, og hér eru stóryrðin ekki spöruð:
I léttu rúmi liggur þér,
þótt líðir sálar tjón;
ágirnd fíkin, sem brjóst þitt ber,
blindar svo hjartans sjón,
magnaði mammons þjón!
munaðarlausu ekkjuna sem grætir.
(Skraddara-þankar...)
eða úr ræðu kaupmanns í Kvölddrykkjunni:
Sefur samvizka,
svæfði ég hana,
svo hún aldrei
um aldir vakni;
sá var ormur
óduglegum
vörusölum
verst um gefinn.
Og Jónas vísar til, hvernig fara muni fyrir
þessum óþjóðalýð, er ævi Ijúki:
Drottinn bauð, — eitt sinn dynja fer
dóms-lúður skýjum í;
hve mun þá dyggð þín hrósa sér?
hvort muntu sleppa frí?
Magnlausa moldar þý!
muntu þá gulli guðdóms-veldið sigra?
(Skraddara-þankar...)
En þótt Jónas segi hér stór orð um kaup-
mannastéttina og verzlunarokið, þá er það í
sama anda og önnur þjóðfélagsleg kvæði þess-
ara tíma. Límm t. d. á stöku Sigurðar Breið-
fjörðs:
Það er dauði og djöfuls nauð,
er dyggðasnauðir fantar
safna auð með augun rauð,
en aðra brauðið vantar.ð
Menn yrkja um þann eldinn, er sárast brennur
á þeim sjálfum, fátæktina og verzlunarokið.
Vandamálin eru ekki skoðuð í þjóðfélagslegu
og pólitísku samhengi, heldur hvert fyrir sig.
Það er ekki höggvið að rótum meinsins, sem
sé hinum dönsku stjórnarfarslegu yfirráðum á
öllum sviðum. Pólitískt séð voru Islendingar
þessa tíma stungnir því svefnborni, sem hefur
reyndar lengi dugað þeim vel.
Eitt kvæði yrkir Jónas á skólaárum sínum,
líklega 1828—296 sem vísar til þess, er koma
skal. Er það Ijóðið Nótt og morgunn, (Rit,
bls. 28—29). Páll Melsted segir frá því, að
hann hafi fundið þetta kvæði í rusli á Bessa-
stöðum.7 Er einnig sagt frá því, að Páll hafi
sýnt Jónasi þetta kvæði, er þeir bjuggu saman
á Garði, og Jónas þá sagt, að svona væri það
ekki gott, en gjöra mætti úr því tvö kvæði.8
I þessu kvæði er landinu lýst, sem það var fyrr-
um og er enn, og skáldið heyrir rödd guðsins:
Allt var kyrrt; — frá utanfjarðar-grunni
einstök vakin bára stundum hvein.
Rödd er heyrði í rökkur-hálfdimmunni,
rödd, sem hrærði klakabundinn stein.
Hún kvað margt um horfinn þjóðar-anda,
hreystibrest og kveifarlíf og neyð;
hræddist Island, —- heyrði búinn vanda,
harma-stöfum barna sinna kveið.
Er þetta fyrsta kvæðið, þar sem fram kemur
hjá Jónasi samanburður á fortíð og nútíð, og
hugmynd um, að miklar breytingar séu í vænd-
um, sem ekki munu verða auðveldar í fram-
kvæmd. Kvæðið er nokkuð óljóst, greinilega
ekki fullunnið, en engu að síður mjög merki-
leg heimild um, að Jónas var farinn að sjá
vandamálin í öðru Ijósi og skýrara en hann
gerði, er hann orti kaupmannskvæðin.
Þegar Jónas hafði lokið námi í Bessastaða-
skóla 1829, ræður hann sig skrifara hjá land-
og bæjarfógeta Regner Christopher Ulstrup í
Reykjavík, og starfaði hjá honum til ársins
1832, en þá fer hann utan tii Kaupmannahafn-
ar. Matthías Þórðarson segir í ævisögu Jónasar:
„Því miður er nú lítið kunnugt um það, hversu
Jónasi hafi fallið þetta nýja líf. Hann var að
sjálfsögðu vel kunnugur öllu í Reykjavík og
sennilega hefir hann þeklít hér ýmsa. Hann var
fyllilega vaxinn stöðu sinni, og eflaust hefur
22